نەبونی بودجەی هەرێم هەتا کەی؟

ئەحمەد دەروێش

22-10-2022

3896جار خوێندراوەتەوە


بودجەی گشتی؛ وێنەیەکە بۆفەلسەفەی ئابووری هەر سیستمێکی سیاسیی ٫ بەمانایەکی دیکە ؛ دید و روانینی سیستمێکی سیاسییە بۆگەشەپێدانی ئابووریی، سەقامگیریی سیاسیی و ئابووریی و جڤاکیی.

لەسادەترین پێناسەیدا : سیاسەتی ئابووریی دەوڵەتە کەبەژمارە قەبڵێنراوە، یان بەڵگەنامەیەکە بۆخەمڵاندنی خەرجیی و داهاتەگشتییەکان کەبەزۆریی بۆماوەی ساڵێکە ( ساڵی دارایی )، خەمڵاندنیشی لەفەلسفەی دەسەڵاتەوە سەرچاوە دەگرێ.

رێکخستنی بودجە و پاشان بەیانکردنی بەش و بڕگەکانی لەسەر مێزی گفتوگۆی پەرلەمان ٫ ئەوەی لەژێر بەڕەیە دەیخاتە سەربەڕە، بەومانایەی دەوڵەت یان حکومەت، هەرچییەکی لەهەگبەدایە لەمەڕ؛ ئێستاو ئاییندەی جڤاک ٫ تەلاری ئابووریی نیشتمان و نەتەوە، شەفافییەت و مرۆڤسازیی.. هتد دەیخاتەرو.

نەبوونی بودجەیەکی شەفاف ٫ نەبوونی یاسای بودجە ( کەپەرلەمان گفتوگۆ و پەسەندی دەکات ) بۆچەندان ساڵی یەک بەدوای یەک، عەیبەیەکی گەورەیە بۆ حکومەت، واتا دەستنەگرتنییەتی بەبنەماکانی ئیدارەدانی ساغلەم، واتا سپاردنی ئێستاو ئاییندەیە بەگەندەڵیی و تاریکیی سیاسیی ٫ روونتر بڵێیین سپاردنی حکومەتی هەرێم و خەڵکەکەیەتی بەنادیار.

حکومەتی هەرێم لەدوای کابینەکەی دکتۆر بەرهەم ( گەر هەڵە نەبم ) ٫ بۆدەساڵ دەچێ  بودجەی نەبردووەتە پەرلەمان، لەکاتێکدا هیچ پاساوێک بۆنەبوونی یاسای بودجە لەهیچ فەرهەنگێکی سیاسیی و ئابووریی هاوچەرخدا وەگیرناکەوێ، مەگەر پەرلەمان هەڵوەشابێتەوە یان نەتوانێ کۆببێتەوە، تەنانەت لەشەڕی داعش و کۆڤید 19شدا پێویست بوو بودجە ببرێتە پەرلەمان و شەفافانە گفتوگۆی خەرجیی و داهاتەکان بکرایە و ئیدی خەڵکیش قبوڵی واقعحاڵی دەکرد و پاشەکەوتی موچە وقەرزە کەڵەکەبووەکان نەدەبووە مەتەڵ ٫ بەڵام بودجە نەنێردرێتە پەرلەمان و لەوسەریشەوە بڕێکی زۆری نەوت بفرۆشرێ ٫ باج و رسومات زیادبکرێ و خەرجی وەبەرهێنانیش رابگیرێ ئیدی خەڵک چۆن متمانە بەپاشەکەوتی موچە و قەرزی کەڵەکەبووی 29 ملیارد دۆلاری بکات؟

ساڵی 2022 وەکدەگوترێ ساڵی وڵاتانی نەوتفرۆش بوو، بەنمونە عێراق لە 9 مانگی یەکەمیدا نزیکەی بایی 10 ملیار دۆلار نەوتی فرۆشتووە، یەدەگی دراوە بیانییەکەی بۆ 87 ملیار دۆلارو، یەدەگی زێڕی بۆ 134 تەن بەرز بووەتەوە ٫ کەچی خەڵکی هەرێم بەخوێندەوار و نەخوێندەوار، بەپسپۆر و ناپسپۆر، کەس نازانێ داخۆ لەو 9 مانگە پڕفرۆش و بەهاتەدا ٫  حکومەتی هەرێم چەند بەهرەمەند بووە ؟

ئایا دراوی مۆڵدراوی بووە بەچەند ؟ یان وەکخۆیان کەدەڵێن حکومەت قەرزارە، ئایا بڕی قەرزەکە بۆچەند دابەزیوە ؟ ئەمە لەکاتێکدا :

1 - دینارێک بۆ موچە پاشەکەوتکراوەکان ٫ تەرخان نەکراوە.
2 - چەندان پرۆژەی گرنگی رێگاوبان پەکیکەوتووە ٫ دەیان پرۆژەی دیکە بەهەیکەلیی ماونەتەوە .
3- دەیان کۆمپانیا ئیفلاسیان کردووە .
4 - نزیکەی 9 ساڵە پلەبەرزکردنەوەی فەرمانبەران وەستاوە .
5 - کۆچی گەنجان بۆ هەندەران بەردەوامە.
6 -رێژەی کوڕان لەئامادەیی و زانکۆ و پەیمانگاکان ٫ تادێت روو لەکەمییە.
7 - لەعێراقدا نزیکەی 50٪ ی گەنجان بێکارن، رەنگە ئەمە بۆهەرێمیش راست بێت.
8- پرسی ناوچە دابڕێنراوەکان و مادەی 140 تەواو لەبیرکراوە.
9 - سێکتەرە ئابوورییەکانی پیشەسازیی و کشتوکاڵ، لەدۆخی متبووندایە ٫ سیاسەتی پاڵپشتیکردنیان دەستی لێهەڵگیراوە. ئاسایشی خۆراک بەهەند نەگیراوە.
10- خەڵک بەدەست بەرزی نرخی سوتەمەنی ؛ نەوتی سپیی، بەنزین، غاز و گاز ٫ هاوار و زاقەی لێهەڵساوە.

هەموو ئەوانەی سەرەوە بەرەنجامی مامەڵەی نادروست بوون لەگەڵ هەریەک لە؛ سیاسەت خۆی، جاڕدانی ئابووری سەربەخۆ ٫ ریفراندۆم ٫ تادەگاتە چۆنێتیی ئیدارەدانی ئابووریی و سیاسەتی ئابووریی.

مامەڵەکردن لەگەڵ فاکت ٫ لەگەڵ جیۆسیاسیی و جیۆئیکۆنۆمی، بەمیزاج و عینادیی ناکرێ بۆیە پێویستە ئیلیتی سیاسی فەرمانڕەوا پەند و عیبرەت لەمێژووی گەلەکەی ٫ لەئەزموونی خۆی، لەمێژو و ئەزمونی گەلان وەربگرێ .

بەبەرچاوی نەتەوە یەکگرتووەکان و دنیا ٫ هەڵبژاردنی پەرلەمانمان دواخست ٫ مۆرێکی دیکەی رەشمان لەناوچەوانی پرۆسەی سیاسیی دا ٫ یەک لەپایەکانی دێموکراسیمان بۆچەندانجار لەقاند، وێنەیەکی واقیعی خۆمان ( وەکئەوەی هەیین ) پیشانی دنیادا تائێرە ساڵی 2022 بوو، خاڵ دادەنێین و دێینەوە سەری دێڕ.

پێشبینی دەکرێ ساڵی داهاتوو ( 2023) ساڵێکی بەهاتتر و خۆشتربێت بۆ وڵاتانی نەوتفرۆش ٫ پرسیارە جدی و گرنگەکە ئەمەیە: ئایا حکومەتی هەرێم بۆ بودجەی گشتی ساڵی 2023 چ ئامادەسازییەکی کردووە ؟


ئەم وتارە دەربڕی رای نووسەر خۆیەتی