بەپەلە

كورد لە عێراقی داهاتوودا

عارف قوربانی - 3-08-2017 - 1754 جار خوێندراوەتەوە

ئەم هەلومەرجەی ئێستا هەرێمی كوردستانی پێدا تێپەڕ دەبێت، هاوشێوەیە لەگەڵ ساڵی 2003، ئەو كاتەی كە رژێمەكەی سەدام رووخا و كۆتایی بە سیستەمی حوكمڕانیی هەشتا ساڵەی عەرەبی سوننە هات. ئەوكات هەرێمی كوردستان كەوتبووە بەردەم دوو بژارەوە، ئایا رووبكاتە عێراق، یاخود بەدوای دەروازەكانی سەربەخۆییدا بگەڕێت؟ وەك چۆن ئێستاش لەگەڵ كۆتایی دەوڵەتەكەی داعش هاوكێشەكان بەو ئاقارەدا رۆیشتوون كە جارێكی تر كوردستان مەحكومی ئەوەبێ‌ بڕیارێكی چارەنووسساز بدات، ئاخۆ روو بكاتەوە بەغدا یان رێگەی سەربەخۆیی بگرێتەبەر؟

ساڵی 2003 كوردستان پێگەی بە بەراورد بەوكاتی لایەنە عەرەبییەكانی عێراق زۆر بەهێز بوو، هەرچەندە بەهۆی دەرئەنجامەكانی شەڕی ناوخۆ و ناتەبایی یەكێتی و پارتییەوە كوردستان یەك دەست نەبوو، بەڵام ئەو دوو حكومەتی و دوو ئیدارەیی و دوو هێزە چەكدارەی هەبوون، لە پێگەی كوردستانیان كەم نەكردبووەوە. مام جەلال و كاك مەسعود وەك دوو سەركردەی گوێلێگیراو لەلایەن ئەمریكا و هاوپەیمانەكانیانەوە ئیعتیباری گەورەیان هەبوو، یەكێتی و پارتی دوو هێزی چەكداری بەهێز و دوو حیزبی رێكخراوی تۆكمە و كەڵەكەبووی ئەزموونێكی حوكمڕانی و خاوەن كارەكتەری ئیداری بوون. لە بەرامبەردا لایەنە عێراقییەكان شێواو و شپرزە و لاواز بوون. 

دەوڵەتی عێراق دامودەزگاكانی وێران كرابوون بەسەر یەكدا، سوپای عێراق هەڵوەشێندرابووەوە، حیزبەكان كە پێشتر ئۆپۆزسیۆن بوون و گەڕابوونەوە، لە پەراوێزدابوون و هێشتا بەرچاویان روون نەبوو ئەمریكا چۆن مامەڵەیان لەگەڵ دەكات، لەكاتێكدا ئەمریكا وەك هاوپەیمان تەماشای كوردی دەكرد. ئەوكات ئەو بۆچوونانە زاڵ بوون كە گرتنەبەری رێگەی بەغدا و بەشداربوون لە بنیاتنانەوەی عێراق بۆ كورد باشترە لەوەی پشت بكاتە بەغدا و لێگەڕێ‌ لایەنە عێراقییەكان بێ‌ بەشداری و رۆڵی كورد خۆیان دەوڵەت دروست بكەنەوە. ئەوە بوو سەركردایەتی سیاسی ئەوكاتی كوردستان بە قورساییەكی زۆرەوە چوونە بەغدا و لە یەكەم بناغەی حوكمڕانی لە ئەنجوومەنی حوكم و ئەنجوومەنی كاتیی نوێنەران بەشدار بوون و رۆڵیان هەبوو لە نووسینەوەی یاسای كاتیی بەڕێوەبردنی دەوڵەتدا كە ئەوكات وەك چوارچێوەیەك بۆ ناسنامەی دەوڵەتەكە، سیستەم و شێوازی بەڕێوەبردنی عێراقی نوێ‌ پەسەند كرا.

لە قۆناغی دواتریشدا و لە نووسینەوەی دەستووری هەمیشەیی و لە وەرگرتنی پۆستە باڵاكان و پشكی وزاری و دامەزراوە ئەمنی و سەربازییەكانیشدا بە پێگەیەكی بەهێزەوە بەشدار بوو. ئەوەی كورد لەو قۆناغەدا بەدەستی هێنا لە چەسپاندنی بەشێك لە خواستەكانی لەناو دەستوور و لە پەسەندكردنی نەخشەڕێگەی چارەسەری كێشەكانی خاك و سنوور و سامانی سروشتیی ژێرزەوی، هەروەها لە قبوڵكردنی پرەنسیپی سازان و شەراكەت لە بەڕێوەبردنی وڵات شتی گرنگ بوون. بەڵام دوای ئەوەی لایەنە عەرەبییەكان، بە تایبەتی لایەنی شیعی، خۆیان كۆكردەوە و بەهێز بوون لەناو جومگە و دامەزراوە دەوڵەتی و سەربازییەكان، بە تایبەتیش دوای كشانەوەی ئەمریكا و جێهێشتنی عێراق بێ‌ چارەسەركردنی كێشە و ناكۆكییە ناوخۆییەكانی، دوای 14 ساڵ ئێستا ئەنجامەكانی دیارن كە هیچ كام لەو شتانە هیچ بەها و بایەخێكیان نەماوە. نە دەستوور كاری پێدەكرێت و نە پرەنسیپی سازان و هاوبەشی و نە پۆست و پشكی نوێنەرایەتی، ئەوەی ئێستا هەیە عێراقێكە لە دەرەوەی هەموو چاوەڕوانییەكان و پێچەوانەی ئەو رێككەوتن و ناسنامە و چوارچێوەیەی لە دوای 2003 بۆی دیاریكرا.

لێرەدا پرسیار ئەوەیە كورد لە دوای رووخانی سەدام بە پێگەیەكی بەهێزەوە گەڕایەوە بۆ بەغدایەكی لاواز، ئەنجامەكەی هیچی لێی دەستنەكەوت، ئەی ئەگەر ئێستا بگەڕێتەوە بۆ بەغدا كە هاوكێشەكان تەواو پێچەوانەن، چی دەست دەكەوێت؟ بە تایبەتی كە بەرچاومان روونە لەوەی عێراقی دوای داعش لە رووی سیاسی و سەربازییەوە عێراقێكی زۆر بەهێزتر دەبێت. ساڵی 2003 نەك رك و كینەیان بەرانبەر بە كورد نەبوو، بەڵكوو زۆر هاوسۆز بوون بۆ كورد و مافەكانی. بەڵام ئێستا بەچاوێكی دوژمنكارانە لە كورد دەڕوانن و بۆ ئایندەش وەك هەڕەشەو مەترسی لەسەر ستراتیجیەتی شیعە وێنامان دەكەن. بۆیە چاوەڕوانیكردن لەوەی كورد لە ئایندەی عێراقدا شوێنی دەبێتەوە چاوەڕوانییەكی خۆهەڵخەڵەتێنەرانەیە.

ئەوەی لە سەرهەڵدانی داعش و شەڕی سێ‌ ساڵەی تێكشكاندنی داعشدا لە عێراق روویدا، لێكەوتەكانی ئەو جەنگە عێراق بەرەو دۆخێكی ناوخۆیی پڕ لە توندوتیژیی زیاتر دەبات، ئەم وڵاتە دەبێتە شوێنی ململانێ‌ و گۆڕەپانی یەكلاكردنەوەی شەڕی تائیفیی نێوان سوننە و شیعە و پەلكێشكردنی زیاتری هێزە هەرێمایەتییەكان بۆ ناو ئەم هاوكێشەیە. كورد لە عێراقێكی لەو شێوەیەدا نەك هیچی دەستناكەوێ، بەڵكوو پەلكێشی ناو رووداوەكانیش دەكرێت. لە حاڵێكدا ئەگەر هەموو ئەو چاوەڕوانیانە بۆ داهاتووی عێراق هەڵەش بن و عێراق دۆخێكی ئارام و سەقامگیری بێ‌ كێشەشی هەبێت، كورد لە عێراقێكی لەو شێوەیەشدا هەر دەكەوێتە بەردەم مەترسیی پەراوێزخستنەوە.

گەورەترین مەترسییەك كە كورد هێشتا هەستی پێنەكردووە، پەیوەندی بە ژمارەی دانیشتووانەوە هەیە لە داهاتووی عێراقدا. ساڵ لە دوای ساڵ رێژەی كورد لە عێراقدا بچووكتر دەبێتەوە. ئەوەش لەلایەك پەیوەستە بە جیاوازیی بونیادی كۆمەڵگەی كوردی و عەرەبییەوە و بەشێكیشی پەیوەندی بە ستراتیژیەتی شیعەوە هەیە. تا هۆكارەكانی خۆشبژێوی زیاتر بن خێزانی كورد بەرەو شاریبوون دەچێت و بچووكتر دەبێتەوە، بەڵام ئەمە لە خێزانی عەرەبدا بە پێچەوانەوەیە، پێشكەوتن و هۆكارەكانی شارستانیەت یارمەتیدەری زیاترە بۆ گەورەبوونەوەی خێزانەكانیان، لای عەرەب كولتووری كۆمەڵایەتی و ئاینیش هاندەرە بۆ خستنەوەی نەوەی زیاتر، دەوڵەتیش بە مەبەست زیاتر پەرەی بەم نەریتە داوە، دین و یاسا رێگەیان دەدات تا چوار ژن بهێنن، لای عەرەب ژن وەك كارگەی بەرهەمهێنانی ژمارەی بەشەر تەماشا دەكرێت، بۆیە بەردەوام لە زیادبووندان. ئەوەی لە عێراق دەبینرێت لە رووی زیادبوونی ژمارەی مرۆییەوە پێچەوانەی هەموو بنەمایەكی زانستییە. هەروەها بەشێكی ئەو گەشەكردنە ناسروشتییە پەیوەندی بە ستراتیجی تەشەیوعەوە هەیە لە عێراقدا. 

ساڵی 2003 ژمارەی دانیشتووانی عێراق 24 ملیۆن كەس بوو، ئێستا و دوای 14 ساڵ گەیشتووەتە 38 ملیۆن كەس. بە درێژایی ئەم 14 ساڵە چەندین ملیۆن كچ و كوڕی شیعەی ئێران هاتوونەتە ناوچە شیعییەكانی عێراق و خێزانیان دروستكردووە و رێكارە یاساییەكانی عێراق رەگەزنامەی كردوون بە عێراقی.

لە بەرامبەردا هەرێمی كوردستان لە 2003 وە بۆ ئێستا بەپێی خەمڵاندنی وەزارەتی پلاندانانی عێراق، نزیك بە یەك ملیۆن ژمارەی بەرز بووەتەوە. واتا ساڵانە ژمارەی عەرەب 13 پلە سەردەكەوێت بەسەر ژمارەی كورددا، ئەمەش بۆ دوو دەیەی دیكە، كورد لە عێراقدا دەكات بە كەمینەیەكی هەرە بچووك. بۆیە ئەگەر كورد لە عێراقدا هیچ كێشەیەكیشی لەگەڵ عەرەب نەبێت، نە كێشەی خاك، نە كێشەی دەسەڵات، نە كێشەی بەڕێوەبردنی وڵات، تەنها ئەم حاڵەتە ناسروشتیەی گەشەكردنی عەرەب دەبێت كورد ناچاری ئەوە بكات لە عێراق جیاببێتەوە، چجای ئەو هەموو مەترسی و هەڕەشانەی كە لەسەر ئەرزی واقیع هەن. 
 

ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP