هەواڵی ئەمڕۆ

بەپەلە

گوتاری مێژوویی ئەمین زەكی بەگ

عه‌تا قه‌ره‌داخی - 10-07-2017 - 3483 جار خوێندراوەتەوە

( بڕگەیەك لە بەرگی سێیەمی گوتاری ناسیونالیزمی كوردی، ئەمڕۆ 10-7-2017 یادی تێپەڕینی 69 ساڵە بەسەر كۆچی دوایی ئەم مێژوونووسە گەورەیەی كورددا، كە 10-7-1948 كۆچی دوایی كرد.)

محەمەد ئەمین حاجی عەبدورەحمان مەحمود 1880 لە گەڕەكی گۆیژەی شاری سلێمانی لە دایكبووەو ساڵی 1920 لە كۆلێژی سەربازی و ئەركانی عوسمانی دەرچووە، تا ساڵی 1924 چەندین پلەی سەربازی لە سوپای عوسمانیدا وەرگرتووە. ساڵی 1925 چووەتە بەغداو بووەتە دوو پشكنەری فەرماندەی فێرگەی سەربازی. دە جار لە كابینەكانی سەردەمی پاشایەتیدا بووەتە وەزیرو دواجار ساڵی 1942 وازی لە كاری حكومەت هێناوە.

 لە 10-7-1948 لە سلێمانی كۆچی دوایی كردووە، لە دوای شەرەفخانی بەدلیسی دیارترین كەسە كە بە شێوەیەكی زانستیانە بەشێك لە مێژووی كوردی نووسیووەتەوە. كتێبە دیارەكانی لە بواری مێژوودا بریتین لە : 1- خولاسەیەكی تەئریخی كوردو كوردستان، بەشی یەكەم ساڵی 1931 و بەشی دووەك ساڵی 1937. 2- تەئریخی وڵاتی سلێمانی، ساڵی 1939. 3- تاریخ الدولە و الامارات الكردیە، ساڵی 1945.  

ئێمە لێرەدا هەوڵدەدەین لەسەر بنەمای لێكدانەوەی دیدو بۆچوونەكانی ئەم مێژوونووسەو بە پشت بەستن بە بەرهەمە مێژووییەكانی گوتاری مێژوویی ئەو دیاری بكەین و لەوێشەوە شوێنی ئەو گوتارە بە پێی گوتاری ناوسیونالیزمی كوردی دیاری بكەین. پێش ئەوەش دەبێ ئاماژە بۆ ئەوە بكەین كە ئەم مێژوونووسە بەشداری بەڕێوەبردنی سەربازی و مەدەنی كردووەو لە سیستمی دوان لە دەوڵەتە داگیركەرەكانی كورستاندا كاری كردووەو جێگەو پێگەی هەبووە، سەرەتا وەكو ئەفسەر لە سوپای عوسمانیدا بەشداربووە تا ئەو كاتەی ئەو دەوڵەتە هەڵوەشاوەتەوەو لە وشوێنەكەیدا بەڵام بە قەوارەیەكی بچووكترەوە دەوڵەتی نوێی تورك درووستبووە، واتە تا ئەو كاتەی دەوڵەتی عوسمانی دەوڵەتی فرە ئیتنیك بووە، دەیان ئەفسەرو كاربەدەستی كوردی باشوور لە ناو دامودەزگاكانی ئەو دەوڵەتەدا كاربەدەست بوون، ئەمین زەكی بەگیش یەكێك بووە لەوانە.

 دوای هەڵوەشاندنەوەی ئەو دەوڵەتەوەو پێكهێنانی دەوڵەتی نوێی عێراقی و لكاندنی ولایەتی موسڵ یان باشوری كوردستان بەو دەوڵەتە نوێیەوە بە مەبەستی درووستكردنی هاوسەنگی مەزهەبی لە پێكهاتەی دەوڵەتەكەداو بۆ دابینكردنی بەرژەوەندی زیاتری دەوڵەتانی بڕیاربەدەست، ئەمین زەكی بەگ و چەندین كەسی تر لە كوردانی كاربەدەستی نێو دەولەَتی عوسمانی پێشتر، ئەمجارەیان پەیوەندییان كردووە بە دەوڵەتی نوێی عێراقەوەو لەوێش پلەو پایەیان وەرگرتووە، بە تایبەتی ئەو كەسانەی ئەفسەر بوون لە جۆری ئەمین زەكی بەگ و تەنانەت رۆڵی كاریگەریشیان هەبووە لە درووستكردنی سوپای دەوڵەتە نوێیەكەدا.

بێگومان بە كاریگەری كاركردنی لە دامەزراوەكانی دوو دەوڵەتی داگیركەری كوردستانداو باڵادەستی نەتەوەی تورك و عەرەب لەو دوو سیستێمەداو كاریگەری تێكەڵاوبوونی بە رۆژئاوا وەكو خۆیشی ئاماژەی بۆ دەكات و زانینی زمانەكانی فەرەنسی و ئەڵمانی و ئینگلیزی كە رۆڵیان هەبووە لەوەدا كە هەستی نەتەوەیی لای ئەم مێژوونووسە بەرەو دەركەوتن و گەشەكردن بچێت و ئەوەش ببێتە پاڵنەری بۆ ئەوەی بیر لە نووسینەوەی مێژووی كورد بكاتەوە، ئەویش بە سەربەخۆیی واتە جیا لە مێژووی تورك و عەرەب و فارس یان جیا لە مێژووی ئیسلام مێژووی كورد وەكو نەتەوە بنووسێتەوە. تا دەگاتە ئەوەی بیر لە بوون و پێگەی كورد بكاتەوە كە ئەوەش دەبێتە هۆكار بۆ گەڕان بە دوای بابەتێكدا كە لە لای ئەو ونبووە. نووسەر لە خۆی دەپرسێت: قەومی كورد لە چ نەتەوەیەكە، چی بەسەر هاتووە؟(1).

گەیشتن بەوەی كە پرسیارێكی لەم جۆرە بەرز بكاتەوە بەڵگەی بوونی هەستێكی نەتەوەییە كە وای لێدەكات بە دوای ئەسڵ و بوونی خۆی و ئەو هۆكارانەشدا بگەڕێت كە كوردیان والێكردووە لە بارێكدا بێت بە دڵی ئەو نەبێت. خاڵێكی تری گرنگ لە نووسینەوەی مێژووی كوردو كوردستاندا لە لایەن ئەمین زەكی بەگەوە ئەوەیە كە بۆ یەكەمجار كەسێك مێژووی كورد بە كوردی بنووسێتەوە. ئەمە سەرباری ئەوەی كە ئەمین زەكی بەگ لە دوای شەرەفخانی بەدلیسی یەكەم كەسە كە بەشێوەیەكی بەرنامە بۆ دانراو و بە زانیاری و وردەكارییەوە مێژووی كوردی نووسیووەتەوەو بە زمانی زكماكی خۆی كە زمانی كوردیە ئەو كارەی ئەنجامداوەو ئەوەشی وەكو ئەركێكی نەتەوەیی سەیر كردووە. لەو بارەشەوە دەڵێت: بەعزێ‌ لە دۆستان ویستیان كە ئەم كتێبانە یا بە عەرەبی  وەیا بە توركی بنووسم، بەڵام بە راستی لام موناسیب نەبوو، كە تاریخی كوردو كوردستان، لە تەرەف كوردێكەوەو لە هەموو زیاتر  بۆ كورد بە زمانێكی غەیری كورد بنووسرێ‌(2).

ئەگەر سەیری ئەوە بكەین كە بۆچی ئەم مێژوونووسە كتێبەكانی خۆیی بە زمانەكانی تری وەكو عەرەبی و توركی نەنووسیووە كە بۆ ئەو سەردەمە باوبووەو نووسین بە زمانی كوردی جێگای گرنگی پێدان نەبووە، ئەوا بۆمان دەردەكەوێت كە پاڵنەرێكی نەتەوەیی لە پشتی ئەو هەنگاوەوە بووە ئەویش ئەوەیە كە نووسەر خۆی دەڵێت ئەو مێژووی كوردو بۆ كوردیشی دەنووسێتەوە ئیتر چ پێویست دەكات بە زمانێكی تر بنووسرێت. هەر لێرەشەوە سەرباری ناوەرۆكی كتێبەكانی، نووسین بە كوردی كاركردنە لەسەر یەكێكی تر لە پایە هەرە سەرەكیەكانی بوونی نەتەوە ئەویش زمانە. گەڕانەوە بۆ نووسین بە زمانی نەتەوە لە بواری مێژووداو وەكو یەكەم دەستپێك، ئەزموونی هەنگاوێكی پڕبایەخە بە گوێرەی كارەكانی ئەم مێژوونووسە.

هەروەها ئەو ناونیشانانەشی كە بۆ كتێبەكانی هەڵبژاردووە بە تایبتی" خولاسەیەكی مێژووی كوردو كوردستان، دەوڵەت و ئیماراتە كوردیەكان، پیاوە گەورەكانی كورد،...). دەبینین ناوی كوردو كوردستان ئامادەبوونێكی تەواوی هەیە لە ناونیشانەكاندا. ئەمەش لە ئاستێكی تردا جیاكردنەوەی مێژووی كوردە لە مێژووی ئەوانی تر بە تایبەتی ئەو نەتەوانەی نزیك لە كوردن و دەوڵەت و ئایینەكانیان كاریگەری زۆریان هەبووە لەسەر كورد، ئەویش لەوەدا كە هەم كورد سەركوت بكرێت و نەبێت بە خاوەنی دەوڵەت و بەڕێوەبردنی سەربەخۆی خۆی، هەم لە رووی كەلتووری و عەقڵیەوە رۆڵیان هەبووە لە دواخستنی درووستبوونی هەست و هوشیاری نەتەوەیی كوردیدا. هەروەك نووسەر خۆیشی ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە كاركردن لە نێو دەوڵەتی عوسمانیدا رۆڵی هەبووە لەوەی كە وەها سەیر بكرێت كە هەمووان هاووڵاتی سایەی ئەو ئیمپراتۆرێتەن.

 لەم بارەیەوە دەڵێت: كەلیمەی جامیعەی عوسمانلی ئەعصابی قەومیەی هەموومانی  تا دەرەجەیەك  خاوكردبۆوە(3). ئاشكرایە كە سیاسەتی باوی ئیمپراتۆرێتی عوسمانی ئەوە بووە بەرامبەر بە هەموو نەتەوەو ئیتنیكە جیاوازەكانی سایەی ئەو ئیمپراتۆرێتە كە هەموویان هاووڵاتی عوسمانین و جیاوازی نەتەوەیی و ئیتنیكی گوایە بوونی نیە. لەم رووەشەوە توانیوویانە بۆ ماوەی درێژخایەن هەمووان بەكاربهێن ئەویش زیاتر بە كاریگەری ئەوەی كە ئەو دەوڵەتە گوایە دەوڵەتی هەموو مسوڵمانانە. دیارە ئەم سیاسەتە تا ئەو كاتە بەردەوام بووە كە كاریگەری دەركەوتنی ناسیونالیزمی ئەوروپی و درووستبوونی دەوڵەتە نەتەوەییەكان گەیشتووەتە سنووری قەڵەمڕەوی عوسمانی و بەردەوام كاریگەری لەسەر تورك و ئیتنیكەكانی تریش هەبووە.، سەرهەڵدانی هەستی نەتەوەیی لای ئیتنیكی توركی بە پلەی یەكەم و لای ئەوانی تریش دواتر بووەتە هۆی درزبردنی ئەو یەكێتیەو هەر نەتەوەیەك بیری بەلای ئەوەدا چووە كە دەوڵەت و سەربەخۆیی خۆیی هەبێت.

 لەو سەروبەندەشدا دەستبژێری كورد لە ناو دامەودەزگاو لە شارە گەورەكانی عوسمانیدا ئەو هەستەیان لادرووست بووە، كە ئەوانیش بە دوای بوون و شووناسی خۆیاندا بگەڕێن. پێشتر بەدرخانیەكان بۆ ئەو مەبەستە راپەڕینیان كرد لە پێش ناوەڕاستی سەدەی نۆزدەیەمداو بە نزیكەی سێ دەیە دوای ئەوەش لە ژێر كاریگەری هەمان هۆكاردا شێخ عوبەیدوڵای نەهری راپەڕینی بەرپاكرد. 

بنەماڵەی بەدرخانیەكان لە ساڵی 1898 دا رۆژنامەی كوردستانیان دەركرد كە بەرهەمی هەست و هوشیاری نەتەوەیی بوو لە لای ئەندامانی ئەو بنەماڵە منەوەرە. دواتریش لەسەردەمی ئیتیحادو تەرەقیدا بەشێكی تر لە كوردانی خوێندەوارو ئەفسەرانی نێو سوپای تورك لە ئەنجامی كاركردنی توركەكان بە چەمكی نەتەوەیی تورك لەبری چەمكی گشتگری هاووڵاتی عوسمانلی هەستیان بەو جیاوازیە كردووە، كە یەكێك لەو كەسە دیارانە گەیشتووەتە ئەوەی لە دوای خۆناسین و ناسینی نەتەوەی خۆیان بگەڕێن مەحەمەد ئەمین زەكی بەگ بووە. وەكو خۆی ئاماژەی بۆ دەكات ئەو هەستكردنە بە جیاوازی نەتەوەیی هۆكاری سەرەكی بووە بۆ ئەوەی دوای مێژووی نەتەوەكەی بكەوێت.

نووسەر بە بەرنامەیەكی ئاشكراوە دەستیكردووە بە نووسینەوەی مێژووی كوردو هەر لەسەرەتاوە ئەو تێڕوانینە لە كارەكانیدا بەرچاو دەكەوێت كە ئەو دڵنیابووە كە كورد دەبێ مێژووی تایبەتی خۆیی هەبێت. ئەمەش ئەوە نیشان دەدات كە ئەو پێیوابووە كورد نەتەوە یان پێكهاتەیەكی جیاوازە لە ئەوانی ترو بەو پێیەش دەبێ بوون و شووناسی خۆیی هەبێت. بەلای ئەوەوە شووناسی جیاوازیش لەسەر دوو بنەمای سەرەكی دیاری دەكرێت كە یەكەمیان خاكەو دوای ئەویش بوونی مرۆڤە كە مەبەست مرۆڤی كوردە كە خاوەنی زمان و تایبەتمەندییەكانی خۆی بێت بە هەموو رەگەزو توخم و پایەكانی جیاوازییەوە، كە ئەمانە دەبنە بنەما بۆ بەرهەمێنانی شووناسی جیاواز كە لێرەدا مەبەستمان شووناسی كوردیە. بەشی یەكەمی خۆلاسەی مێژووی كوردو كوردستان بەم ناونیشانە دەست پێ دەكات: كوردستان و جێگەو میقداری كورد، كوردستان بە كوێ‌ گوتراوە؟(4). سەرەتا نووسەر هەموو ئەو شوێنانەی كە كوردی تێدا نیشتەجێیەو دەژی بە كوردستان ناو دەبات كە ئەوەش پێناسەی خاكی كوردانەو نە كۆنتر خاكی عوسمانلی و سەفەوی بووە، نە لە مێژووی نوێشدا خاكی ئەو دەولەَتانەیە كە كوردستانیان بەسەردا دابەشكراوە لە عەرەب و تورك و فارس. هەروەك جێگەی كوردستانیش دیاری دەكات كە جوگرافیایەكە سنووری دیاریكراوی خۆیی هەیەو ئەگەرچی لە سیاسەتی نێو دەولەَتی نوێدا هێڵی سنووری دەستكرد بە ناو جەستەی ئەم نیشتیمانە یان جوگرافیا یەكگرتووەدا كێشراوە بەڵام لە رووی نەتەوەیی و دانیشتوانەوە ئەو هێڵە دەستكردانە نەیانتوانیووە جەستەی كورد یان نەخشەی بنەڕەتی كوردستان لەت بكەن. هەوڵدان بۆ دیاریكردنی جوگرافیای كوردستان و سنوورەكانی لەگەڵ نەتەوەكانی دراوسێیدا دەربڕی بوونی پاڵنەرێكە كە هوشیاری نەتەوەیی جوڵێنەرێتی.

 بۆیە لەم رووەوە مامەڵەكردنی ئەمین زەكی بەگ لەگەڵ نووسینەوەی مێژووی كورددا دەشێ بۆ ئەو قۆناغە وەها سەیری بكرێت كە ناسیونالیستێكی كورد ئەو مێژووە دەنووسێتەوە. گەڕان بە دوای سنوورە جوگرافیەكان و ژمارەی كوردی ئەو شوێنانەی لێی دەژین و تەنانەت كوێ‌ بە كوردستان ناودەبرێت، بەگشتی ئەو بنەمایانە روون دەكەنەوە كە بە چەمكی كلاسیك نەتەوە پێكدەهێنن. لەم رووەوە ئەمین زەكی بەگ لە مێژووەكەیدا بە دوای ئاشكراكردنی ئەو بنەمایانەوەیە كە كورد بە دیدی كلاسیك دەكەن بە نەتەوە. ئەمەش رووناكی دەخاتە سەر گوتاری مێژوویی ئەم مێژوو نووسەو گوتارەكەی بارگاوی دەكات بە رەگەزە نەتەوەییەكانی كورد یان بە چەمكی نوێ‌ بە رەگەزەكانی ناسیونالیزمی كوردی. بۆیە لێرەوە بە ئاشكرا دەردەكەوێت كە گوتاری مێژوویی محەمەد ئەمین زەكی بەگ گوتاری نەتەوەیی كوردە.

ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP