خواستی ئاسته‌كانی خواره‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌و پۆپۆلیزم

عه‌تا قه‌ره‌داخی - 5-07-2017 - 3416 جار خوێندراوەتەوە



پۆپۆلیزم وه‌ها پێناسه‌ ده‌كرێت كه‌ فه‌لسه‌فه‌یه‌كی سیاسیه‌ پشتگیری مافه‌كانی گه‌ل یان خه‌ڵك ده‌كات له‌ دژی ده‌سەڵاتی ده‌سته‌ نوخبه‌ییه‌ جۆراوجۆره‌كان. هه‌روه‌ها بریتیه‌ له‌و بیروباوه‌ڕه‌ سیاسی و چالاكیانه‌ی‌ كه‌ مه‌به‌ستی نیشاندان و نوێنه‌رایه‌تی كردنی پێداویستیی و حه‌زو ویسته‌كانی خه‌ڵكی ئاساییه‌ له‌ جۆری دابه‌زاندنی باج‌و به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ كرێ یان ده‌ستكه‌وتی زۆرینه‌ی‌ خواره‌وه‌ی‌ خه‌ڵك. هه‌روه‌ك دیسان بریتیه‌ له‌و بیروباوه‌ڕه‌ی‌  خه‌ڵك كه‌ دژی ده‌سته‌ نوخبه‌ییه‌كانه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ئه‌م بیروباوه‌ڕه‌ جه‌ماوه‌ر یان گشت یان خه‌ڵكی ئاسایی ده‌كات به‌ ناوه‌ندو له‌ روانگه‌ی‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌وانه‌وه‌ سه‌یری دنیا ده‌كات.  هه‌روه‌ك زاراوه‌ی‌ populism له‌ وشه‌ی‌ Populus ی لاتینیه‌وه‌ وه‌رگیراوه‌ كه‌ ئه‌ویش به‌ مانای خه‌ڵك دێت، واته‌ خه‌ڵكی ئاسایی یان زۆرینه‌ كه‌ ئه‌ویش ئه‌و ئاست و پێگه‌ و زه‌مینه‌ كۆمهڵایه‌تیه‌ ده‌گرێته‌وه‌ كه‌ خوارووترینه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا.

سه‌رهه‌ڵدانی پۆپۆلیزم وه‌كو بزووتنه‌وه‌یه‌ك ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌ كه‌ له‌ ولاَته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا ده‌ركه‌وت وه‌كو نوێنه‌رایه‌تی كردنی ده‌ریڕینی ئازارو بێ ئومێدی و مه‌ینه‌تییه‌كانی جوتیاران، كه‌ هه‌ستیان ده‌كرد مڵكانه‌و باج فشاری زۆری بۆ هێناون و بێ به‌ڵێنی‌و تووندو تیژی خاوه‌ن موڵكه‌كان رۆژ له‌ دوای رۆژ هه‌ره‌سی پێهێناون.

 ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ له‌ ساڵانی حه‌فتاكانی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مدا سه‌ری هه‌ڵداو دامه‌زرێنه‌رانی ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌ رۆڵی دیاریان هه‌بوو له‌ دامه‌زراندنی پارتی پۆپۆلیستی ئه‌مه‌ریكیدا له‌ ساڵی 1892دا كه‌ ئه‌م پارته‌ داوای ده‌ست به‌سه‌ردا گرتنی خاوه‌ندارێتی تاكه‌كه‌سی‌و تایبه‌تی زه‌وی و زارو هێڵی ئاسن‌و جومگه‌ ئابوورییه‌كانی تری ده‌كرد. ئه‌م داوایانه‌ش له‌و كاته‌دا بوونه‌ بنه‌ما بۆ پێكهێنان‌و درووستیوونی بزووتنه‌وه‌ی‌ پۆپۆلیزم و پارتی پۆپۆلیستی ئه‌مه‌ریكی، كه‌ خودی ئه‌م داواكارییانه‌ ئه‌م پارته‌و كۆی بزووتنه‌وه‌ی‌ پۆپۆلیستی به‌ سیمایه‌كی پێشكه‌وتنخوازانه‌ی دیموكراسی‌و جه‌ماوه‌رییه‌وه‌ نیشاندا. 

هه‌ر له‌م روانگه‌یه‌وه‌ هه‌ندێ له‌ نووسه‌ران‌و توێژه‌ران‌و ته‌نانه‌ت ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمیه‌كان‌و له‌سه‌رووی‌ هه‌مووشیانه‌وه‌ سیاسیه‌كان وه‌كو هێزێكی گه‌وره‌و به‌رفراوانی دیموكراسی‌و ئه‌رێنی سه‌یری ئه‌م بزووتنه‌وه‌یه‌یان ده‌كردو وایان ده‌بینی كه‌ پێداویستییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌و زۆرینه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌ كه‌ خه‌ڵكی ئاسایی‌و چین و توێژه‌كانی خواره‌وه‌ن ئه‌و بزووتنه‌وه‌یان له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا به‌رهه‌م هێناوه‌. هه‌روه‌ك هاوكات بۆچوونی پێچه‌وانه‌ی‌ ئه‌م بۆچوونه‌ش هه‌بووه‌ كه‌ پێی وابوو پۆپۆلیزم دیارده‌یه‌كی ناعه‌قلاَنییه‌و هه‌میشه‌ ناسه‌قامگیری‌و پشێوی له‌ پرۆسێسی سیاسیدا درووست ده‌كات. به‌هه‌رحاڵ ره‌نگه‌ جێگای خۆی بێت كه‌ له‌م روانگه‌یه‌وه‌ سه‌یری كوردستان بكه‌ین و ئه‌م دوو بۆچوونه‌ش تاوتوێ بكه‌ین. بەڵام پێش ئه‌وه‌ پێمباشه‌ سه‌رنجێكی ئه‌و پۆلێن كردنه‌ش بده‌ین كه‌ مارگرێت كانۆڤان بۆ پۆپۆلیزم كردوویه‌تی. مارگرێت كانۆڤان به‌م جۆره‌ پۆپۆلیزم پۆلێن ده‌كات.

یه‌كه‌م: پۆلێنكردن له‌ روانگه‌ی‌ په‌یوه‌ستبوون به‌ زه‌وی‌ و زارو كشتوكاڵه‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش به‌م جۆره‌ دابه‌شده‌كات:   

1- بزووتنه‌وه‌ی‌ كشتوكاڵی یان ئه‌وه‌ی‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ زه‌وی‌و زاره‌وه‌، واته‌ بزووتنه‌وه‌كانی شمه‌ك‌و كه‌لوپه‌لی جوتیاری له‌گه‌ڵ ئه‌جیندای رادیكاڵیدا. ئه‌مه‌ش له‌به‌رنامه‌و داواكارییه‌كانی پارتی پۆپۆلیستی ئه‌مه‌رێكی كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌دا ده‌رده‌كه‌وێت.
2- بزووتنه‌وه‌كانی داهات‌و ده‌ستكه‌وت و خۆراكی  ژیان له‌ جۆری میلیشیاكانی ئه‌وروپای رۆژههڵات كه‌ به‌ دوای جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌مدا ده‌ركه‌وتن.
3- بزووتنه‌وه‌ی‌ رۆشنبیران یان بیرمه‌ندان كه‌ رۆمانسییانه‌ سه‌یری كاری سه‌ختی جونیاران‌و كرێ گرته‌ی‌ زه‌وییان ده‌كردو بزووتنه‌وه‌ی رادیكاڵیی په‌یوه‌ست به‌ زه‌وی‌و زارو كشتوكاڵیان درووست ده‌كرد وه‌كو بزووتنه‌وه‌ی‌ نارۆدمیكی رووسی. 

دووه‌م: پۆلێنكردنی پۆپۆلیزم له‌ روانگه‌ی‌ سیاسیه‌وه‌ كه‌ ئه‌ویش دابه‌ش ده‌كات بۆ ئه‌م به‌شانه‌ی‌ خواره‌وه‌دا كه‌ له‌ راستیشدا په‌یوه‌ستن به‌یه‌كتره‌وه‌:    
 
1- دیموكراتی میللی كه‌ داواكاری به‌شداریكردنی سیاسیانه‌ی زیاتری خه‌ڵكه‌، ئه‌ویش له‌ رێگای ریفۆرمه‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ رێگای راپرسیه‌وه‌ ده‌گاته‌ ئه‌نجام. 
2- پۆپۆلیزمی سیاسیی‌ كه‌ به‌ داواكاری نائایدیۆلۆجیانه‌ ده‌ناسرێته‌وه‌‌و بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ خه‌ڵك هاوپه‌یمانییه‌كی یه‌كگرتوو بنیاد بنێن.
3- پۆپۆلیزمی كۆنه‌په‌رستانه‌ كه‌ هه‌میشه‌ به‌ دوای به‌ میللیكردن‌و به‌جه‌ماوه‌ریكردنی به‌ها به‌سه‌رچووه‌كانه‌وه‌یه‌ بۆ نموونه‌ خه‌ونی جوتیاران به‌و هاریكاری‌و پێكه‌وه‌ كاركردنانه‌وه‌ زیندوو ده‌كاته‌وه‌ كه‌ له‌ قۆناغی پێش هاتنه‌ ناوه‌وه‌ی‌ ته‌كنۆلۆجیا بۆ بواری كشتوكاڵ په‌یڕه‌ویان كردووه‌.
4- پۆپۆلیزمی دیكتاتۆریانه‌ به‌ تایبه‌تی ئه‌م شه‌پۆله‌ زیاتر له‌ دوای جه‌نگی دووه‌مه‌وه‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له‌ شێوه‌ی تێكهڵاوییه‌ك له‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ دژه‌ ئیمپریالیزمی‌و شۆڕشی جوتیاران‌و ئاراسته‌ ناسیونالیزمییه‌كاندا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. وه‌كو بزووتنه‌وه‌ میللیه‌كانی ئه‌مه‌ریكای لاتین‌و ته‌نانه‌ت چین‌و زۆرێك له‌ وڵاتانی جیهانی سێیه‌م كه‌ راپه‌ڕینی میللی چینه‌كانی خواره‌وه‌ یان زۆرینه‌ی‌ خه‌ڵكی ئاسایی بووه‌ هۆی راماڵینی رژێمه‌ سیاسیه‌ پادشایی‌و كۆنسێرڤه‌تیڤه‌كان‌و له‌ جێی ئه‌و رژێمانه‌دا له‌ بری دیموكراسی‌و ده‌سەڵاتی گه‌ل، دیكتاتۆریه‌تی تاكه‌كه‌س درووست بوو، دیكتاتۆره‌ تاكه‌كه‌سیه‌كانیش ناویان له‌ خۆیان نا دیموكراتی میللی یان نیشتیمانی یان نه‌ته‌وه‌یی.

ئه‌گه‌ر سه‌رنجی ئه‌م پۆلێن كردنانه‌ی‌ سه‌ره‌وه‌ بده‌ین ئه‌وا به‌ ئاشكرا ده‌رده‌كه‌وێت پۆپۆلیزم وه‌كو چۆن زاراوه‌كه‌ی‌ له‌ وشه‌ی‌ خه‌ڵك وه‌رگیراوه‌ هاوتا به‌ده‌وای ویست‌و خواسته‌كانی خه‌ڵك یان ئاستی خواره‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌وه‌ بووه‌، كه‌ زۆرینه‌یه‌. بەڵام شێوازی كاركردن زۆرجار وه‌كو زۆرینه‌ی‌ بیرو ئایدیاكانی تر كه‌ هه‌موویان له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ جێبه‌ێكردن جۆرێك له‌ جوانیان تێدایه‌، ئه‌گه‌ر به‌ته‌واویش جوان نه‌بن، به‌هه‌مان شێوه‌ پۆپۆلیزمیش وه‌كو بیرو ئایدیایه‌ك بۆ به‌رگری كردن له‌ خواست‌و ویست‌و ئاره‌زووه‌كانی خه‌ڵكی ئاسایی بیرێكی جوان‌و ره‌ونه‌قداره‌، بەڵام كاتێ به‌شێوازی تر به‌كار ده‌هێنرێت‌و ده‌بێته‌ پلیكانه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ تاكه‌كه‌سه‌ نائاساییه‌كان پێیدا سه‌ربكه‌ون‌و له‌بری دیوكراسی‌و به‌ده‌ستهێنانی خواست و ویسته‌كانی زۆرینه‌ی‌ خواره‌وه‌ خۆیان بگه‌نه‌ كورسی ده‌سەڵات‌و سیستێمێكی تاكڕه‌وی دیكتاتۆری درووست بكه‌ن‌و ناویشی لێ بنێت دیموكراتی میللی، گشتی، نیشتیمانی، نه‌ته‌وه‌یی.

بێگومان ئێمه‌ ده‌زانین كه‌ كوردستان وه‌كو وڵاتێكی داگیركراو و دابه‌شكراو له‌ پێش ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مه‌وه‌ بزووتنه‌وه‌ی‌ میللی تێدا سه‌ری هه‌ڵداوه‌ كه‌ خواستی ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ له‌ ئاستی یه‌كه‌مدا دژی پرۆسه‌ی‌ داگیركردن بووه‌و له‌ ئاستی دووه‌میشدا خواستی جوتیاران و كشتیارانی كورد بووه‌ به‌ دژی خاوه‌ندارێتی زه‌وی و زارو ئاستی به‌رزی مڵكانه‌و چه‌وساندنه‌وه‌ی‌ له‌راده‌به‌ده‌ری جوتیاران، كه‌ بێگومان تا سه‌روه‌ختی پرۆسه‌ی‌ ئه‌نفال و وێرانكردنی كوردستان رێژه‌یه‌كی به‌رزی كۆمه‌ڵگه‌ی‌ كوردییان پێكده‌هێنا. هه‌روه‌ك راپه‌ڕینه‌كانی كورد كه‌ زیاتر راپه‌ڕینی میللی بوون بارگاوی كراوبوون به‌ خاسێـه‌كانی پۆپۆلیزم چ له‌ ئاستی داواكاری‌و داخوازییه‌كاندا چ له‌ ئاستی هێزی بزوێنه‌ری راپه‌ڕینه‌كاندا. ئه‌نجا ئه‌گه‌ر ئه‌و راپه‌ڕینانه‌ له‌ روانگه‌ی‌ كورد و هێزی‌ میللی خودی راپه‌ڕینه‌كانه‌وه‌ سه‌یر بكرێن ئه‌وه‌ راپه‌ڕینی پێشكه‌وتنخوازانه‌ بوون و هه‌وڵوكۆشش بوون له‌ پێناوی مافه‌كانی رووبه‌رێكی فراوانی خه‌ڵكدا، بەڵام ئه‌گه‌ر له‌ روانگه‌ی‌ تێڕوانینی نوخبه‌ی‌ فه‌رمانڕه‌وا یان نوخبه‌ی‌ ده‌سەڵات‌و داگیركه‌ری كوردستانه‌وه‌ سه‌یری ئه‌و راپه‌ڕینانه‌ بكرێت ئه‌وا به‌ نه‌عه‌قڵانی دانراون له‌و روانگه‌یه‌وه‌ كه‌ نوخبه‌ی‌ ده‌سەڵاتی داگیركه‌ر پێی وابووه‌ ئه‌و راپه‌ڕینانه‌ درووستكردنی ناسه‌قامگیری و پشێوییه‌ له‌ وڵاتداو ناجێگیری و ئاژاوه‌ درووستكردنه‌ له‌ پرۆسێسی سیاسی یان به‌ڕێوه‌بردندا. واته‌  ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ی‌ كه‌ له‌ روانگه‌ی‌ زۆرینه‌ی‌ خه‌ڵكی ئاسایی كوردستانه‌وه‌ راپه‌ڕین بوون له‌ پێناوی خواست و ویسته‌كانی ئه‌واندا، له‌لای نوخبه‌ی‌ داگیركه‌رو ده‌سەڵاتی داگیركه‌ره‌وه‌، درووستكردنی ناسه‌قامگیری‌و پشێوی بوون.

 هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ش راستییه‌كی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ كه‌ هه‌ر بزووتنه‌وه‌و جوڵه‌و راپه‌رینێك كه‌ له‌ پێناوی خواست‌و ویستی چینه‌كانی خواره‌وه‌و زۆرینه‌ی‌ خه‌ڵكی ئاسایدا بێت له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا ئه‌وه‌ كارێكی ره‌وایه‌. هه‌ر له‌م گۆشه‌ نیگایه‌شه‌وه‌ ئه‌گه‌ر كۆی ئه‌و بزووتنه‌وانه‌ی‌ كه‌ له‌ پێناوی ویسته‌كانی خه‌ڵكدان به‌ پۆپۆلیست یان یان ئه‌نارشیزمیش ناوببرێن ئه‌وه‌ به‌ روانینی من هه‌ر ره‌وایه‌تی خۆیا هه‌یه‌، چونكه‌ تاكه‌ شتێك له‌سه‌ر ئه‌م گۆی زه‌وییه‌ جێگای لایه‌نگری لێكردن و پشتگیری كردن بێت ئه‌و بزووتنه‌و رابوونه‌ كۆمهڵایه‌تی‌و میللیانه‌ن كه‌ له‌ پێناوی خواسته‌كانی زۆرینه‌ی‌ خه‌ڵكدان كه‌ بۆ كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌ له‌ ئه‌مه‌ریكا بزووتنه‌وه‌ی‌ جوتیاران بوو، بۆ كوردستانیش هه‌تا ئه‌نفال به‌هه‌مان شێوه‌ بزووتنه‌وه‌ میللیه‌كان ئه‌وانه‌ بوون كه‌ توانیوویانه‌ ویسته‌كانی كورد وه‌كو نه‌ته‌وه‌و ویستی چینه‌كانی خواه‌ره‌وه‌ وه‌كو گه‌ل یان خه‌ڵك هه‌ڵبگرن و بكه‌نه‌ درووشمی خۆیان.

له‌ بارودۆخی ئێستای كوردستانی گه‌وره‌ش ئه‌وه‌ی‌ كه‌ پارتی كرێكارانی كوردستان ده‌یكات له‌ راستیدا كاری بزووتنه‌وه‌یه‌كی پۆپۆلسیتیه‌ له‌و روانگه‌یه‌وه‌ هه‌ڵگری خواست و ویسته‌كانی رووبه‌رێكی فراوانه‌ له‌ خه‌ڵكی باكوری كوردستان كه‌ تاكو ئێستا سه‌رباری نه‌بوونی ئازادی نه‌ته‌وه‌یی به‌ده‌ست یاساكانی كشتوكاڵ‌و ده‌سەڵاتی نوخبه‌ی خاوه‌ن موڵك‌و رژێمی ئه‌و حكومه‌ته‌وه‌ ده‌ناڵێنن كه‌ وه‌كو نوخبه‌ی ده‌سەڵات داواكانی ئه‌و رووبه‌ره‌ فراوانه‌ی‌ پشت گوێخستووه‌. ره‌نگه‌ بۆ ئێستای باشووری كوردستانیش ئه‌وه‌ راست بێت كه‌ ناڕوزاییه‌كانی خه‌ڵك وه‌كو ده‌نگی بزووتنه‌ی پۆپۆلیستی سه‌یر بكه‌ین بەڵام له‌ رووه‌ پۆزه‌تیفه‌كه‌یه‌وه‌ به‌وه‌ی‌ كه‌ به‌دوای ویست و خواسته‌كانی رووبه‌رێكی فراوانی چین‌و توێژه‌كانی خواره‌وه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌وه‌ بێت له‌به‌رامبه‌ر نوخبه‌ی‌ ده‌سەڵاتدا. 

راسته‌ هه‌میشه‌ نوخبه‌ی‌ ده‌سەڵات ده‌نگی ناره‌زایی وه‌كو تێكده‌ری سه‌قامگیری نیشان ده‌دات، بەڵام راستییه‌كه‌ی‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌روانینی نوخبه‌ی‌ ده‌سەڵات ئه‌و هه‌نگاوانه‌ تێكدانی سه‌قامگیرییه‌و ئه‌وه‌ش وه‌كو روویه‌كی نه‌رێنی خه‌ڵك یان جه‌ماوه‌ری‌ ناڕازی‌ نیشان ده‌دات به‌وه‌ی‌ گوایه‌ هه‌رجۆر ناڕه‌زاییه‌ك سه‌ره‌تایه‌ بۆ درووستبوونی بزووتنه‌وه‌یه‌كی ناعه‌قڵانی بەڵام ئه‌گه‌ر له‌ روانگه‌ی‌ ئاسته‌كانی خواره‌وه‌ی خه‌ڵكه‌وه‌ سه‌یر بكه‌ین ئه‌و ده‌نگی ناڕه‌زاییه‌كانی خه‌ڵك به‌ره‌وه‌و فۆرمه‌له‌كردنی بزووتنه‌وه‌یه‌كی میللی هه‌نگاو ده‌نێت.
به‌ روانینی نوخبه‌ی ده‌سەڵاتیش ده‌نگی ناڕه‌زایی خه‌ڵك بۆ ناشیرین كردنی ده‌سەڵات و پرینسیپه‌ جێگیره‌كانی ده‌سەڵاته‌و به‌و پێیه‌ش له‌ روانینی ده‌سەڵاته‌وه‌ كاتێ ده‌نگی ناڕه‌زایی په‌رت و بڵاوی‌ خه‌ڵك كۆده‌بێته‌وه‌، رۆڵی بزووتنه‌وه‌یه‌كی پۆپۆلیستی ده‌بینێت، ئه‌گینا له‌ رووی ئاساییه‌وه‌ ده‌شێ وه‌كو به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ده‌نگی روبه‌رێكی فراوان له‌ كۆمه‌ڵگه‌ سه‌یر بكرێت كه‌ ئاسایی ئه‌وه‌ش ده‌نگی زۆرینه‌یه‌. هه‌میشه‌ ده‌نگی خه‌ڵك  ده‌نگێكی ره‌وایه‌، چونكه‌ ده‌بێ هه‌موو شتێ له‌ روانگه‌ی‌ بۆچوون و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی زۆرینه‌ی‌ ئاسته‌كانی خواره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌وه‌ سه‌یر بكرێت.    

ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP