شەڕی موسڵ پێچەوانەی یاسای مرۆڤ دۆستانەی نێودەوڵەتی بوو

لوقمان مسته‌فا ساڵح - 2-07-2017 - 2838 جار خوێندراوەتەوە

جەنگ یان شەڕ حاڵەتی پێكدادانی دوو یان چەند وڵات، دەستە یان هێزە كە بۆ ماوەیێك و بە شێوەیێكی مونەززەم بەڕێوە دەچێت، شەڕ ئاكامگەلیكی كۆمەڵایەتی و ئابووری ھەیە و دەبێتە ھۆی لە ناو چوونی ژیانی مرۆڤ و لەناوچوونی بنگە ئابوورییەكانی كۆمەڵگا.

هەر لە ڕوانگەی ئەم پێناسەیەوە ڕۆدەچینە نێو بابەتەكەمان وداگیركردنی موسڵ لەلایەن داعش و پاشان ئامادەكاری بۆ ئازادكردنەوەی بەبێ رەچاوكردنی یاسانێودەوڵەتیەكان، دەبێتە باس وخواسی دەستپێكی ووتارەكەمان.

موسڵ، سێهەمین شاری گەورەی عێراقە دوای بەغدا و بەسرە، وەیەكەمین شاری گەورەی سونەنشینە لەناوچەكەدا بەكوردوعەرەب وچەند كەمایەتیەكی ترەوە. 

موسڵ پارێزگایەكە كە بەچەند ملیۆن دانیشتوانەوە و یەكێك بوو لە مەڵبەندەكانی لانكەی شارستانیەت و رۆشنبیری و خوێندن و پیشەسازی ونوێنەرایەتی كلتورە جیاوازەكانی دەكرد لە ناوچەكەدا. 

بەڵام بەڕۆژی روناك لەلایەن سوپای عێراقەوە لە ماوەی چەند سەعاتێكدا بە دەریایەك چەك و جبەخانەوە پێشكەش بە داعش كراو ئەفسەروسەربازەكانیشیان بەڕووت وقووتی بەرەو مۆڵگاكانیان پاشەكشەیان كرد.!


ئەوە چەند ساڵێكیشە لەژێردەستی دڕندانەی داعشدا وێران و خاپور بووە و دانیشتوانەكەی لەجەهەنمدا دەسوتێنرێت، ماوەی چەند ساڵێكیشە بەسەركردایەتی ئەمەریكاو هاوپەیمانان ئامادەكاری كرا بۆ ئازادكردنەوەی. لەم چەند ساڵەدا سوپای عێراقی تائیفی و حەشدی شەعبی درووستكراوی ئیران و جۆرەها میلیشایی درووستكراوی ووڵاتانیتر، توركیای عوسمانیش بەجۆرێك لەجۆرەكان بێبەش نەبووە لەودەستسازی پیلان گێریەدا، كە ئەوەی داعش نەیتوانی بیكات بۆ كاولكردنی موسڵ وكوشتنی خەڵكە بێتاوانەكەی ئەم دەستەوتاقمانە كردیان.

هەروەها هێزی پێشمەرگەی كوردستانیش لەلایەن هاوپەیمانانەوە بەسەركردایەتی ئەمریكا و هاپەیمانان ڕاهێنانی باشیان پێكرا بۆ پرۆسەی ئازادكردنەوەی موسڵ وشوێنەداگیركراوە كوردستانیەكانی لەئەستۆ گرت، ئەوەی جێی خۆشحاڵیە هیزی پێشمەرگە لەو تاقمانە جیادەكاتەوەو وەكوهێزێكی دیارو لێهاتو لە میدیا جیهانیەكانەوە باسی لێوەدەكرا رەفتاری مرۆڤ دۆستانەبوو لەگەڵ ئەو خەڵكانەی كە ناوچەكانیان لەلایەن هێزی پێشمەرگەوە ئازاد دەكرا، بەڵام ئەوسوپا بەنا نیزامیەو چەكدارەكانی حەشدی شەعبی نیازوو مەرامێكیتری لە پشتەوەبوو.!

ئەم هەموو پلان داڕشتنە بۆ ئەوە بوو ڕزكار كردنی موصڵ ناوچەكانی بەكەمترین زیان وماڵوێرانی لێی دەرچن ومافی مرۆڤ وبنەمایاسییكانی مرۆڤ دۆستانەی نێودەوڵەتی تیادا بەرجەستەبكرێت،بەڵام بە پێچەوانەوە نەك هەر ڕەچاوی یاساو مافەكانی مرۆڤی تیابەدی نەكرا بەڵكوئەوەی كاری نامرۆڤانەبوو لەو شەرەنەگریسەدا بەرانبەر بە دانیشتوانی ئەو شارەكرا كە هیچی كەمتر نەبوە لەو تاوانانەی كە رێكخراوی تیرۆریستی داعش بەرانبەربەو خەڵكە ستەم لیكراوەی كرد.

ڕاستە شەڕ ماڵوێرانی ونەهامەتی لەگەڵ خۆی دێنێ،هەرلەبەر ئەوەشە كە دەووترێت هیچ لایەنێك لەشەڕدا براوەنیە،هەر بۆیە یاسای نێودەوڵەتی بە چەند خاڵێك ئەو ڕێوشوێن ومەترسیانەی وەك مافێكی رەوایی وئەخلاقی بۆ كەم كردنەوەی ئەودەستدرێژی وكوشتوكوشتارەی خەڵك كە لەكاتی جەنگە بێ ئامانەكاندا ڕوودەدات لانیكەم ئەگەر بنەبڕیشی نەكات بەڵام كەمی دەكاتەوەو لەچوارچێوەیەكی یاساییدا قەتیسی دەكات.

یاسای مرۆڤ دۆستانەی نێودەوڵەتی بە گشتی پێكهاتوو لە 15 خاڵی ئەخلاقی و حقووقی كە لە زانستگاكانی سەرتاسەری وڵاتان دەخوێندرێت ئەم خاڵانە لە دوو تێرمی خوێندن بەئەنجام دێت كە لێرەدا هەوڵدەدەم كۆلیاتێك لە هەر 15 خەڵەكەتان بەبێ درێژدادڕی پێشكەش بكەم:

((ڕێسای یەكەم: "جیاكاری" پێویستە ئامانجی ئۆپەراسیۆنەكان تەنیا نیزامی و سەربازی بێت و خەڵكێك كە بەشداری ڕاستەوخۆ لەشەڕدا ناكەن نابێ ببنە ئامانج. وەكوو شی كردنەوە: ئاراستەكردنی لێدانەكان دژی خەڵكی مەدەنی یان دامەزراوەی مەدەنی بە تەواوی قەدەغەیە. بەڵام لێرەدا مەبەست لە بەشدار بووانی ڕاستەوخۆ لە شەڕ و هەر وەها خەڵكی مەدەنی كێیە؟ دامەزراوە مەدەنیەكان چین؟ بەشدار بووانی ڕاستەوخۆی شەڕ پێكهاتوون لەو كەسانەی كە: چەكداربن (لە هەر ڕەگەز و تەمەنێك) – بەشداری كردن لە كردە سەربازییەكاندا، پلان دانان بۆ كردە تاكتیكیەكان / ئامادەسازیەكان - كۆكرنەوەی زانیاری سیخوڕی و تاكتیكی - رۆیشتن بۆ جێبەجێ كردنی كردەی سەربازی و گەرانەوە لێی.

ئەو كەسانەی كە ناڕاستەوخۆ لە شەڕدا بەشداری دەكەن پێكهاتوون لە ئەو كەسانەی كە: فرۆشتنی خۆراك یان كەرەستە بەلایەنی بەرامبەر - گواستنەوەی زانیاری ناسەربازی بۆلایەنی بەرامبەر - گواستنەوەی خۆراك یان كەرەستەی ناسەربازی بۆلایەنی بەرامبەر - دابینكردنی یارمەتی پزیشكی بۆ هەر لایەنێك لە لایەنەكان - پاڵپشتی كردنی دارایی یەكێك لە لایەنەكانی پێكدادان – كار كردن لە بەرژەوەندی حكومەت یان لە كار و بارە فریاگوزاریەكاندا. 

دامەزراوە مەدەنیەكان پێكهاتوو لە: خانووە مەدەنییەكا - زۆربەی باڵەخانە دەوڵەتیەكان – كارگەكان / دامەزراوە نا سەربازییەكان (تەنانەت ئەگەر پەیوەندیدار بە سپا یان ئەرتەش بێت) - گۆڕەپانە گشتییەكان - شوێنەكانی خواپەرست –قوتابخانەكان، جێگای ئاماژەیە دامەزراوە مەدەنییەكان لە ئەگەری ئەوی كە ببنە بنكە یان كۆگای نیزامی ناتوانین بڵێن لە حاڵەتی مەدەنیدا ماونەتەوە.

رێسای دووهەم- بەراورد كردن: لەكاتی لێدانی ئامانجی سەربازییدا، پێویستە دڵنیایی بدرێت كە زیانە لاوەكیە پێشبینی كراوەكان زیاتر نین و بەراورد بە سوودە سەربازییەكەی كراوە. وەكوو نموونە لە ئەگەری ئەوەی كە چەكدارێكی داعش بە تەنیا لە وەزارەتخانەیەكدا بێت، دەبێ خۆی بكوژڕی یان دەستگیر بكرێ و نابێ وەزارەتەكە بەسەریدا وێران بكەن و زیان ماڵی بەرفراوان بدەن. 

رێسای سێهەم- ڕەچاوكردن: پێویستە ڕەچاوی هەموو ئەگەرێك بكرێت كە لەوانەیە ڕوبدات بۆ خۆ بەدورگرتن لە روودانی زیانە لاوەكیەكان یان كەم كردنەوەیان بۆ كەمترین ئاست. 

رێسای چوارەم- هۆكار و شێوازەكانی شەڕكردن: نابێت چەكی قەدەغەكراو یان شێوازە نایاسایەكانی شەڕكردن بەكاربهێنرێت. 

رێسای پێنجەم- نەخۆش و بریندار: پێویستە هەموو بریندار و مردووەكان كۆ بكرێنەوە، ئەگەرچی سەر بە لایەنی دۆست بن یان دوژمن جیاوازی نیە و دەبێت چاودێری پێویستیان بۆ دابین بكرێت. 

رێسای شەشەم- گارانتی بنەڕەتی و دەسبەسەر كردن: پێویستە مامەڵەیەكی مرۆڤدۆستانە لەگەڵ دەسبەسەركراوەكان یان تەسلیمیەكان بكرێت و رێز لە مافە بنەرەتی یەكانیان بگیرێت. (هەر كەس خۆی دا بەدەستەوە یان دەسبەسەركرا یان ئەسیر كرا دەبێت چاودێری بكرێت و ئازار نەدرێت). 

رێسای حەوت- بارمتە و قەڵغانی مرۆیی: پێویستە گاراتنی بارمتە و بەكارهێنانی قەڵغانی مرۆیی قەدەغە بكرێت. 

رێسای هەشتەم- ڕاگواستن: نابێت خەڵكی مەدەنی ڕاگوێزرێت، مەگەر لە بەر سەلامەتی خۆیان یان لەبەر هۆكاری ئەمنیەتی و سەربازی و لە كاتی گواستەوەیان ئەركە كە پارێزگاری هەمەلایەنەیان لێ بكرێت. 
رێسای نۆهەم- موڵك و ماڵ: پێەویستە ڕێز لە موڵك و ماڵی مەدەنی بگێرێت. پێەویستە بەهەمو شێوەیەك خۆ لە تاڵانی و دزی نەدرێت و مڵك و ماڵی خەڵك تاڵان نەكرێت. 

رێسای دەیەم- توند و تیژی سێكسی: پێویستە رێز لە ژنان و منداڵان بگیردرێت، پەلاماردان و دەستدرێژی كردنی سێكسی بۆ سەر هەر ژن یان منداڵێك قەدەغەیە، بە واتایەكی دیكە نابێت دەستڕێژی بكرێتە سەر شكۆی هیچ كەسێك، لە ناویشیاندا مامەڵەی سوكانە و بێ ڕێزی كردن، پەلاماردان، ناچار كردن بە لەش فرۆشی و... قەدەغەیە. 
ڕێسای یازدەهەم- منداڵان: پێویستە دڵنیایی بدرێت لە بەهرەمەند بوونی منداڵان لە یارمەتی و چاودێری پێویست بۆیان. پێویستە بە سەربازكردنی منداڵان لە ناو هێزە چەكدارەكاندا یان بەكار هێنانیان لە كردە سەربازیەكاندا قەدەغە بكرێت. 

رێسای دووانزە- لۆگۆكان: پێویستە ڕێز لە پزیشك و دامەزراوە پزیشكییەكان بگیرێت، لە ناویشیاندا ئەوانەی لۆگۆی سەلیبی سووری نێودەوڵەتی / مانگی سوور / كریستاڵی سوور و نیشانەی تری ئاژانسە مرۆیەكانیتریان هەڵگرتوە. 

رێسای سێزدەهەم- هاوكاری مرۆیی: پێویستە رێگە بە كارەكانی هاوكاری مرۆیی بدرێت و ئاسانكاری بكرێت بۆ گەیاندنیان بەو خەڵكە مەدەنییەی پێویستیان پێیەتی. 

رێسای چواردەیەم- تۆڵەسەندنەوە و دڵ رەقی: نابێت كاری تۆڵەسەندنەوە و دڵ رەقی ئەنجام بدرێت چونكوو ئەوە پێشێل كردنی یاسای پێكدادانە چەكدارییەكانە. 

رێسای پازدەیەم – پابەند بوون: پێویستە كاری تەواو بكرێت بۆ ئەوەی یاسای پێكدادانە چەكداریەكان لە لایەن هێزە چەكدارەكانی بەرامبەرەوە پێشێل نەكرێت و لە كاتی ڕوودانی پێشێلكاریەكاندا، پێویستە هەنگاوی گونجاو بنرێت بۆ لێكۆڵینەوە و سزادانی پێشێل كاران)). 

ڕاستە جەنگ یان شەڕ لە هەر حاڵەتێكدا ڕووداوو كارەساتێكی دژبە مرۆڤایەتیەو دانانی یاسا و ڕێسا بۆی هیچ مانایەكی نیە، چونكە شەڕ هەر شەڕە و بریندار هەر بریندارە و كۆژراویش هەر كوژراوە. بەڵام بە بوونی ئەم پانزە خاڵە گەر وەك خۆی جێبەجێ بكرێت ئەوەڕێگری لە حەجمێكی بەرفراوان لە ژینۆساید و تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی و ئاژەڵی و ژینگەیی دەگیرێت و وەكوو یاسایەكی هەمیشەیی بەرچاو،چونكە بونی چەك وچەك هەڵگر بێگوومان دەبێتە ئامانجی شەڕ.

تێبینی: هەر ١٥ خاڵەكە بە سوپاسەوە لە ئەكاونتی كاك شاهۆ محمودیەوە وەرگیراوە.


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP