چۆن دەوڵەتی كوردی پێكدێت؟ بە پرۆژەبوونی ناسیونالیزمی كوردی!!

عه‌تا قه‌ره‌داخی - 18-06-2017 - 3605 جار خوێندراوەتەوە

نووسینی: عەتا قەرەداخی 

ئەو كۆمەڵگەیانەی پەرەسەندنێكی سرووشتیان هەبووە لە قۆناغێكی دیاریكراودا گەیشتوونەتە ئاستی بەرهەمهێنانی دەوڵەت. هیگڵ دەڵێت: بۆ گەیشتنی كۆمەڵ بە دەوڵەت كۆمەڵ بە قۆناغی خێزان، كۆمەڵی مەدەنیدا تێدەپەڕێت ‌و دەگات بە دەوڵەت(1). ئەو دەوڵەتەی هیگڵ باسی دەكات دەوڵەتێكی سرووشتیە.

 هۆبز رای وایە: دەوڵەتی سرووشتی بریتییە لە بەردوامبوونی دەسەڵاتی باوك كە درێژ دەبێتەوە بۆ خێزان‌و لقەكانی(2). لای هیگڵ‌و هۆبز خێزان بنەمایە بۆ درووستبوونی دەوڵەت. مەبەست لە دەوڵەتی سرووشتیش ئەو دامەزراوەیە كە كۆمەڵگە لە پەرەسەندنی خۆیدا بەرهەمی دەهێنێت‌و خاسێتێكی گشتی هەیە، هەرچەندە ئەگەر لە روانگەی سیۆسیۆلۆجیای هاوچەرخەوە سەیر بكەین ئەوا دەوڵەت دامەزراوەی باڵاترین دەسەڵاتەو لە بارێكی وەهاشدا دەوڵەت دەبێتە دەوڵەتی تاكە كەس یان بنەماڵە یان پێكهاتەو چینێكی كۆمەڵایەتی یان ئایینێك‌و لە بارێكی وەهاشدا پێكهاتەكانی تری كۆمەڵگە كە دەسەڵاتیان بەسەردا پیادە دەكرێت، دەوڵەت بۆ ئەوان هیچ ناگەیەنێت بێجگە لە ركێف كردن‌و  سنوور بۆدانان‌و ئازادی زەوتكردن، دەشێ وەكو نەیار سەیری دەوڵەت بكەن تەنانەت لە باشترین نموونەی دیموكراسیشدا. 

 لە كۆمەڵگە خێڵایەتیەكاندا مۆتیڤی خوێن‌و دەمار پێكەوە كاریان كردووەو بوونەتە بزوێنەری مێژوو بۆ گەیاندنی كۆمەڵگە بە ئاستی بەرهەمهێنانی دەوڵەت(3) ئەم دوو كاركەرە پێكەوە یەكیانگرتووە لە كۆمەڵگە خێڵایەتیەكانداو فیدراسیۆنی خێڵیان پێكهێناوە، ئەویش دەوڵەتی خێڵی درووست كردووە. هەمان مۆتیڤی خوێن‌و دەمار لەگەڵ ئاییندا یەكیان گرتووەو دەوڵەوتی عەرەبی ئیسلامیان پێكهێناوە. دەوڵەتی كۆنی هیند لە یەكگرتنی مۆتیڤی خوێن‌و دەمارو مۆتیڤی سروشتی جوانی هیند بەرهەم هاتووە. لە روانگەی ماركسیزمیشەوە دەوڵەت بەرهەمی پەرەسەندنی ژێرخان‌و لە ئەنجامی ئەوەشدا سەرخانی كۆمەڵگەیەو بەو پێیەش بزوێنەری مێژووی ئابوورییە.

 دیارە كورد لە هیچ كام لەم دەروازانەوە نەهاتۆتە ناو مێَژووەو نەیتوانیووە دەوڵەت وەكو دامەزراوەیەكی رێكخستن‌و بەڕێوەبردنی كۆمەڵگە درووست بكات. لە مێژووی نوێشدا واتە لە سەردەمی مۆدێرنێتەدا كە دەوڵەتی ناسیونالیست پێكهات. دیسان كورد لەم دەروازەشەوە نەیتوانیووە دەوڵەتی نەتەوەیی پێكبهێنێت. كەواتە ئایا كورد ئەگەری ئەوەی لەبەردەمدا ماوە دەوڵەتی نەتەوەیی خۆی پێكبهێنێت؟ ئایا ئەو دەوڵەتە وەكو دەوڵەتی بەرهەمی ناسیونالیزم پێكدێت یان وەكو دەوڵەتی سرووشتی؟ ئایا ئەگەر وەكو دەوڵەتی ناسیونالیزم پێكهات، لە ئەنجامی گەشەكردنی ناسیونالیزمی كوردی‌و بوونی بە بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی جەماوەری پێكدێت یان وەكو زۆرێك لەو دەوڵەتانەی كە لە كۆتایی هەردوو جەنگی یەكەم‌و دووەمدا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە بڕیاری سیاسی پێكهاتن، دەوڵەتی كوردیش پێكدێت؟

لێرەدا دەربارەی پەیوەندی ناسیونالیزمی كوردی‌و گوتاری ئەو ناسیونالیزمەو دەوڵەت دەدوێین‌و دەپرسین ئایا ناسیونالیزمی كوردی بووەتە هەڵگری گوتاری دەوڵەت؟ بەهەرحاڵ ئێمە ئێستا تەنانەت لەبەردەم شوناسی نەتەوەدا لەبەردەم دوو بۆچوونداین بۆچوونێكی كلاسیكی كە پێی وایە نەتەوە لەسەر بنەمای زمان‌و مێژوو داب‌ونەریت‌و جوگرافیای هاوبەش درووست دەبێت، بەڵام بە روانینی سەردەمی مۆدێرنێتە دەوڵەت نەتەوە درووست دەكات. لەم روانگەیەوە شووناسی نەتەوەیی كورد دەكەوێتە بەردەم پرسیارەوە چونكە تاكو ئێستا كورد نەبۆتە دەوڵەت‌و بەو پێیەش بنیادنانی نەتەوە یان پێكهاتنی نەتەوە لەبەردەم پرسیاردایە.

من بڕوام وایە گەیشتنی كۆمەڵگەی كوردی بە قۆناغی درووستكردنی دەوڵەت لە رووی پەرەسەندنی كۆمەڵایەتیەوە شتێكی رەتنەكراوەیە، بەڵام گەیشتن بەو قۆناغە چۆن‌و كەی دەبێت ئەوەیان مەسەلەیەكە پەیوەندی بە شێوازی پەرەسەندنی ناوخۆیی ئەم پێكهاتە ئیتنیكیەوە هەیە. ئاشكرایە لە رابردوودا ئەم پێكهاتەیە لە رووی كۆمەڵایەتیەوە پەرەسەندنێكی سرووشتی نەبووە. كە قۆناغی فیودیالی كوردی، بە تایبەتی لە رووی شێوازی بەرهەم هێنان‌و پەیوەندییەكانی بەرهەم هێنانەوە، قۆناغێكی بێ شوناسە، واتە لەبەر نائاسایی بوونی ئەو پەیوەندییانە قۆناغی پەیوەندییەكانی بەرهەمهێنان‌و ئابووری فیودیالی لەم كۆمەڵگەیەدا بەجۆرێك نەبووە لە هەناوی ئەو قۆناغەدا وەكو كۆمەڵگە ئاساییەكانی چینی بۆرژوای پیشەسازی‌و نیشتیمانی دەربكەوێت‌و ئەو چینەش هەڵگری پرۆژەی پێكهێنانی دەوڵەتی نەتەوەیی بێت. هەروەك ئایین لەم كۆمەڵگەیەدا وەكو یەكێك لە بنەما‌و پایەكانی ناسیونالیزم نەبووەتە ئەو فاكتەرەی رۆڵی خۆی لەو بوارەدا ببینێت، بە تایبەتی دەشیا تەسەوف لای كورد ببوایەتە یەكێك لە پایەكانی ناسیونالیزم بەڵام ئەوەش رووینەداوە. 

رەگەزەكانی خوێن‌و دەمارگیری لە كۆمەڵگەی كوردیدا نەیانتوانیووە ببنە بزوێنەری كۆمەڵگە وەكو چۆن لە كۆمەڵگە خێڵایەتیەكانی تردا بە تایبەتی كۆمەڵگەی عەرەبی ئەو دەورەیان بینیووەو بوونەتە مۆتیڤی پێكهێنانی دەوڵەت(4). كورد نەیتوانیووە تەسامی بە سرووشتی جوانی كوردستان بكات‌و لەگەڵ هەستی سادەی نەتەوەییدا یەكیان پێبگرێتەوەو ببنە بزوێنەری مێژوی كۆمەڵگەی كوردی. لە كاتێكدا ئەم گریمانانەی سەرەوە هیچیان روویان نەداوە ئەم دیاردانەش كۆسپی بەردەم درووستبوونی دەوڵەتی كوردی بوون فرە زاریی زمان‌و پێكهاتەی خێڵایەتی‌و عەشیرەتایەتی‌و تۆپۆگۆافیای نالەبارو دەوری لە زیاتر پەرتكردنی یەكەكانی خێڵ‌و عەشیرەتدا‌و فرە ئایینی‌و فرە مەزهەبی‌و كۆنەبوونەوەی ئابووری لەبەررۆیشتنی ئابووری هەموویان دەوریان بینیووە لە زیاتر پەرتكردنی كۆمەڵگەی كوردی‌و تەنانەت لە درووستنەبوونی بازاڕی هاوبەش‌و بازرگانی ناوخۆ لە كوردستاندا.

 ئەمانەش لە هۆكارەكانی لاوازی پرۆسێسی كۆمەڵایەتیبوونن لەم كۆمەڵگەیەداو ئەوەش رۆڵی بینیووە لە دەركەوتن‌و باڵادەستبوونی چەمكی بەشی خۆكردندا كە ئەوەش لە بنەڕەتدا لاوازكردنی یەكێتی كۆمەڵكەو یەكبوونە، ئەمەش وایكردووە ناسیونالیزمی كوردی توانای ئەوەی نەبێت ببێتە بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی جەماوەری خاوەن پرۆژەی دەوڵەتی نەتەوەیی.

كورد لە هیچ كام لەو دەروازنەی لە سەرەوە باسكران نەیتوانیووە بگاتە ئاستی درووستكردنی دەوڵەت. بەڵام ئەوە ئاشكرایە كە بزووتنەوەی نەتەوەیی كورد زیاتر لە سەدەو نیوێك بەسەر سەرهەڵدانیدا تێدەپەڕێت، ئایا ئەم بزووتنەوەیە بۆچی تاكو ئێستا نەیتوانیووە دەوڵەتی كوردی درووست بكات؟  ناسیونالیزمی خاوەن شووناس هەڵگری پرۆژەی دەوڵەتی نەتەوەییە، بەڵام ئایا بزووتنەوەی ناسیونالیزمی كوردی لە سەرهەڵدانیەوە كە بە بزووتنەوەی بەدرخانیەكان دەست پێدەكات خاوەنی پرۆژەی دەوڵەت بووە؟ یان هەڵگری گوتاری ناسیونالیزم بووە؟ ئەگەر بە كورتی سەرنجێك لە بزووتنەوەكانی كورد بدەین لە رابردووەوە تاكو ئێستا بۆمان دەردەكەوێت هیچ كامیان هەڵگری پرۆژەی دەوڵەت نەبوون." بەكارهێنانی سیاسیانەی ناسیونالیزم بریتیە لە پرینسیپی بڕیاری خۆدان كە دەگەڕێت بە دوای بیناكردنی ژیانی سیاسی لەسەر بنەمای دەوڵەتی نەتەوەیی‌و بوونێكی خاوەن سەروەری كە لەلایەن تاكە نەتەوەیەكەوە دەسەڵاتی بەسەردا بكرێت(5).

 بەم پێیە ئەركی سەرەكی ناسیونالیزم بیناكردنی دەوڵەتی نەتەوەیە كە ئەوەش بە قۆناغی بیناكردنی نەتەوە دادەنرێت. بزووتنەوەكانی كورد هەڵگری هەندێ داواكاری ناوچەیی بوون كە زیاتر لە داواكاری خێڵ‌و عەشیرەتەكان دەچێت‌و لەوەدا كۆدەبێتەوە كە داخوازی دەسەڵاتێكی ناوچەیی سنووردار بووە لە سایەی دەوڵەتی فەرمانڕەوادا. بزووتنەوەی بەدرخانی‌و شێخ عوبەیدوڵای نەهری‌و شیخ عەبدولسەلامی بارزانی داواكاری دەسەڵاتێكی ناوچەیی بووە لەسایەی فەرمانڕەوایەتی توركەكاندا. بزووتنەوەی سمكۆ‌و تەنانەت كۆماری مهابادیش هەمان داواكاری بووە كە ئەوەی كۆماری كوردستان گەیشتۆتە ئاستی بەدەستهاتنیش بەڵام نەیتوانیووە درێژە بەخۆی بدات. دەسەڵاتدارییەكەی شێخ مەحمود بە مەملەكەت ناوبراوە، بەڵام نەیتوانیووە لە سنووری دەسەڵاتی پێشتری میرنشینی بابان بپەڕێتەوە.

 بێگومان بزووتنەوەی ناسیونالیزمی كوردی لە بەدرخانیەكانەوە بۆ كۆماری كوردستان سەدەیەك دەكات، بەڵام لە ئاستێكی زۆر لاوازدا بووە، چونكە ئاشكرایە ناسیونالیزم بەرهەمی مۆدێرنێتەیە‌و لەو قۆناغەشدا كوردستان لە بارێكی هێجگار دواكەوتووی ئابووری‌و كۆمەڵایەتیدا بووەو نەك سادەرین بنەماكانی مۆدێرنێتە بوونی نەبووە لە كوردستاندا بەڵكو دەتوانین بڵێین بزووتنەوەكانی كورد لە ژێر دوو فاكتەردا درووست بوون كە یەكەمیان  كاردانەوە بووە بۆ سیاسەت‌و دەسەڵاتی تووندوتیژی داگیركەرەكانی كوردستان، دووەمیشیان سەرهەڵدانی هەستێكی لاوازی نەتەوەیی بە كاریگەری بوونی نوخبەیەكی خوێندەواری كورد لە پایتەختی عوسمانی‌و شارەكانی تری ئەوروپا بە تایبەتی بنەماڵەی بەدرخانیەكان‌و شەریف پاشا‌و چەندانی تریش.

لەسەروبەندی درووستبوونی حیزبدا لە كوردستاندا هەر لە (خۆییبوون)ەوە بۆ حیزبی هیواو  پارتی دیموكراتی كوردو پارتی دیموكراتی كوردستان و حیزبەكانی دواتریش كە زیاتر لە لەژێَركاریگەری كەلتوورو فەرهەنگی حیزبی شیوعی سۆڤێتیدا درووستبوون، هەڵگری بەرنامەو گوتاری دیموكراتی بۆ دەوڵەتی سەردەستەو داگیركەری كوردستان‌و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستان بوون. جێگای خۆیەتی لەم قۆناغەدا وردتر سەیری ناسیونالیزمی كوردی‌و بەرنامەو گوتارەكەی بكەین بە تایبەتی لە جەنگی دووەم بە دواوە كە قۆناغێكی پەرەسەندنی ناسیونالیزمی نەتەوەكانی دراوسێ كوردستانە. 

لە دوای جەنگی یەكەم، دەوڵەتی ناسیونالیستی تورك دامەزرا، ناسیونالیستی عەرەبیش كەوتە جوڵەو سەرباری ئەوەی كە دەوڵەتانی بڕیاربەدەست كۆمەڵی مەلیك‌و پاشایان لە ترۆپكی ئەو دەوڵەتانەدا دانابوو كە لە نیشتیمانی عەرەبیدا درووستیان كردبوون، بەڵام نوخبەیەكی رۆشنبیرو كەسانی تریش دەنگی ناسیونالیستی عەرەبییان بەرزدەكردەوەو باسی یەكێتی عەرەب‌و درووستكردنی دەوڵەتی نەتەوەیی عەربیان دەكرد‌و حیزبە ناسیونالبیستە عەرەبیەكان‌و سەركردە ناسیونالیستەكانیش دەركەوتن‌و لە ژێر كاریگەری بەهێزبوونی ناسیونالیستی عەرەبیدا لە بەشێكی دیاری ئەو دەوڵەتانەدا ناسیونالیستەكان لە شێوەی كودەتای سەربازیدا دەسەڵاتی وڵاتیان گرتە دەست. لەم قۆناغەدا كورد كە وڵاتەكەی بەسەر دەوڵەتانی ناوچەكەدا دابەشكرابوو، لە بری ئەوەی حیزبی ناسیونالیستی خاوەن پرۆژەی رزگاركردنی كوردستان‌و یەكگرتنەوەیی‌و درووستكردنی دەوڵەتی سەرەبەخۆی كوردی درووست ببێت، كەچی حیزبی خاوەن بەرنامەو گوتاری دیموكراسی بۆ دەوڵەتی سەردەستەو داگیركەرو ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستانی بندەست درووست بوو بە تایبەتی لە باشوورو رۆژهەڵاتی كوردستان.

 ئەو بەرنامەیەش تاكو ئێستا بەردەوامەو بزووتنەوەكانی كورد لەو چوارچێوەیەدا كاردەكەن. ئەمەش لاوازی ناسیونالیزمی كوردی‌و نەبوونی بە ناسیونالیزمێكی خاوەن پرۆژە نیشان دەدات. لە رۆژهەڵاتی كوردستان حیزبی دیموكرات‌و كۆمەڵە نەبوونەتە هەڵگری پرۆژەی دەوڵەت، لە باشووری كوردستان پارتی دیموكراتی كوردستان‌و یەكێتی نیشتیمانی كوردستان و حیزبەكانی تریش كە تا ئەندازەیەك جەماوەریان هەبووەو هەیە، هەڵگری بەرنامەی ئۆتۆنۆمی‌و ئۆتۆنۆمی راستەقینە بوون، كە دیارە ئۆتۆنۆمی راستەقینە زاراوەیەكی درووستكراوی بێگەوهەرەو لە فەرهەنگكی سیاسیدا بوونی نییە.

 لە راپەڕینی ساڵی 1991دا خەڵكی كوردستان بەكردەوە سەربەخۆیی كوردستانیان راگەیاند، كەچی حیزبەكان لەبەرئەوەی خاوەنی بەرنامەی سەربەخۆیی و دەوڵەت نەبوون نەیانتوانی هیچ بڕیارێك بدەن‌و سەرئەنجام لە رێگای پەرلەمانەوە بەرنامەی خۆیانیان بە ناوی بەرنامەی خەڵكی باشووری كوردستانەوە دیاری كرد كە فیدراڵی بوو لە چوارچێوەی عێراقی یەكگرتوودا. دواتریش كە ئەمەریكا رژێمی بەعسی رووخاند، هەلێكی لەباربوو بۆ ئەوەی سەركردایەتی سیاسی كوردی كەركوك‌و ناوچە داگیركراوەكانی تری باشووری كوردستانی لەژێر دەسەڵاتی عەرەبی عێراق رزگار بكردایەو بەلایەنی كەمەوە لەم بەشدا دەوڵەتی رابگەیاندایە، كەچی ئەم سەركردایەتیە لەبەر بەهێزبوونی ئینتیمای عێراقچێتیان‌و لەبەر نەتوانینی بڕیاردان‌و ترسی گەورە لەهەر جۆرە موجازەفەیەك لە زووترین كاتدا گەیشتنە بەغداو لە بری هەوڵ‌و كۆشش بۆ پێكهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردی شانیان دایە بەر درووستكردنەوەی دەوڵەتی نوێی عێراق، ئەمەش بێجگكە لە لاوازی ناسیونالیزمی كوردی‌و نەگەیشتنی بە ئاستێك كە هەڵگری پرۆژەی سەربەخۆی‌و درووستكردنی دەوڵەت بێت هیچ بیانوو پاساوێكی تری نییە.

 كورد لەم بەشەی كوردستاندا گەورەترین هەلی زێڕینی لەدەستدا بۆ راگەیاندنی سەربەخۆیی لە كاتێكدا لە عێراقدا دەوڵەت هەڵوەشابوەوە. لە باكوری كوردستانیش پارتی كرێكارانی كوردستان كە پێشتر باسی سەربەخۆیی هەموو كوردستان‌و دروستكردنی دەوڵەتی یەكگرتووی كوردی دەكرد، ئەویش پاشەكشەی لەو بەرنامەیەی خۆی كردو ئێستا ئەویش بەرنامەیەكی ئاشكراو روونی نییە بۆ سەربەخۆیی‌و درووستكردنی دەوڵەتی كوردی. ئەم هەڵوێستی نەتوانینی بڕیاردانی سەربەخۆیی‌و درووستكردنی دەوڵەت لەلایەن حیزب‌و رێكخراوو هێزە كوردییەكانەوە ئەوە نیشان دەدات هێشتا ناسیونالیزمی كوردی نەبووەتە بزووتنەوەیەكی كۆمەڵایەتی جەماوەری خاوەن پرۆژەی سەربەخۆی‌و دەوڵەت.

 بێگومان ئەو ناسیونالیزمەی هەڵگری پرۆژەی دەوڵەت نییە،  ناسیونالیزمێكی ناتەواو یان ئیفلیجە. ئێمە پێشتر باسی ئەوەمان كردووە كە كۆمەڵگەی كوردی لەپەرەسەندنی خۆیدا لە بری بەرهەمهێنانی دەوڵەت میرنشینی درووستكردووە(6) كە ئاستێكی پەرەسەندووە لە دەسەڵاتی خێڵ(6). ناسیونالیزمی كوردی لەبری هەڵگرتنی پرۆژەی دەوڵەتی نەتەوەیی ، هەڵگری بەرنامەی دیموكراسی بۆ دەوڵەتی سەردەستەو ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستان بووەو لەم رەوتەشیدا بەرزترین خاڵ كە پێی گەیشتووە فیدراڵیە لە چوارچێوەی دەوڵەتی یەكگرتووی نەتەوەی سەردەست‌و كوردی بندەستدا.

 ئەمەش ئەوەمان نیشان دەدات كەهەر چۆن پەرەسەندنی ناسرووشتی ئەم كۆمەڵگەیە لە رابردوودا میرنشینی بەرهەم هێناوە لەبری دەوڵەت بەهەمان شێوە ناسیونالیزمی كوردیش كە بەرهەمی هەمان پەرەسەندنی ناسرووشتی ئەم كۆمەڵگەیەیە لەبری هەڵگرتنی پرۆژەی سەربەخۆیی‌و درووستكردنی دەوڵەتی كوردی، بەرنامەی ئۆتۆنۆمی‌و فیدراڵی هەڵدەگرێت، كە ئەمیش بەراورد بە دەوڵەت هەمان شێوەی میرنشینە، ئەمەش گەوهەری كۆمەڵگەی كوردی‌و شێوازی پێكهاتن‌و پەرەسەندنی دەخاتە بەردەم پرسیارەوە كە ئایا بۆچی لە هیچ قۆناغێكی ژیانی خۆیدا نەیتوانیووە دامەزراوەكانی ئەو قۆناغە بەرهەم بهێنێت؟ دیارە پەرەسەندنی ناسرووشتی‌و تێكشكاندنی كەسێتی كوردی لە مێژوودا‌و بێتوانایی‌و لاوازی ئەم كەسێتیە تێكشكاوە بۆ خۆدرووستكردنەوەو خۆبنیادنانەوە بەجۆرێك كە بتوانێت لەسەر پێی خۆی راوەستێت ‌و بڵیت ئەمە منم هۆكاری سەرەكی مانەوەی كوردە لە پەراوێزی مێژوودا.

 بەڵام ئایا دەبێ ئەم كەسێتیە بۆ هەتا هەتایە بەم شێوەیە بمێنێتەوەو بۆ هەتاهەتایە نەگاتە ئاستی خۆنمایشكردن‌و نەبێت بەخاوەنی پرۆژەی سەربەخۆیی‌و درووستكردنی دەوڵەت‌و ئەو پرۆژەیەش بخاتە بواری جێبەجێ كردنەوە؟ بێگومان مێژوو ناوەستێت‌و سەرباری ئەوەی كە بە ئاشكرا مێژوو بە كوێرەی كورد لە جوڵەیەكی زۆر هێواشدایە، بەڵام گومانی تێدانییە كوردیش دەگاتە ئاستی گورزاشت كردنی راستەقینە لەخۆیی‌و هەنگاوی بەرەوهاتنە ناو مێژوو دەنێت‌و دەبێتە خاوەنی سەربەخۆیی‌و دەوڵەتی خۆی، واتە دەبێ بەو چاوە بڕوانین لە كاتێكدا ئێستا لە ئەوروپا دەوڵەتی نەتەوەیی بەرەو لە دەستدانی زۆرێك لە خاسێتەكانی خۆی دەچێت‌و بەرەو یەكێتی ئەوروپا هەنگاو دەنێت، كورد دەبێ بگاتە قۆناغی سەربەخۆیی‌و درووستكردنی دەوڵەتی یەكگرتووی خۆی‌و لەوێشەوە بەشداری دیاری خۆی بكات لە بیناكردنی شارستانیتی مرۆڤایەتیداو لەو گوندە گەردوونیەی كە چاوەڕوانی پێكهاتنی دەكرێت كوردیش ماڵی تایبەتی خۆیی دەبێت. بەڵام ئایا چۆن‌و بە چ شێوەیەك كورد دەگاتە ئاستی پێكهێنانی دەوڵەت؟

دیارە نە ئەو دەسەڵاتەی ئێستا لە باشووری كوردستاندا هەیەو نە ئەو بزووتنەوەو حیزبانەشی كە ئێستا لە كوردستانی گەورەدا هەن، بەم بەرنامەو تێڕوانین ‌و شێوازی كاركردنەی ئێستایانەوە هیچیان ئەو بكەرە نین كە دەوڵەتی كوردی چ لە بەشێكی كوردستاندا، یان لە كوردستانی گەورەدا درووست بكەن. باشووری كوردستان هەلێكی باشی لەبەردەستدا بوو بۆ پەرەدان بەو دەسەڵاتەی لە ساڵی 1991 دامەزرا، بەڵام خەریكبوونی لایەنەكان بە كێشەكانی نێوان خۆیانەوە لەشەڕی ناوخۆو لە خراپ بەرێوەبردنی كوردستان‌و لە نەتوانینی بیناكردنی ئەو بنەمایانەی كە بۆ دەوڵەت پێویستن لە شێوازی بەڕێوەبردن‌و بیناكردنی پەیوەندییەكان لەسەر ئاستی ناوخۆو دەروەو، لە هەمووشی گرنگتر كاركردن بە جۆرێك كە یەكێتی نەتەوەیی لێپیك بێت  ئەگەری پێكهێنانی دەوڵەتی لەم بەشدا دواخست.

 دیارە لە نەبوونی پرۆژەی نەتەوەیی‌و لە لاوازی ناسیونالیزمی كوردی لەم بەشدا‌و خەریكبوونی لایەنەكان بە ململانێی ناوخۆو كاركردنیان لە پێناوی بەرژەوەندی تەسكی حیزبایەتیاندا، یەكێتی نەتەوەیی ئەم بەشەی لە هەموو كات زیاتر هەڵوەشاندەوەو خواست‌و ویستی سەربەخۆیی‌و درووستكردنی دەوڵەتی لە بیری جەماوەریش بردەوە. لە ئەزموونی ئەم بیست ساڵەی دەسەڵاتدارێتی كوردیدا هەنگاوی جیدی ئەوتۆ نەنراوە كە شایانی ئەوەبێت ببێتە بنەمای پێكهێنانی دەوڵەتی كوردی‌و، سەركردایەتی سیاسی كوردیش لەم بەشەدا نەیانتوانی ئەو بۆچوونە لەلای دەوڵەتانی بڕیاربەدەست درووست بكەن كە هەر هیچ نەبێت وەكو باشووری سۆدان لێرەش راپرسی بكرێت. كەواتە ئێستا چۆن‌و لە چ رێگایەكەوە كورد دەتوانێت زەمینە بۆ درووستكردنی دەوڵەتی كوردی بسازێنێت؟

كورد بۆ ئەوەی بگاتە ئاستی پێكهێنانی دەوڵەت، پێویستی بە پرۆژەیەكە كە تێیدا كەسێتی تێكشكاوی خۆی بینابكاتەوەو ببێتە كەسێتیەك لەسەر پێی خۆی رابووەستێت واتە لە حاڵەتی هەست بە كەمی كردن‌و مانەوە لە سایەی باوكی داگیركەر رزگاری ببێت. ئەوەش بێگومان لە پرۆژەیەكدا دەبێت كە بریتیە لە پرۆژەی رێنیسانسی نەتەوەیی كوردی كە ئەو پرۆژەیەش بە سوودوەرگرتن لە هەموو خاڵە پۆزەتیفەكانی ئەو دەروازانە دەبێت كە باسمان كردن كە تێكڕا بخرێنە كار بە مەبەستی بیناكردنەوەی كەسێتی كوردی‌و گواستنەوەی ناسیونالیزمی كوردی بۆ ئاستێكی ئەوتۆ كە بتوانێت ببێتە خاوەنی شوناس‌و هەڵگری پرۆژەی سەربەخۆیی‌و درووستكردنی دەوڵەتی كوردی. بێگومان لە پرۆژەیەكی لەم جۆرەدا واتە كاتێ ناسیونالیزمی كوردی دەبێتە بزووتنەوەیەكی جەماوەری كۆمەڵایەتی، ئەوا هەموو بەربەستە ناوخۆییەكانی كە رێگرن لەبەردەم پێكهاتنی یەكێتی نەتەوەیدا هەڵدەوەشێنەوەو نەتەوە دەبێتە یەكەیەكی یەكگرتوو، چیتر جیاوازی خێڵایەتی‌و عەشیرەتایەتی‌و زاری قسەكردن‌و ئایین‌و مەزهەب‌و جیاوازی حیزبایەتی‌و ئایدیۆلۆرجیاو ناوچەو شارو هەرێم‌و ...ناتوانن رێگربن لەبەردەم هێزی ئەو بزووتنەوە جەماوەرییە كۆمەڵایەتیەدا كە بزوێنەری جوڵاندنیان بڵندبوونی رۆحی گشتی كۆمەڵگایە بە ئاراستەی گەیشتن بە بەرزترین پلەو ئاستێك كە تیایدا بە ئازادی گوزارشت لە خۆی بكات كە ئەویش تەنیا لە دەوڵەتدا دەبێت چونكە مرۆڤ تەنیا لە دەوڵەتدا بوونێكی عاقڵانەی دەبێت، بوونێك كە تیایدا عەقڵ ئازاد بێت.

 هەروەك رۆح هیچ خاسێتێكی نابێت تەنیا بە هۆی ئازادییەوە نەبێت(7). كەواتە ئازادبوونی عەقڵی مرۆڤی كورد لە دەوڵەتی كوردیدا دەبێت . بۆ بە ئەنجام گەیاندنی پرۆژەیەكی لەو جۆرەش دەبێ وەها سەیر بكرێت كە كورد یەك پێكهاتەیەو یەكەیەكی یەكگرتووەو پێویستە هەموو بوونی كورد بە پێكهاتەی مرۆیی‌و نامرۆییەوە بخرێتە كارو، ئەوەش كورد لە مێژووی دوورو درێژی تێكشكاندن‌و بەركاربوون‌و پاشكۆبوونە‌وە بگوازرێتەوە بۆ بكەرێكی كاراو خاوەن كەسێتی‌و خاوەن شوناس كە بگاتە ئاستێك لەسەر بنەمای ئامادەبوون‌و خۆسەلماندن نەك هەر خۆی بڵێت ئەمە منم بەڵكو ئەوانی تر بڵێن ئەوە كوردە لە ریزی ئەوانی خاوەن بوون‌و شووناسدایە‌و ئامادەبوونی هەیە. ئەوەش تەنیا لە رێنیسانسی نەتەوەیی‌و لە درووستكردنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستاندا دەگاتە ئەنجام. بێگومان كورد كاتێك دەبێتە یەكەیەكی یەكگرتوو كە ناسیوونالیزمی كوردی بەجۆرێك پەرەبسەنێت كە ببێتە ئایدیۆلۆجیای بزووتنەوەیەكی جەماوەریی، مەبەست لەمەش كۆكردنەوەو یەكخستنی هەموو كۆمەڵگەیە، لەوەشدا رۆحی گشتی كۆمەڵگا بەرەو بڵندبوونی تەواوەتی دەچێت و لە پێكهێنانی دەوڵەتدا گوزارشت لە خۆی دەكات. لێرەوە دەردەكەوێت كە بۆ ئەوەی كورد ببێتە یەكەیەكی یەكگرتوو، دەبێ ناسیونالیزمی كوردی ببێتە چەق بۆ كۆكردنەوەو یەكخستنی كۆمەڵگە یان نەتەوە.

 تەنیاش بەو یەكێتی و یەكبوونە كورد دەشێ ببێتە ئەو بكەرەی كە بتوانێت دەوڵەت پێكبهێنێت. تاكو دەوڵەتیش پێكنەیەت نەتەوە پێكنایەت، تا نەتەوەش پێكنەیەت ئەو پەرت و بڵاویی ئەو بۆچوونانەی ئێستا بە ئاراستەی پێچەوانەی سەربەخۆیی و درووستكردنی دەوڵەتی كوردی كاردەكەن، یان ئەو بۆچوونانەی كە ناتوانن متمانە بە سەربەخۆیی و درووستكردنی دەوڵەتی كوردی بكەن، یان ئەو بۆچوونانەی بە گومانەوە لە ئاسۆی درووستبوونی دەوڵ‌تی كوردی دەڕوانن، كۆتاییان نایەت و هەموو ئەم بارانەش ئاساین و كاتێك ناسیونالیزمی كوردی دەبێتە ئایدیۆلۆجیای جەماوەری خەڵكی كوردستان و لە ناوەوەڕا پرۆسێسی Integration  دەگاتە ئەنجام، هەموو ئەم حاڵەتانەی ترس و نیگەرانی و دوودڵی و دژوەستانی عاتیفیانە كۆتایی پێدەهێنێت و نەتەوە دەبێتە یەكەیەكی یەكگرتوو، دەوڵەتی نەتەوەیی خۆی پێكدەهێنێت. ئەوەش ئەو قۆناغەیە كە ناسیونالیزم دەبێتە پرۆژەیەكی گشتگرو هەمەلاین و هەموو رووبەرو جوگرافیای نەتەوە دەگرێتەوە.     

سەرچاوەكان:
1- هیغل- مختارات، الجزئ التانی،ترجمە الیاس مرقص، بیروت، 1978، ص89.
2- مصاع صفدی، استراتیجیە التسمیە، بغداد، 1986، ص149
3- عەتا قەرەداخی، چەمكی دەوڵەت‌و بزوێنەری مێژوو لە كۆمەڵگەی كوردیدا، هەولێر، 2004،ل 51.
4- الدكتور محمد عابد الجابری، العصبیە والدولە، بغداد، 1984ص
5- Oxford Concise dictionary of Politics, 1996,p. 361
6- عەتا قەرەداخی، كۆمەڵگەی كوردی‌و پەرەسەندنی ناسروشتی، 2001،ل 82.
7- هیغل و العقل فی التاریخ، بیروت ، 1981، ص81 

ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP