جیۆپۆڵەتیكی نوێی ووزەو گۆڕانكارییە هەرێمایەتیەكان، كاریگەرییان بەسەر هەرێمی كوردستانی عێراقەوە

بەهرۆز جەعفەر - 6-06-2017 - 4909 جار خوێندراوەتەوە

خەندان- بەهرۆز جەعفەر

پێشەكی:

 ووزە و جیۆپۆڵەتیك، پەیوەندییەكی دانەبڕاویان لەگەڵ یەكتر هەیە، سەدەی بیستەم گەواهیدەری ئەوەیە، ئەو هێزانەی لەدەرئەنجامی ناكۆكی و شەڕەكاندا، دەستیان گەیشتووە بە سەرچاوە و هێڵەكانی نەوت و غازی سروشتی، ئەوانە تام و بۆنی سەركەوتنیان چەشتووە، ئەگەر كاریگەری ووزە بە سەر جوگرافیای سیاسیەوە ناوبنەین "جیۆپۆڵەتیكی ووزە"، ئەوا " پیترۆپۆڵەتیك- Petropolitic" یش وەك چەمكێكی تازەی ناو پەیوەندییە ئابورییەكان، بریتی یە لەكاریگەریی پیترۆڵ بەسەر خودی سیاسەتەوە، پیترۆڵ لەدەیان شوێن هۆكاری هاوپەیمانێتیەو، لەدەیان شوێنیش مایەی جەنگ و هەڕەشەی گەورەیە، بۆیە نەوت و غازی سروشتی بەوەوە ناوەستن، تەنها بەهای دۆلار و بازاڕ دەست نیشان بكەن، كاریگەری گەورەش لە دروستكردنی هاوپەیمانێتیە سیاسیەكان دا ئەگێڕن و، ئەبێتە كەرەستەی دابەشكارییە هەرێمایەتییەكان بەسەر زلهێزەكان دا.

هەرێمی كوردستانی عێراق، لەدوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس (2003) ەوە، لەلایەكەوە بازاڕێكی تازەی ووزەیە و، كۆمپانیا فرەڕەگەزە نێودەوڵەتیەكان (Multi National Company) بە لێشاو ڕووی تێدەكەن، لەلایەكی تریشەوە، بە پێی دەستور (عێراق) دەوڵەتێكی فیدراڵی یەو، بەرپرسیارێتی  پەرەپێدانی سامانە سروشتییەكانی هەرێم بە پێی ماددەكانی (111 و  112 و 115 و 121) ی دەستوری عێراق كەوتۆتە دەستی ئەنجومەنی نەوت و غازی هەرێم، لەژێر ڕۆشنایی یاسای ژمارە (22ی ساڵی 2007) ی پەرلەمانی كوردستان  كە لەهەمان ساڵدا كەوتۆتە بواری جێبەجێكردنەوە(1). 

ساڵی (2017) یەو، كوردەكان لە عێراق وێڕای گەندەڵی و بینا نە كردنی دامودەستگای یاسایی و سیاسیی، هێشتا لە چوارچێوەی حكومەتی مەركەزیی عێراق دا ئەژین، كە ئەم دەوڵەتە (114) ملیار دۆلار قەرزی دەرەكی و ناوخۆیی لەسەرە(2) ، ناوچەكە بەگشتی لە ڕووی سەربازییەوە خەریكە قوتاری بێت لە جەنگی دژ بە "دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام"، بەڵام هێشتا لە عێراق دا (117000) سەت و حەڤدە هەزار چەكداری میلیشیا هەن و، دابەشبون بە سەر (73) گروپ دا (3) . ئەم تەنگژانە لەكاتێكدان، كە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەگشتی و ناوچەی كەنداو بەتایبەتی، لە كەف و كوڵی خۆ- ڕێكخستنەوەدایە بۆ گێمێكی تری ململانێ‌ و ناكۆكی. 

بۆیە:  ئەم توێژینەوەیە، بە ئەركی خۆی ئەزانێت لە چوارچێوەی میتۆدێكی  زانستی و ناونیشانی بابەتەكەدا، بەدەم وێناكردن و خوێندنەوەی تەوەرەكانەوە، سۆراخی سێ پرسیاری ڕاستەقینە بكات:

یەكەم: گرێبەستە كانی حكومەتی هەرێمی كوردستان لەگەڵ كۆمپانیای ڕووس نەفت و ئەوانی تردا ڕوون بكاتەوەو، كاریگەرییان لەسەر بازاڕی ووزە دیاری بكات .
دووەم: وەرگەڕان و جیۆپۆڵەتیكی نوێی ووزە لە دەریای ناوەڕاست، پشت كردنە دەریای ناوەڕاست و ڕووكردنە دەریای ڕەش لەلایەن توركیاوە، وەرچەرخانەكان لە ناوچەی قەزوین، لە كوتلەی كەنداوی فارس، ئەمانە ئایندەی سیاسی و ئەمنی و ئابوریی هەرێمی كوردستانی عێراق بەرەو كوێ‌ ئەبەن؟.

سێهەم: سیناریۆكانی بەردەم ئایندەی هەرێمی كوردستان چیین؟.
 

تەوەری یەكەم: گرێبەستە نەوتییەكان

بەپێی پەیمانگای چاودێری ئیرادات (Revenue Watch Institute) گرێبەستی نەوتی، ئەبێت كلیلی چارەسەری دوو پرسی سەرەكی بێت، یەكەمیان: چۆن  قازانجەكان دابەش ئەبن، كە ئەمەیان زیاتر پێی ئەوترێ (كرێ‌- ئیجارات) لە نێوان حكومەت و كۆمپانیا بەشداربوەكاندا. دووەمیان:  چۆن (تێچوو- تكلفە) چارەسەر ئەكرێت. 
لە جیهاندا، گرێبەستە نەوتییەكان بۆ (4) چوار جۆر پۆلێن كراون، هەریەكەشیان باشی و خراپی خۆی هەیە:

یەكەمیان: پێی ئەوترێ (گرێبەستی ئیمتیاز-Concession) ئەمە كۆنترین جۆری گرێبەستی نەوتییە، لە ئەمریكا ساڵی (1800)  لەپای دەرهێنانی نەوت ئەم مافە ئەدرا بە هەر كۆمپانیایەك، ئەمە بەشێكە لە سیستەمی ئەمریكی و، ئیمپریالیزمی نوێ‌، لێرەدا  كە دەوڵەت پارچەیەك زەوی دیاری كراوی خۆی هەیە ئەیدات بە كۆمپانیای فرە ڕەگەز،  تیایدا مافی گەڕان و دۆزینەوەی نەوتی هەیە، ئەگەر بڕێكی دیاریكراو دۆزرایەوە، ئەوا كۆمپانیاكە كاری گەشەپێدان و دەرهێنان و ئەمباركردن و بازرگانی كردنیشی ئەنجام ئەدات ، حكومەت كاری ئەوەیە تەنها كارئاسانی بۆ بكات، لەبەرانبەردا حكومەتی خاوەن زەوی (باج-Tax، رسوم –Fee) وەرئەگرێت. باشی ئەمە ئەوەیە زیاتر پێش چاوی حكومەت (خاوەن ماڵ) ڕوونە لەچاو شێوازەكانی تر لە گرێبەست دا، ووردەكارییەكی ئەوتۆی تیانییە، هەروەها تێچووی پرۆسەی دۆزینەوەو بەرهەمهێنان ناكەوێتە ئەستۆی خاوەن ماڵ. خراپیەكەشی ئەوەیە زۆر دەوڵەت و كۆمپانیا ئەچنە موناقەسەكەو داوای گرێبەست ئەكەن و، شیرینی پێشوەخت ئەدەن و...هەندێ‌ جار فشاری جۆراوجۆر بەكاردێنن.

"لەم جۆرەیاندا، كە ئەوترێت شەفافیەت لە گرێبەستە نەوتیەكان دا نییە، یانی دیار نییە چەند باج و رسوم و شیرینی لەو كۆمپانیایانە وەرگیراوە!".

دووەمیان: گرێبەستی بەشداری  وەبەرهێنان (العقود المشاركە فی الانتاج- Producting Sharing Contract).  لەم شێوازەدا، زەوی و موڵكیەت نادرێت بە كۆمپانیاكە، یەكەمجار ئیندۆنیزیا ساڵی (1966) ئەم ڕێگەیەی تاقیكردەوە، كە زەوی و موڵكی خۆی نادات بەڵام كۆنتراكتۆر (بەڵێندەر-مقاول) مافی دەرهێنان و فرشتنی هەیەو، بڕێكی دیاریكراو لە قازانج ئەدات بە حكومەت (خاوەن ماڵ). كۆمپانیاكانی نەوت لێرەدا هێنانەدەرەوەی نەوت و بەگەڕخستنی تەكنیك و سەرمایەی خۆیان ئەگرنە ئەستۆ، پاشان قازانجی ساڵانەی خۆیان هەڵئەگرن، ئەوجا چی مایەوە بە پێی ئەو ڕێژەیەی ڕێككەوتون لەگەڵ حكومەتدا دابەشی ئەكەن. ئێستا لێرەدا، زیاتر ڕوون بۆیەوە، كە گرێبەست ئەبێت ڕەچاوی (دابەشكردنی قازانج و چارەسەركردنی تێچووی پرۆژەكە) ی تیا بكرێت. 

ئەم جۆرە گرێبەستە، ئەگەر باشییەكی هەبێ‌، ئەوەیە: حكومەت ڕیسك و سەركێشی بەسەرمایەو ئامرازەكانی خۆیەوە ناكات، بەڵكو ئەكەوێتە سەر كۆمپانیا نێودەوڵەتیەكان، هەروەها لەوسەریشەوە بڕێك قازانج وەرئەگرێت (ئەگەر هەبو). بەپێچەوانەشەوە گرێبەستی بەشداری وەبەرهێنان، یەكێكە لەو شێوازەی گرێبەست كە سومعەیەكی خراپی هەیە، چونكە حكومەت ئەبێت بەرپرسیارێتی: تەكنیكی، ژینگەیی،  دارایی،  بازرگانی،  شارەزایی یاسایی، لە ئەستۆ بگرێت بەرانبەر ئەو پرۆسیسانەی كۆمپانیای فرە ڕەگەز ئەنجامی ئەدات. ئەمەش بۆ دەوڵەتێك ئەبێت كە حكومەتێكی دەوڵەمەندو، بە ئەزموون و، ستراتیجیەتێكی ئابوریی بەهێزی هەبێت، بۆ ئەوانە ئەبێت كە "كۆربۆكرات"ن، واتە چینە ساختەچییەكانی جیهانن، هەموو وانەیەكی هەواڵگریی، بانكی یان تەواوكردووە، سەدان ملیاریان هەیەو، چەند كۆمپانیایەكیان داناوە، لە ڕێگەیەوە زەفەر بە ووڵاتە دواكەوتوەكان، یاخود تازە پێگەیشتوەكان ئەبەن و، مرخی خۆیان لە سامانەكەی خۆش ئەكەن، سەرەتا وەكو ئەوەی لە كۆماری مۆز، لە شیللی، لە فەنزەویلای سەردەمی شافێز-2001، لە ئیكوادۆر و داستانەكانی ئەمازۆن، كردویانە، ئاوها بەناوی بونادنانی ژێرخانی ئابورییەوە، حكومەت و سامانەكەی وێران ئەكەن. دواتر بۆ دەیەها ساڵیش لەوسەرەوە خۆیان ئەكەن بە خاوەنی نیوەی پشكەكانی ئەو ووڵاتە.

زۆربەی گرێبەستەكانی هەرێمی كوردستان لەم جۆرەن، ناوێكی جوانتریشیان داتاشیوە پێی ئەڵێن "كۆمپانیاكانی  گەڕان و پشكنین". زۆربەی ئەو گرفتانەی كە هەرێمی كوردستان لەگەڵ كۆمپانیاكان هەیەتی، پەیوەستە بەمجۆرە لە گرێبەستەوە، كە تیایدا بڕی دەستكەوت و قازانجی هەرێم یان دەوڵەتی خاوەن زەوی دیاری ناكرێت، حكومەت وەكو بارمتەیەك لێ ئەكات بەدەست ئەو كۆمپانیایانەوە، خراپییەكی تری ئەم گرێبەستە ئەوەیە، كاریگەری لەسەر ئیراداتی دەوڵەتەكە دروست ئەكات. 

دارایی گشتی دەوڵەت: بریتی یە لە بڕی دەستكەوتوو لەگەڵ تێچووەكان (واتە ئیرادات و نەفەقات) كە دەستەكەوتەكان كەمبو، ئەو خەمڵاندنەی لە پلانەكانی بودجەی ساڵ دا هەیە هەڵە ئەبێت، ئیتر (كورتهێنان- عجز) دروست ئەبێ، ئینجا بۆ پڕكردنەوەی ئەو كورتهێنانە ئەبێت بچی قەرزی دەرەكی بكەی، لەكوێ‌؟. لە لایەنێك كە خۆی ڕاستەوخۆ بەستراوە بەم جۆرە كۆمپانیایانەوە، بەواتایەكی تر، گریمانەیەكی تری ئەم دونیایەی سەدەی بیستویەك ئاڵۆزبونی پەیوەندییە ئابورییە نێودەوڵەتیەكانە، كە تیایدا كۆمپانیا فرەڕەگەزە زەبەلاحەكان بە توندی گرێدراون بە بانكی جیهانی و سندوقەكانی دراو ەوە. بۆ باشتر بەدواداچوونی ئەمەش، بڕواننە كتێبێكی دانسقە، بەناونیشانی، دانپیانانی بكوژێكی ئابوریی (John Perkins: Confissions of an economic hit man).

جۆری سێهەمی گرێبەست ( خزمەتگوزارییە لەهەمان كاتدا مەترسیەكیشە- Risk and Service Contract) ئەمە دەوڵەت لە ئەلفەوە بۆ یا كارەكان خۆی ئەیگرێتە ئەستۆ، تەنها هەندێ‌ باری لۆجیكی و خزمەتگوزاری جۆراوجۆر هەیە، لەگەڵ كۆمپانیایەكی دەرەكی دا ڕێك ئەكەوێت، گرێبەستەكانی حكومەتی پێشوی عێراق لەسەردەمی سەدام حوسەیندا لەم جۆرە بون، عێراقی دوای سەدامیش هەر ئەم میتۆدەی گرتە بەر، بۆیە هەرێمی كوردستان شێوازێكی جیای لە گرێبەست گرتە بەر، دەوڵەت لێرەدا بەتەواوی سەروەری خۆی ئەپارێزێت، جۆری چوارەمی گرێبەستیش بریتی یە فرۆشی گەڕاوە(4).

تەوەری دووەم: لە نێوان دانا غاز و ڕووس نەفت دا

حكومەتی هەرێمی كوردستان، لەساڵی (2006 ەوە بۆ 2014) كەوتە بەر ململانێی ئابوریی و سەربازیی لەگەڵ حكومەتی مەركەزیی كە (نوری مالیكی) سەرۆكوەزیران بو، تا ئاستی ئەوەی هێز ڕووبەڕووی یەك بكەنەوە، بۆیە هەرێم لەسەرەتای  (2014) ەوە بڕیاری دا ڕاستەوخۆ نەوتی خۆی هەناردەی دەرەوە بكات، مامەڵە لەگەڵ كۆمپانیای سۆمۆ (بۆ بازاڕیكردن) نەكات، ئەم هەنگاوەشیان ناونا (سەربەخۆیی ئابوریی). بەڵام ئەم بڕیارە لەو كاتەدا هەڵەیەكی ستراتیژیی گەورەبو؟.

 لەبەرئەوەی هاوكات بو لەگەڵ هاتنی داعش و سەرهەڵدانی شەڕ، هاتنی (1,8) یەك ملیۆن و هەشت هەزار ئاوارە بۆ هەرێم (عێراق هەرچییەك بێت دەوڵەتەو ئێران و بەریتانیاو ئەمریكا بەرپرسیارێتی ئەخلاقی و مێژووییان بەرانبەری هەیە). هەروەها بەدوایدا دابەزینی نرخی نەوت لە (100$) ەوە بۆ (34$)، ئینجا بەهۆی بڕیارەكەی هەرێمەوە، بودجەی هەرێم لەلایەن بەغداوە بڕدرا. لەگەڵ ئەوەش دا بەشێوەی جێگیرو بەردەوام گەندەڵیەكی سیستماتیك لەهەرێم لەئارادابووە، سەرباری هەموو ئەمانەش لەبەرئەوەی هەرێمی كوردستان دەوڵەت نییە، كەواتە زەمانەتی نێودەوڵەتی بەهێزی لە مینا كانی فرۆشتن و كڕینی نەوت بەهێز نییە، بۆیە ڕێككەوت هەبووە بەرمیلێك نەوتی عێراقی بە پێی نرخی ستاندار (54$) ی كردووە، هەرێم فرۆشتویەتی بە (27$)، جگە لەوەش لەگەڵ ئەو یەدەگە زۆرەی نەوت و غازی سروشتی كوردستان، بەڵام هیچ كاریگەرییەكی لەسەر نرخی نەوت و تەنانەت ڕێرەوی هێڵەكانیش نەبو، چونكە بە ناچاریی بە (قاچاخ- Smuggler) ئەم كاڵایەیان ساغ ئەكردەەوە. 

بەو شێوەیەی سەرەوە، چەندین سەكتەی یەكلەدوای یەكی بەهێز بەر حكومەتی هەرێم و هاونیشتمانیەكانی كەوتن،  هەرێم بەردەوام  بەدوای دەرچەیەكی فەرمی دا ئەگەڕاو ئەگەڕێت،  كە نەوت و غازی بۆ بفرۆشێت یان (بازاڕی – تسویق) ی بۆ بكات.

 بۆ ئەم مەبەستە حكومەتی هەرێمی كوردستان لە (شوباتی 2017) ونبوی خۆی دۆزیەوە، كە كۆمپانیای (رووس نەفت-Ros Neft) ە، سەرەتا هەردوولا ڕێككەوتن كە، ڕووسیا نەوتی هەرێم ئەكڕێت بۆ ماوەی (3) ساڵ لە (2017-2019). دواتر لە ڕۆژی هەینی (2 ی حوزەیرانی 2017) لەمیانەی بەشداریكردنی وەفدی هەرێم لە مونتەدای سان پیتەر سبۆرگ كە كۆڕبەندێكی ساڵانەی ئابوریی نێودەوڵەتیە، هەردوولا ئەمجارەیان ڕێككەوتن كە بۆ ماوەی (20) ساڵ كە تیایدا ڕووس نەفت: (یەكەم: كاری گەڕان و پشكنین بكات، دووەم: دەرهێنان، سێهەم: كاری گەشەپێدانی ژێرخانی سەرچاوەكانی ووزە بكات لەهەرێم، چوارەم: بازرگانی سەرچاوەكانی ووزەی هەرێم بگرێتە ئەستۆ). وەك سەرەتایەكیش (4) ملیار دۆلار بە هەرێم دراوە (5).

 كۆبونەوەی حكومەتی هەرێم، شەرعیەتی یاسایی لەوێوە وەرگرتووە، كە بەشداربوانی گرێبەستەكە ئەندامانی ئەنجومەنی نەوت و گازی هەرێمن، بەپێی یاسای ژمارە (22ی ساڵی 2007) ی پەرلەمانی كوردستان، مافی ئیمزاكردنی یان هەیە لەسەر ڕێككەوتنەكان (وەك لەم وێنەیەدا دیارن) .
 
ڕووس نەفت، كۆمپانیایەكی ئاسایی نییە، دوای جەنگی سارد ساڵی (1993) دامەزراوە، كۆمپانیای وەبەرهێنانی پیترۆڵی ڕووسیە، پشكی حكومەتی ڕوسیا تیایدا (50%) ەیەو (19%) ی نازانرێت هی كێیە، لەگەڵ بەشێكی كەمی بی پی و قەتەریەكان. هەرچییەك بێت لەمەولا هەرێمی كوردستان ئەبێتە یاریكەرێكی سەرەكی لەبواری ووزەدا، لەبەرئەوەی یەكەم: هەرێم بازاڕی فرۆشتنی دۆزییەوە، دووەم: پلانەكە وایە لە كۆتایی ساڵی (2017) دەست بە هەناردەكردنی غازی سروشتیش لە هەرێمی كوردستانەوە بكرێت. 

ئەو پرسیارەی، لەم تەوەرەدا ئەبێت سۆراخی بكەین، ئەوەیە، ئایا كۆمپانیای ڕووس نەفت هەرێمی كوردستان تووشی هەمان مەترسی و بێنەوبەرەی دانا غاز ناكات ؟. بەتایبەتی ڕووس نەفت زەبەلاحترین كۆمپانیایەكی جیهانییەو، داناغاز یەكەیەكی مامناوەندەو مێژووی دامەزراندنی ئەگەڕێتەوە بۆ ساڵی (2005).!.

لەسەرەوە باسكرا، كە گرێبەستی بەشداری و بەرهەمهێنان بۆ هەرێم دەست نادات و، خراپیەكانی زۆرن، بەڵام ئەوەی جێی سەرسوڕمانە هەرێم تەنها یەك گرێبەستی لەجۆری خزمەتگوزاری هەیە، ئەویش بۆ كێڵگەی كۆرمۆرە لەچەمچەماڵ، لەگەڵ هەردوو كۆمپانیای دانە غاز و هیلال پیترۆلیۆم (گوایە ئەمە شێوازە باشەكەیانە)، كەچی بەهۆی تۆماركردنی داوای یاسایی لەسەر حكومەتی هەرێم، ئەم كۆمپانیایانە داوای (1,7) یەك ملیار و حەوتسەد ملیۆن دۆلار ئەكات لە قۆناغی یەكەمدا، چونكە بەهۆی گرێبەستەكەوە (3,3) سێ ملیار و سێ سەت ملیۆن دۆلار زیانی پێگەیشتووە؟. كۆمپانیای دانەغاز پێی وایە حكومەتی هەرێم شایستە داراییەكانی لەكاتی خۆیدا پێ نەداوە، لە بەرانبەر ئەو ئەركانەی كە لە كێڵگەی غازی كۆرمۆر ئەنجامی داون، وەزارەتی سامانە سروشتیەكان، كێشەكانی دانە غاز و، بڕیارەكانی دادگای ناوبژیوانی وا ئەبینێت كە:

- دادگای ناوبژیوانی، سكاڵای داواكارانی ڕەتكردۆتەوە، كە داوای (1.7) ملیار دۆلار قەرەبویان كردبوو بەرانبەر گازی زیادە، دادگاش بڕیاریداوە كە حكومەتی هەرێمی كوردستان مافی هەیە بۆ وەرگرتنی گازی بەرهەمهاتوو لە هەموو بەشەكانی (كۆرمۆر) بەبێ هیچ پارەدانێكی زیادە بە داواكاران (وەك لەسەرەوە ئاماژەمان بە جۆری گرێبەستەكە كرد)، هەروەها وەزارەتی سامانە سروشتیەكان لایوایە: داواكاران مافی ئەوەیان نییە، تاكلایەنە داوای تێچوی ئەم گازە لە حكومەتی هەرێمی كوردستان بكەن.

- بە لای سامانە سروشتی یەكانی هەرێمەوە، دادگا بە تەواوی داوای (دانا غاز و كرێسنت) ی ڕەتكردۆتەوە، كە گوایە (3.3) ملیار دۆلای زیانیان پێگەیشتووە لە داهات و پارەدان، كە بە وتەی خۆیان لە دۆخی ئاساییدا وەریاندەگرت.

- هەروەها حكومەتی هەرێمی كوردستان ئەڵێت: دادگا داوای دانا غازی ڕەتكردەوە بۆ (24) ملیۆن دۆلار قەرەبوو بەرانبەر زیانەكانی بە هۆی فرۆشتنی ناچاریی پشكەكانی لە ئەنجامی گرفتە داراییەكانی. هەروەها دادگای ناوبژیوانی لە كۆی (19) بڕگەی سكاڵای داواكاران (18) بڕگەی ڕەتكردۆتەوە، كە گوایە ئەو مافەیان هەیە بە پێی گرێبەست (بڕواننە ڕاپۆرتی وەزارەتی سامانە سروشتیەكانی حكومەتی هەرێم- لە بیبلۆگرافیا ).

ئەوەی ئەم شیكارییە ئەیەوێ، بەدواداچونی بۆ بكات، جگە لە سروشتی گرێبەستەكە، پیاچوونەوەشە بە  كۆی ئەو گرێبەستانەی دیكە كە ئەنجامدراون، لە ساڵی (2007) دا حكومەتی هەرێم كێڵگەی كۆرمۆر و چەمچەماڵی بۆ ماوەی (25) ساڵ داوەتە كۆمپانیای دانا غاز و كریسینت و پیترۆلیۆمی ئیماراتی.  ئەم كۆمپانیایە توانایەكی مرۆیی گەورەی لە هەناوی خۆیدا هەیە، ساڵی (2005) دامەزراوە لەلایەن (300) كەسی شارەزاو سەرمایەداری خەلیجیەوە، كەچی لەساڵی (2009) دا هەوڵیانداوە گێچەڵ بە حكومەتی هەرێم دا بكەن، كە حكومەت پارەیان ناداتێ‌، ساڵی (2013) ئەم كۆمپانیا هاوبەشانە لە دادگای لەندەن سكاڵایەكیان لەدژی حكومەتی هەرێك تۆماركردەوە، لە (22/5/2017) داناغاز بەیاننامەیەكی بڵاوكردەوە، كە دادگا هەرێم ناچارئەكا لەماوەی (14) ڕۆژدا بڕی (100) ملیۆن دۆلار بداتە كۆمپانیاكەیان (6).

   بە ئیمزاكردنی گرێبەست لەگەڵ كۆمپانیای ڕووس نەفت بۆ بازاڕیكردن و بەرهەمهێنانی پیترۆڵ، لە (شوبات بۆ حوزەیرانی 2017) هەرێمی كوردستان بوو بە خاوەنی (53) پەنجاو سێ‌ گرێبەستی بەشداری و بەرهەمهێنان ، لەگەڵ (28) كۆمپانیای بیانی لە (27) دەوڵەتی جیاواز. ئەوەی ڕووس نەفت لە داناغاز جیا ئەكاتەوە، سروشتی گرێبەستەكەیانە، ئەوەی یەكەمیان " بەشداری وەبەرهێنان-PSC"ە، لەكاتی ئیمزاكردنی گرێبەستەكەوە، توانای هەیە (700000) حەوتسەت هەزار/ بەرمیل هەناردەبكات، ئەوەی دووەمیان گرێبەستە لە شێوازی خزمەت و خزمەتگوزاری، تیایدا هەرێم خاوەندارێتی لەهەموو پرۆسەكە ئەكات، ئەم كۆمپانیایانە خزمەتگوزارییە جۆراوجۆرەكانی ئەنجام ئەدەن، جگە لەوەش  لە پرسی " ڕووس نەفت" دا ڕەهەندی سیاسی هەیە، هەر بەتەنها دیاردەیەكی ئابوریی نییە.

" ماوەیەكی زۆرە ڕووسەكان و، ناوەندە ئاكادیمیەكانیان، باسی ناوچەی ئۆراسیاو، جیۆپۆڵەتیك و، جیۆپۆڵەتیكی ووزەو، بۆڕی غازی سروشتی ئەكەن، خوویان داوە بە دەرەوەی خۆیان و، پشتگوێخستنی ناوەوە، كەمتر باسی دەوڵەتی هاوڵاتی و، چارەسەركردنی گەندەڵی ئەكەن، ئێ‌ حكومەتی هەرێمیش هەروایە و، ئەشێت ئەمەش هەر خاڵی بەهێزی لەیەكچوون و بەیەكگەیشتن یان بێت".
  
تەوەری سێهەم: جیۆپۆڵەتیكی نوێی ووزە

جیۆپۆڵەتیك (Geopolitic) یانی جەنگێك لە پێناو فەزاو دەستەڵاتدا، كە لە هەلومەرجێكی جوگرافی دیاریكراودا ڕۆڵی خۆی ئەبینێت، هەروەك جیۆپۆڵەتیكی سەربازیی، جیۆپۆڵەتیكی دیبلۆماسیی، جیۆپۆڵەتیكی ئابوریی، هەیە، هەر بەوجۆرەش جیۆپۆڵەتیكی ووزە (The Geopolitics of Energy) هەیە، بەڵام لەبارەی سەرچاوە سروشتییەكان و ڕێگای بازرگانیانەوە، گواستنەوەیان لەسەرچاوەوە بۆ بەكاربەرەكان ئەمە كڕۆكی توێژینەوە جوگرافییەكانە، بۆیە هەموو سیستەمە نێودەوڵەتیەكان لە سەرەتای مێژووی نوێداو لە مێژووی مۆدێرن بەگشتی خۆیان بەستووە بە سەرچاوەكانی ووزەوە، ئەو كاتەی سەدەی خەڵووز و هەڵم بو، ئەوە بریتی بو لە باكگراوەندی ئیمپراتۆریەتی بەریتانی لەسەدەی هەژدەو نۆزدەدا، لەكۆتایی سەدەی نۆزدەو هەتا كۆتایی سەدەی بیست باكگراوەندی ئیمپراتۆریەتی ئەمریكی بریتی بووە لە نەوت، لەسەرەتای سەدەی بیستویەكیشەوە، تا دێت گرنگی غازی سروشتی دەست پێ ئەكات، ئەكسۆن مۆبیل-ExxonMobil لەڕاپۆرتی ساڵانەی خۆیدا لە (2016) دا وای بینیوە، كە لەمەولا ساڵانە ڕێژەی "خواست" لەسەر غازی سروشتی زیاد  بكات بە بڕی (1,6%) لەبەرانبەردا خواست لەسەر نەوت بە بڕی (0,8%) زیاد ئەكا، بەجۆرێك كە تا كۆتایی (2040) خواست لەسەر خەڵوز و نەوت نەمێنێت (7). بۆیە سەدەی غازی سروشتی ئەشێت وا لە ویلایەتە یەكگرتوەكان بكات بە فۆڕمێكی جیۆ-سیاسیی یەوە بێتەوە پێشەنگایەتی جیهان بكات لە سەدەیەكی نوێدا. لێرەدا بەگشتی مەبەست لە "جیۆپۆڵەتیكی ووزە" زیاتر بریتی یە لە دۆزینەوەی غازی سروشتی و هەناردەكردنی لەڕێگەی هێڵە ستراتیجیەكانەوە.

ئەو پرسیارەی ئەشێت، لەم تەوەرەدا سۆراخ بكرێت ئەوەیە، ئایا گرێبەستە نەوتییەكان نابنە هۆی ئەوەی هەرێمی كوردستان لەسەر نەخشەی ووزە ڕۆڵێكی ئەوتۆ نەگێڕێت..؟. یان ڕۆشنتر لەمە: ئایا گرێبەستەكانی حكومەتی هەرێم لەگەڵ ڕووسیا بە خواستی توركیایە؟. بەڵێ‌؟. چۆن ؟.نەخێر، چۆن.؟.

بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، ئەبێت توركیا وەك یونتێك  كە تینووی ووزەیە شرۆڤە بكرێت، پاشان هەریەكە لە كوتلەكانی ووزە لە: دەریای ناوەڕاست "قوبرس و ئیسرائیل"، حەوزەی قەزوین، كەنداوی عەرەبی. شرۆڤە بكەین، ئینجا وێنەی هەرێمی كوردستان و شوێنەكەی دەرئەكەوێ‌:


تەوەری چوارەم پڕكردنەوەی پێداویستیە پیترۆڵیەكانی توركیا

ڕۆژنامەی "زەمان"ی توركی لە (22ی حوزەیرانی 2016) دا بڵاوی كردۆتەوە، ئەو ووزەیەی توركیا پێویستی پێیەتی لەناوخۆدا تەنها (4/1) واتە (25%) ی لەناوەوە بەرهەم ئەهێنێت، (75%) ی لە دەرەوە هاوردە ئەكات، ساڵانە بە نزیكەیی توركیا پێویستی بە (50) ملیار/ مەتر سێجا غازی سروشتی هەیە،  بەمەش دوای چین و ئەڵمانیا توركیا بە سێهەم ووڵاتی هاوردەكاری غازی سروشتی دائەنرێت، ڕووسیا سەرچاوەی یەكەمی غازی سروشتییە بۆ توركیا كە (58%) ی پێداویستیەكانی غازی سروشتی  توركیا ڕووسیا پڕی ئەكاتەوە، دوای ئەویش توركیا (19%) ی غازی سروشتی خۆی لە ئێران و (9%) ی لە عێراق "هەرێمی كوردستان" و، پاشان (9%) لە جەزائیر و (3%) ی لە نەیجیریاوە هاوردەئەكات، لە (2015) و (2016) دا ساڵانە توركیا بایی (60) ملیار دۆلار غازی سروشتی كڕیوە(8).

 لەساڵی (2014) دا، لە میانەی سەردانێكی سەرۆكوەزیرانی توركیا "ڕەجەب تەیب ئەردۆگان" بۆ دەوحەی پاتەختی قەتەر، لەگەڵ میر " تەمیمی بن محەمەد" ڕێككەوتن ساڵانە توركیا (1,2) یەك ملیارو دووسەت مەتر سێجا غازی قەتەری هاوردە بكات. لەگەڵ ئەو بڕەی لە هەرێمی كوردستانی وەرئەگرێت، پاشان ئەو (58%) ەی پێداویستی غازی سروشتی كە لە ڕووسیاوە بۆ توركیا دێت، كۆی گشتی بكاتە ئەوەی توركیا پێویستی بە كوتلە غازییەكەی دەریای ناوەڕاست نەبێت، كە ڕاستەوخۆ ئەمریكاو ئیسرائیل سەركردایەتی ئەكەن، میسر و قوبرس تیایدا بەشدارن و، لەژێر ئاودا غازی سروشتیان دۆزیوەتەوە. ئایا توركیا ئەتوانێت  (71) حەفتاو یەك ساڵ لە هاوپەیمانێتی فەرمی ویلایەتە یەكگرتوەكان، ڕووی خۆی وەربگێڕێت؟.

پێنجەم  دەریای ناوەڕاست: دۆزینەوەی  غازی سروشتی لە قووڵایی دەریادا " شۆڕشێك لە بواری ووزەدا".

ئیسرائیل، لەساڵی (1958) ەوە هەتا (2009) لە كەنارە ئاوییەكانی دەریای ناوەڕاست، لە قووڵایی دەریا، لە دەوروبەری حەیفا، بەدوای نەوت و غازی سروشتیدا ئەگەڕێن، لە (1958) لە بیابانی زیفە (2) ملیار مەتر غازی سروشتی یان دۆزییەوە لە كێڵگەی "زوهر"، ئەمە هیچی وا نەبوو، ساڵی (1999-2000) دوای وچانێكی زۆر لە هەردوو كێڵگەی (نوعاو میری) لە دەریای ناوەڕاست لە بەرانبەر عەسقەلان بڕی (45) ملیار مەتر سێجا غازی سروشتیان دۆزییەوە، هێشتا ئەم ووڵاتە پیشەسازییە، سەربازییە، تەكنەلۆژییە، زۆر تینووە بە ووزە، تەنانەت بۆ ئەوەی كە یەكەمین وڵاتی كشتوكاڵیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئیسرائیل نەك نەوت و غازی سروشتی ئەكڕی، بەڵكو لەساڵانی نەوەتەكاندا چەندین هێڵی بۆڕی هەبو، ئاوی لە توركیا ئەكڕی، ساڵی (2009) بە بەكارهێنانی پێشكەوتوترین تەكنۆلۆژیاو تەكنیك ئیسرائیل توانی لە كێڵگەی (تیمار و تیمار دروم) لە باكوری خۆرئاوای حەیفا (307) ملیار مەترسێجا غازی دیكەی بدۆزێتەوە بە قووڵی (1750) مەتر لەژێر ئاودا. كۆتایی ساڵی (2010) بەهاری عەرەبی ڕوویدا، ئیسرائیل كێڵگەیەكی تری گەورەی دۆزییەوە بەناوی (لیڤاسان-Levathan) كە یەدەگی غاز تیایدا (622) ملیار مەتر سێجایە، لێرەو لەوێش وەكو كێڵگەكانی (كریش و تنین دلیت) هەندێ‌ بڕی دیكە دۆزرانەوە، بەمە ئیسرائیل بۆ (50) ساڵ پرۆژەی تۆڕباین و كارەبای خۆی لەسەر ئەم یەدەگە مسۆگەر كرد. كە كۆی یەدەگی غازی ئیسرائیلی ئەكاتە (1,071) یەك تریلیۆن و حەفتاو یەك ملیار مەتر/سێجا(9). (بڕواننە دیمەنی دۆزینەوەی غازی سروشتی لە قووڵایی دەریادا).
 
هەر لەگەڵ ئیسرائیل دا، قوبرس ( قوبرسی یۆنان بەشە باشورییەكەی) لە (2009 هەتا 2013)  سەرقاڵی گەڕان و دۆزینەوە بوو، بە بەشداری چەندین كۆمپانیای فرە ڕەگەز، لە كۆتایی (2013) كۆمپانیای جی ئاڕ كێڵگەی (ئەفرودیت- Aphrodit) ی دۆزییەوە لە كەنارە ئاوییەكانی خۆی، كە بەرانبەر كێڵگەكانی ئیسرائیلە. پاشان میسریش دەستی پێكرد. لە (2014 ەوە هەتا 2016)  ڕێككەوتن و كۆبونەوەی سێ قۆڵی لەسەر ئاستی لوتكە لە نێوان (قوبرس- یۆنان- ئیسرائیل) بەردەوامە، توركیا ڕەتی كردەوە دان بە دۆزینەوەی غاز و ئەم ڕێككەوتنە سێ قۆڵییەدا بنات، چونكە دۆزینەوەی غازی سروشتی پەیوەندی نییە بە (قوبرسی توركییەوە).

 كاتێكیش لە شوباتی (2016) توركیاو ئیسرائیل پەیوەندییەكانیان ئاسایی كردەوە، یەكەمین بەندی ڕێككەوتنەوەی نێوانیان ئەوەبو كە: ئیسرائیل غازی سروشتی بە توركیا بفرۆشێت!. ئێستا ئیسرائیل بۆتە ووڵاتێك، ئیتر نەوت و غازی سروشتی ناكڕێت، ئیتر ڕاڕا نییە گۆشەگیر بكرێت، بەڵام زەمەنی دوای ئاسایی بونەوەی پەیوەندییەكانی توركیاو ئیسرائیل (كە لە 2010ەوە لەسەردەستی ئەردۆگان پەكخرابو) دەریخست نە توركیا لە ئیسرائیل دڵنیایەو، نە ئیسرائیلیش متمانەی بە توركیایەكە لەسەردەمی ئاكپارتی دا، وە نە (قوبرس) یش ڕێگە ئەدا بەخاك و سنوری ئەودا غازی سروشتی ببرێت بۆ توركیا.!. ئینجا لەسەرووی ئەمەشەوە، لەدوای هاتنی دەوڵەتی ئیسلامیەوە بۆ عێراق و سوریا، هەریەكە لە ئەوروپا، ئەمریكا چاویان لەوەیە:  قەتەر، ئێران، هەرێمی كوردستان، بۆڕی و هێڵەكانی خۆیان بگەیەننە دەریای ناوەڕاست و كۆنێكتی بكەن بەدەم ئەوەی ئیسرائیل و قوبرسەوە(10). 

خۆرئاوا، كاری بۆ ئەوە كردووە كە كوتلەی دەریای ناوەڕاست دەوڵەمەندتر بكات و، هێزی دیكەی بۆ پەیدا بكات، ئێران هەوڵ ئەدات بەردەوام گرفت بۆ كوتلەی كەنداو دروست بكات، لەڕێگەی دەست بەسەراگرتنی گەرووی هورمزەوە، ڕووسیا هەوڵی كۆنترۆڵكردنی كوتلەی قەزوین ( كازاخستان، توركمانستان، ئازەرباینجان) ئەدات تاوەكو لە ڕێگەی هێڵە تازەكانی وەك (تورك ستریم) ەوە بازاڕی ووزەی ئەوروپا قۆرخ بكات. 

گریمانەی ئەم تەوەرە، ئەوەیە: ئەگەری گۆڕینی ڕێڕەوی هێڵی ووزەی كوردستانە، كە پێشوو تر ڕووەو دەریای ناوەڕاست بو، لەدوای ڕێككەوتن لەگەڵ كۆمپانیای ڕووس نەفت، ئەم ئاڕاستەیە ڕووەو دەریای ڕەش بڕوات!. ئەگەر ئەمە ڕووبدات، لایەكی هەرێمی كوردستان ئارامی لەدەست ئەدات.

تەوەری شەشەم: پەیوەندییەكانی سعودییەو ئەمریكا " گوزەرێكی مێژوویی"

مێژووی پەیوەندییەكانی ویلایەتە یەكگرتوەكان و سعودییە، ئەگەڕێتەوە بۆ میانەی دووەم جەنگی جیهانی و، لە ساڵی (1940) ئەمریكا بە فەرمی دانی ناوە بە سعودییەدا، ساڵی (1943) فرانكلین رۆزفێلت ی سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتوەكان ووتی " بەرگری لە سعودییە بە بەرگریی لە ویلایەتە یەكگرتوەكان هەژمار ئەكرێت". واتە سعودییە لە بەشێكە لەستراتیجەتی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا، ساڵی (1990) یش لە سەروبەندی جەنگی كەنداودا، سعودیە هاوكاری ئەمریكا بو بۆ دەركردنی هێزە كانی عێراق لە كوەیت. 

پرسیاری ئەم تەوەرە، ئەوەیە: بۆچی شانشینی عەرەبی سعودییە بەشێكی گرنگ و جێگیرە لە ستراتیجیەتی ئەمریكا؟.

یەكەم: ساڵی (1932) كۆمپانیای "سوكال" ی سعودیی دروست بو، بۆ بەرهەمهێنانی نەوت، ساڵی (1933) كۆمپانیای عەرەبی- ئەمریكی  بۆ نەوت دروستبو، ناوی نرا ئارامكۆ (Arabian-American Oil Company)، سەرەتا نەیئەتوانی (45) ملیۆن بەرمیل زیاتر بەرهەم بهێنێت، دواتر كە بوون بە بەشێك لە پرۆژەی ئەمریكی، ساڵی (2015) سەرمایەی كۆمپانیای ناوبراو گەیشتە (10) دە تریلیۆن دۆلار. ساڵی (2016) سعودییە ڕۆژانە (10,67) دە ملیۆن شەست و حەوت هەزار بەرمیل نەوتی لەهەر ڕۆژێكدا بەرهەم هێناوە. بەم شێوەیە سعودییە لە ئۆپیك و ئەمریكا وەك زلهێزێكی گەردونی، پێكەوە دەستیان هەیە لە دیاریكردنی نرخی نەوت دا، لە بەهای دۆلاردا (11).

دووەم: سعودییە لەسەردەمی جەنگی سارددا، بۆ بەگژاچونەوەی فیكری شیوعییەت و ئایدۆلۆژیای سۆڤێتی، ڕۆڵێكی بەرچاوی بینی و، ئەبینێت.

سێهەم: سعودییە وەك یەكەكەیەكی هەرێمی سووننە بۆ بەگژاچونەوەی هەژموونی ئێران و شیعەگەرێتی لەدوای ڕوخانی شا لە ئێران (1978) ەوە تا (2017).

چوارەم: سعودییە باشە بۆ پاراستنی باڵانسی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و، سەلامەتی هاوپەیمانەكانی ئەمریكا وەكو " ئیسرائیل، توركیا، ئیماراتی یەكگرتوو، كوەیت". هەروەها سعودییە پێگەیەكی ستراتیژیی هەیە لە سەر دەریای سوور و لە كەنداوی عەرەبی.

لە (تشرینی یەكەمی 2010) دا، وەزارەتی دەرەوە و كۆنگرێس بڕیاریاندا، كە گەورەترین بۆندی فرۆشتنی چەك لە مێژووی ئەمریكادا لەگەڵ سعودییە ئیمزابكەن، كە بایی (60) ملیار دۆلار بو، لە (ئازاری 2015) دا سەرۆكی پێشوی ویلایەتە یەكگرتوەكان " باراك ئۆباما" فەرمانی دا هاوكاری هەواڵگریی و لۆجستی و سەربازیی سعودییە بكەن تا لەیەمەن دژی گروپە شیعیەكان و میلیشیاكان بجەنگن، هەرچەندە ئەم پەیوەندییە ڕاڕاییەكی تێكەوت، بەهۆی ئەوەی ئۆباما ڕێككەوتنی لەگەڵ ئێران كرد، سەبارەت بە پرسی چەكە ئەتۆمییەكان و پیتاندنی یۆرانیۆم(12). 

سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا "دوناڵد ترامپ"، لە میانەی چاوپێكەوتنێكی دا لەگەڵ ئاژانسی " ڕۆیتەرز" ئەڵێت" سعودییە بە یەكسانی مامەڵە ناكات لە پەیوەندییەكانماندا، بۆیە ئەمریكا خەسارەتی داوە لە بەرگریی كردن لە سعودییە". لە  (20ی ئایاری 2017)  بۆ یەكەمجار " ترامپ" لە پێوەند بە بەشداری كردنی لە لوتكەی عەرەبی- ئیسلامی دا، لە " ریاز" گەورەترین گرێبەستی ئیمزاكرد كە گوژمەكەی بریتی یە لە فرۆشتنی چەك بە بەهای (350) ملیار دۆلاری ئەمریكی.
  
لەسەردانەكەدا وەزیری دەرەوەی ئەمریكا " ڕێكس تیلەرسن"  گوتی:  " فرۆشتنی چەك بە سعودییە بریتی یە لە بیناكردنی هاوپەیمانێكی بەهێز بۆ بەگژاچونەوەی تیرۆر، بەتایبەتی بە گژاچونەوەی هەڕەشەكانی ئێران لەسەر كەنداوی عەرەبی". لەم سەردانەدا ئەوەندەی باسی ئێران كرا، هێندە باسی داعش و گروپە تیرۆریستیەكانی تر نە كرا!.
پرسیاری ئەم تەوەرە، ئەوەیە: لە ئایندەدا سعودییەو ئەمریكا چ ڕۆڵێك ئەبینن؟.

تەوەری حەوتەم: هەڕەشەكانی سەر ئێران " ڕەهەندو لێكەوتەكانی"

بە شێوەیەكی بەردەوام، ئێران و سعودییە نمایندەی ململانێیەكی خوێناوی مێژوویین و، یەكەمیان شەڕی چەسپاندنی پرەنسیپەكانی شیعەگەری وەك فەرهەنگ ئەدات و، هەوڵ ئەدات هەناردەی بكات بۆ دەرەوەی خۆی، دووەمیشیان بە پشتیوانی بەریتانیاو ئەمریكا هەوڵی سەركردایەتیكردنی سووننەگەریی ئەكات لە جیهانی عەرەبی دا. بۆیە لەدوای بەهاری عەرەبییەوە، ئەبینین ئێران و سعودییە لە سوریا، لە یەمەن، لە كەنداوی عەرەبی، لە عێراق، بەریەك ئەكەون. 

لە (1ی كانونی دووەمی 2016) وەزارەتی ناوخۆی سعودییە، ڕایگەیاند، (47) تیرۆریستی لە سێدارە داوە، كە لەناویاندا زانای ئاینی شیعی سعودی " باقر نمر" هەیە، وەك كاردانەوەیەكی ناڕەزایی خۆپیشاندەرانی ئێرانی لە "تاران" ی پایتەخت، هەڵیانكوتایە سەر باڵوێزخانەی سعودییە لەو ووڵاتەو، سوتاندیان. لەبەرانبەر ئەو كارەدا (5) دەوڵەتەكەی كەنداو، نوێنەرەكانی خۆیان لە ئێران كشاندەوە، جگە لە قەتەر و كوەیت، تەنها باڵوێزی ئێران یان لە وڵاتەكەیان بانگهێشت كردو، ناڕەزایی خۆیان پێگەیاندن لە بەرانبەر ئەو كارە(13).  

یەكێكی تر، لە فاكتەرە كاریگەرەكانی ململانێی (ئێرانی- عەرەبی- ئەمریكی) بریتی یە لە هەژمونی ئێران بەسەر " گەرووی هورمز" دا، مێژووی ئەم مەترسییەش ئەگەڕێتەوە بۆ دەرئەنجامەكانی شۆڕشی كۆماری ئیسلامی ئێران لەساڵی (1979) كە هەموو هاوكێشەو نیازەكانی خۆرئاواو جیهانی عەرەبی تێك و پێكداو، بووە خاڵی وەرچەرخانێكی گەورە  لە پەیوەندییە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەكاندا. ئەم تەنگەبەرە (گەرووی هورمز) ئاوەكانی كەنداو بە كەنداوی عومان ەوە ئەبەستێت، ئەمیشیان ئەگەیەنێت بە ئۆقیانووسی هیندی، بۆیە بایەخی گەورەی  ستراتیژی هەیە لە گواستنەوەی شمەك و كاڵا جۆربەجۆرەكاندا، تەنانەت لەسەر خودی ناو هێنانەكەش بەلای عەرەبەوە " كەنداوی عەرەبی" و بەلای ئێرانەوە " كەنداوی فارس"ە، لەسەردەمی عوسمانییەكاندا پێی وتراوە " كەنداوی بەسرە".

گەرووی هورمز، مەمەڕێكی جیهانی ئاوییە، ئێران لەسەروبەندی ململانێكانی دا، بەپێی بڵاوكراوەی ئاژانسی "فارس" لە (2ی كانونی یەكەمی 2016) دا، بە تەواوی دەستی بەسەرداگرتووە، ئەم ڕێڕەوە (40%) ی نەوتی دونیای پێدا تێ‌ ئەپەڕێت، ئێران ئەكەوێتە باكورو ڕۆژهەڵاتی گەرووە كەوە (واتە گەرووی هورمز لە باشوری ئێرانە)، تاكە دەرچەو دەرگای بازرگانی و ستراتیژیی " ئێران- بەحرەین- كوەیت- ئیماراتی یەكگرتوو- قەتەر- عێراقە". ڕۆژانە (20-30) بارهەڵگری گەورەی نەوتی پیادا ئەڕوات، باشوری ئاسیا بەگشتی لە " مالیزیاو ئیندۆنیزیا وە تا دێتەوە " یابان و چین" گەورەترین كڕیار و هاوردەكاری نەوت و غازی سروشتی یە لە ڕێگەی ئەم تەنگەبەرە ئاوییەوە، ئەگەر دابخرێت ئەوا جیهان بێ‌ بەش ئەبێت لە تەكنۆلۆژیای پێشكەوتوو. عێراق (98%) ی نەوتی خۆی و سعودییە (88%) و ئیمارات (99%) ی لە ڕێگەی ئەم تەنگەبەرە ئاوییەوە هەناردە ئەكات(14). بۆیە دەست بەسەراگرتنی بەو شێوەیە لەلایەن ئێرانەوە، ئاماژەیەكە بەوەی كە ئێران ئامادەگی سەربازیی و سیاسیی لەم ناوچانە هەیەو، ڕاستەوخۆ ئەمریكاو سعودییە ئەخاتە بەر بژاردەی ئەوەی بەڕێگەی سەربازیی وەڵامی بدەنەوە. ئایا ئێران توانای بەڕێوەبردنی ئەم جەنگەی ئەبێت؟.

تەوەری هەشتەم: گۆڕانكاریی لە عێراق و هەرێمی كوردستان.

پالًپشتی كردن و، هاوپەیمانێتی وڵاتانی ئەوروپاو ئەمریكا، بۆ ووڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بریتی نییە، لە گەشەپێدانی دیموكراسیەت و پاراستنی مافەكانی مرۆڤ و، فراوانكردنی مەوداكانی ئازادی، دامەزرێنەری دەوڵەتی سعودییە (51) پەنجاو یەك ساڵ لەسەر كورسی دەستەڵات بو، میر و ئومەراكانی وڵاتانی كەنداو، هەموویان سی ساڵ و، چل ساڵ لەسەر كورسی فەرمانڕەوایی ماونەتەوەو، ئەمریكیەكان و ئەوروپیەكانیش هەمیشە هاوپەیمانیانن، بەڵكو لێرەدا ئەوەی گرنگە بریتی یە لە:
*پاراستنی ئاسایش و سەقامگیریی ئەوروپاو ئەمریكا

* مسۆگەركردنی بەرژەوەندیی ئابوریی.

هیچ یەكەیەكی خۆرئاوایی، پاڵپشتی سەربازیی و سیاسیی و دارایی هیچ شوێنێكی خۆرهەڵات ناكات بۆ ئەو دوو مەبەستە نەبێت، عێراق (بە هەرێمی كوردستانیشەوە) بەشێكە لەو سیستمە دەستەڵاتگەرایی (ئۆتۆریتاریزم) ەی كە لەناوچەكەدا هەیە. لە (2013 ەوە تا 2017) ئەوە (13) سیانزە ساڵە ئەمریكا عێراقی داگیركردووە، بەپێی ئامارەكانی یونامی (1,455,590) یەك ملیۆن و چوارسەت و پەنجاو پێنج هەزارو پێنج سەت و نەوەت  كەس گیانیان لەدەستداوە، تێچووی ئەم جەنگ لە عێراق لە (2003 ەوە بۆ 2015) گەیشتووە بە (تریلیۆن و 750 ملیار و 856 ملیۆن دۆلار). لە دەوروبەریش زیانەكانی نیشتیمانی عەرەبی تەنها لەدوای بەهاری عەرەبی ساڵی (2011) ەوە هەتا (ئایاری 2017) گەیشتوە بە (830) ملیار دۆلار. بە مەرجێك لە یەمەن عەرەب- عەرەب ئەكوژێ، لە سوریا عەرەب – عەرەب ئەكوژێ، لە عێراق عەرەب- عەرەب ئەكوژێ، لە لیبیا عەرەب- عەرەب ئەكوژێ، لە كەنداوی عەرەب ئەگەر هەیە لە جیهانێكدا كە "ترامپ" سەرۆكی بێت، دیسان هێرش بكرێتە سەر "قەتەر" و عەرەب- عەرەب بكوژێ. 

 ئێرانیەكان لە عێراق، بە (3) سێ قۆناغ حەشدی شەعبی یان دروستكرد، قۆناغی یەكەم، كەرەستەكان و شەڕكەرەكانیان هێنا، قۆناغی دووەم، لەپەرلەماندا بە یاسا ئەم هێزە میلیشیایە ناونرا بە بەشێك لە سیستەمی بەرگری عێراق، قۆناغی سێهەم، پڕ چەكیان ئەكەن، لە قۆناغی چوارەمدا، شەڕی دەستكەوتە سیاسییەكانی خۆیانی پێ ئەكەن. لەدیالەوە تا موسڵ بەهێڵێك ئەم هێزە شیعیە ئایدۆلۆژییە درێژبۆتەوە، بەرگری لە هەژموونی ئێرانی ئەكات. 

ئەمریكیەكان، بڕیاریاندا، بگەڕێنەوە عێراق، بەڵام ئەمجارە وەكو "ئینتیداب" ی سەدەی بیست، هەموو شت ئەخەنە ژێر ڕكێف و بڕیاری خۆیانەوە. 
پرسیاری ئەم تەوەرە، ئەوەیە: سیناریۆكانی دوای گەڕانەوەی هێزەكانی هاوپەیمانان بۆ عێراق چی ئەبن؟. كاریگەریی ئەم گۆڕانكارییە هەرێمایەتیانە لەسەر كوردستان چۆن ئەبێت؟.

سەرئەنجام: 

 یەكەم: سیناریۆكانی بەردەم ئایندەی هەرێمی كوردستان.
بەدرێژایی بەدواداچونەكانی ئەم هەوڵە ئەكادیمیە، كە شیكاری بۆ سەرجەم پرسیارو گریمانەكانی كردووە، سێ سیناریۆ لە بەردەم ئایندەی هەرێمی كوردستان دا، دەست نیشان ئەكات:
یەكەم: ئاماژەكانی بەردەم ئیحتیواكردن (دەوردان) ی ئێران، نزیكبۆتەوە، نزیكبۆتەوە لە بەیەكداكێشانی سەربازیی، بۆیە هەر گۆڕانكارییەك لە ئێران ڕاستەوخۆ گۆڕانكارییە لە هەرێمی كوردستانی عێراق كە زیاتر لە (1000) كیلۆمەتر سنوری جوگرافییان هەیە. گۆڕانكارییەكە بەم فۆڕمە ئەبێت:

- سعودییە و میسر و ئیمارات، سزای توندی قەتەر بدەن، ئێرانیش تۆڵەی قەتەر لە هەرێمی كوردستان بكاتەوە وەك هاوپەیمانێكی سعودییەو ئەمریكیەكان.

- ئێران ناوچەی سولەیمانی – كەركوك- دووز- دیالە، ئەكات بە ماعەسكەرێكی سەربازیی بۆخۆی، ئەمریكیەكانیش ئەگەڕێنەوە عێراق، هێزی دیكەی سووننەی توندڕەو دروست ئەبن (چونكە سووننە سەری خۆی لەدەستداوە بەدوایدا ئەگەڕێ). بەمشێوەیە نیوەی زیاتری هەرێمی كوردستان ئەبێتە گۆڕەپانی جەنگ. بەتایبەتی كەركوك بەهۆی كەمتەرخەمی و گەندەڵی بەرپرسە كوردییەكان و، تەشەنەكردنی حەشدی شەعبی و، پیلانەكانی توركیاوە، خەرمانێكە لە پووشی ووشك، زوو ئاگری تێبەر ئەبێت. لەبەرئەوەی هێزە كوردییەكان پلانیان نەبو بۆ شەنگال، " كۆجۆ" لە داعش سەندرایەوە و كەوتە دەستی حەشدی شەعبی. ئەگەری ئەم مەترسییەش بۆ كەركوك هەمان شتە. وەرگرتنەوەی بەرپرسیارێتی ئەمنی قەزای دووز لە دەزگای ئاسایشی كوردو، ڕادەستكردنی بە حكومەتی ئیتیحادی، داواكردنی حەشدی شەعبی بۆ پاككردنەوەی شارەكە لە (23) گەنجی كوردو، پاشان لێدوانەكانی ئەمدواییەی سەرۆكی فراكسیۆنی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان لە بەغداد " ئاڵا تاڵەبانی"  لە خۆ وە نییە كە " بە بنەچە بنەماڵەی تاڵەبانی و خۆیان ئەباتەوە سەر شیعە و ئەسەدییەكان".

دووەم: لە بەرئەوەی لەدوای نەخۆشكەوتنی سكرتێری گشتی یەكێتی نیشتیمانی كوردستان "جەلال تاڵەبانی" و، كۆچی دوایی ڕێكخەری گشتی بزوتنەوەی گۆڕان " نەوشیروان موستەفا" ناوچەی سولەیمانی ناوەندی بڕیار و بڕیاردەری سیاسیی بەتەواوی لەدەستداوە، ئەمریكیەكان، ئێرانییەكان، ئۆروپیەكان، لایەنە عێراقییەكان، نازانن لەگەڵ كێ‌ مامەڵە بكەن، خێرا ئەمریكیەكان هێزێكی سیاسیی تازە لەناوچەی سولەیمانی دروست بكەن، یاخود پشتگیریی سەركردەیەكی دیبلۆماسیی كوردی نزیك لەخۆیان بكەن، تا ببێتە ڕابەری ئەم ناوچەیە.

سێهەم: دوای شەڕی سەربازیی لەگەڵ داعش، ناوچەیەكی ئارام بۆ "موسڵ" دروست ئەكرێت، لەگەڵ ئەوەدا  زلهێزەكان و، كۆمپانیا فرە ڕەگەزە نێودەوڵەتییەكانیش، كە بەرژەوەندیی گەورەیان لە خاكی هەرێمی كوردستان هەیە، پشتگیر ئەبن لەم قۆناغەدا ڕەوشی هەرێمی كوردستان تێك نەچێت لەبەر بەرژەوەندییەكانیان، سەربەخۆیی سیاسیی و " دەوڵەتی كوردستان" ڕائەگەیەندرێت، گرنگی ئەمەش وەك بەربەستێكە لەنێوان سووننەو شیعەدا، وەك هێڵی پێشەوەی بەرژەوەندییەكانی خۆرئاوا ئەبێت، ئەگەر دیبلۆماسیەتێكی بەهێزیش لەگەڵ ئێران پیادە بكرێت كە سنورەكانی پارێزراو ئەبن، ئەوا ئەم ئەگەرە مسۆگەرتر ئەبێت.
 دووەم: كەرتی ووزە لە هەرێمی كوردستان.

ئایندەی پیشەسازیی هایدرۆكاربۆناتەكانی هەرێمی كوردستان، بەستراوە بە تواناكانی حكومەتی هەرێمی كوردستانەوە، تا چەند ئەتوانێت گرفتە سیاسیی و ناوخۆییەكانی تێپەڕێنێت. هەرێمی كوردستان، لەبەر ئەوەی دەوڵەت نییە، كۆمپانیا فرەڕەگەزەكان و مینا كانی كڕینی نەوت، بەشێوەیەكی هەرزانتر مامەڵەی لەگەڵ ئەكەن، ئۆكسفۆرد بۆ توێژینەوە، لە ڕاپۆرتێكیدا سەبارەت بە نەوت و غازی سروشتی هەرێمی كوردستان لایوایە: "دامودەستگەی نیشتیمانی لەكەرتی ووزەدا، تەنها لەسەر كاغەز هەیە"(16). بۆیە كۆمپانیاكانی كە هەرێمی كوردستان گرێبەستی لەگەڵ كردوون، لە وڵاتەكانی خۆیاندا تۆكمەو دامەزراوترن، لەهەمان كاتدا كوالێتی گرێبەستە نەوتییەكانی هەرێمی كوردستان پێویستی بە پێداچونەوەی زیاترە، تا ئەگەرەكان، بژاردەكان، ڕێگاكانی ڕووبەڕووبونەوەی مەترسییەكانی، بەردەم ئایندەی دەست نیشان بكرێت.

هێڵی ووزەی كوردستان، تەنها بابەتێكی ئابوریی نییە، بەڵكو سیاسییەو ڕەهەندی هەرێمایەتی و، بلۆكبەندی جیهانی هەیە، بڕیاردان لەسەر فەرامۆشكردنی كوتلەكانی دەریای ناوەڕاست و، ڕووكردنە ڕووسیاو هێڵەكانی ووزەی توركیا، بەرپرسیارێتیەكە پێویستی بە ربڕیاردەرو ناوەندی بیركردنەوەی بەهێز هەیە. 

 بیبلۆگرافیا
(1). Ministry of Natural Resources. See here   http://mnr.krg.org/index.php/en
(2). عین العراق نیوز (2017): باڵارقام.. المالیە النیابیە تكشف دیون العراق الخارجیە والداخلیە. الخمیس 30 مارس 2017 | 07:00 مسا‌وً.  http://aynaliraqnews.com/index.php?aa=news&id22=73658
(3)  مركز الجزیرە (2017) :  تقاریر و حوارات، أبرز میلیشیات الشیعییە مسلحە فی العراق. 
(4). Abbas Ghandi, C-Y. Cynthina Lind (2014): Oil and Gas service contruct around the word: A review. Institue of transportation student, University of California at Davis. U.S.
-Also you can see it: John Perkins (2012) : Confessions of an Economic Hit Man.
(5). Ros Neft and Iraqi Kurdistan Government sign exploration, Production Contracts. Fror mor information. See a formal wedside of RosNeft www.rosneft.com
(6). Rebuilding Iraq Report (2017): KRG release statement regarding English court arbitration decision with Dana Gas, Crescent Petroleum and Pearl Petroleum.
(7). ExoonMobil (2016): The outlook for Energy “ A view to 2040”, P. 5-6. 
(8). جریدە زمان تركیە (2016): تركیا فی المركز الپالپ أوروبیا فی استیراد الغاز، فی: یونیو 22، 2016، 10:58. انڤر هنا: www.Zamanarabic.com .
(9). Natan sachs& Tim Boersma (2015):  The energy island: Israel deals with its natural gas discoveries, Foreign policy at BROKINGS. 
(10). Michael Ranter (2016): Natural gas discoveries in the eastern Mediterranean, FS. P 6-7. 
(11). بی بی سی BBC (2017): العلاقات السعودیە اڵامریكیە: تحالف دائم واختلافات گارئە، انڤر هنا للمعلومات المزیدە: http://www.bbc.com/arabic/middleeast-40001070 
(12) تقاریر مركز الحرە، تحرك فی الكونغرس لعرقلە بیع أسلحە للسعودیە
(13). الوگن (٢٠١٦): تفاصیل اڵازمە السعودیە الإیرانیە بعد إعدام "النمر": گهران تهدد والریاچ تسلم مژكرە احتجاج.
(14).  الیوم السابع (2016). 5 معلومات تلخص أهمیە مچیق هرمز الاقتصادیە و الاستراتیجیە، (كتب: هاشم فخرانی).
(15). Atheer Ayoub (2015). Iraq before & after 2003. Upsala University. 
(16). Robin Mills (2016). Under the mountain: Kurds Oil and Regional Politic, University of OXFORD institute for ENERGY studies. 

ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP