xendan ads

رێفراندۆم، دیموکراسی راستەوخۆ یا ناراستەوخۆ؟....چەکێک بە دەست گەلەوە

شۆڕش خالید ئاژگەیی - 15-05-2017 - 1188 جار خوێندراوەتەوە

گشتپرسی پڕۆسەیەکە تیایدا هاوڵاتیان دەرفەتی بەشداری کردنی ڕاستەوخۆیان هەیە لە پڕۆسەیەکی بڕیاردانی سیاسیەوە. بەلای زۆرێکەوە، ڕاپرسی یا رێفراندۆم ئەشێ وەک دەروازەیەکی کراوە یا دەرفەتێکی ڕەخساو لەبەردەم گەلەوە بۆ بەشداری کردن لە پڕۆسەیەکی تەواو دیموکراسی ڕاستەوخۆوە، لە قەڵه‌م بدرێت. کۆمەڵێکیش پێیان وایە ڕیفراندۆم یا گشتپرسی چەکێکە بە دەست گەلەوە بۆ بڕیار دان لەو کێشانەی نوێنەرانی گەل ( پەرلەمانتاران) بە تەنیا بۆیان نیە بریاری کۆتایی لەبارەیانە وە بدەن.

لایەنگرانی ئەم جۆرە بۆچوونانە پێیان وایە ئەمە هیچ پەیوەندی بە ئاستی ڕۆشنبیری و هۆشیاری سیاسی تاکەکانەوە نییە، بەڵکو سەروەری هەر وڵاتێک یەکێکە لەو بابەتە گشتیانەی پەیوەندی بە تاک تاکی ئەندامانی کۆمەڵگەوە هەیەو پەڕلەمانتاران یا نوێنەرانی هەڵبژێردراوی گەل، نوێنەرایەتی کۆی گشتی کۆمەڵگا ناکەن و لەلایەن تێکڕای ئەندامانی جڤاکەوە هەڵنەبژێردراون و لە هەموو پرۆسەکانی هەڵبژاردنی گشتیدا کۆمەڵێک دەنگدەر بایکۆتی پرۆسەکە دەکەن و لە بەردەم سندووقەکانی دەنگدان ئامادە نابن و  بایکۆتی هەڵبژاردن دەکەن.

بە پێچەوانەی هەڵگرانی بۆچوونی سەرەوە، کۆمەڵێکی تر لەسەر ئەم بۆچوونەن کەوا پێویستە گشت پرسێکی سیاسی لە ڕێگەی ئەندامانی گەلەوە ( پەڕلەمانتارن) یەکلایی بکرێتەوەو نابێ ئەو پرسانەی جۆرێک لە هەستیاریان پێوە دیارە و پەیوەندیان بە بەرژەوەندی گشتی و سەروەری وڵاتەوە هەیە و چارەنوس سازن، بخرێنە رێفراندۆمەوە.

 ئەمانە نمونەی رێفراندۆمی بەریتانیا کەوا دەرەنجامی دەرچوونی ئەم وڵاتەی لە یەکێتی ئەورووپا لێکەوتەوە، بە نمونە دەهێننەوە و پێیان وایە بەریتانیەکان لە ناوەرۆک ومەغزا و ئامانجی ڕاستەقینەی گشتپرسیەکە و دەرەنجامەکانی نەگەیشتبوون و تەواوی ڕەهەندەکانی دەرچوون لە یەکێتی ئەوڕووپایان لەبەر چاو نەگرتبوو. بۆیە دەبوایە ئەم پرسە لە پەرلەمان دوا بریاری لەبارەوە درابواو لە لایەن هەڵبژێردراوانی گەلەوە یەکلا کرابایەوە. 

شیوازەکانی ڕاپرسی دوو جۆرن:
ڕێفراندۆم و دەسپێشخەریە جەماوەریەکان
لە حاڵەتی دەسپێشخەریە جەماوەریەکان، گەل بۆی هەیە ڕاستەوخۆ پێشنیارێک بخاتە گشتپرسیەوە، یا دوای ئەوەی پێشنیارەکە ئاراستەی پەڕلەمان کرا (دەست پێشخەری ناراستەوخۆ) و لە پەرلەمان گفتوگۆی پێویستی لەبارەوە کرا، بخرێتە ڕاپرسیەوە. بەم جۆرە گەل دەبێتە خاوەن تایبەتمەندیێکی یاسایی و سیفەتی حوکمڕانی ڕاستەوخۆ وەردەگرێ و دەتوانێ ڕاستەوخۆ بەشداربێت لە حوکمڕانی وڵاتەوە.  لە وڵاتی سویسڕاو چەندین ویلایەتی ئەمریکا کار بەم جۆرە ڕاپرسیە دەکرێ. بۆیە دەڵێن جەماوەر لە  ڕێگەی دەسپێشخەری گشتپرسیەوە شمشێرێکی تیژی بەدەستەوەیە و لە ڕێگەی ڕێفراندۆمەوە قەڵغان.

رێفراندۆم هەروەک لە ماناکەیەوە دیارە لە زمانی ئینگلیزی بە مانای ئاراستەکراو یا ئاراستەکردن دێت، یا بابەتێک کەوا لە لایەن لایەنێکی دووەمەوە ئاراستەکرا بێت.

لە سیستەمە پەڕلەمانیەکاندا، زۆرینەی ئەندامانی پەڕلەمان دەتوانن بابەتێک، کەوا دەکڕی پێشتر دەنگی زۆرینەی بەدەست هێنابێ یا نەیهێنابێ، بە مەبەستی وەرگرتنی ڕای جەماوەر، بخەنە گشتپرسیەوە. لەوانە بابەت یا پرسگرێکێکی یاسایی ئەخرێتە بەردەم گەلەوە بە مەبەستی ڕەت کردنەوە یا پەسەند کردنی. 

لە حاڵەتی رێفراندۆمدا، گەل مافی ڤێتۆ ( دوابڕیار) ی هەیە وبە گوێرەی هەلومەرجەوە گەل بۆی هەیە لە ڕێگەی سێ جۆرە ریفراندۆمەوە ڕای کۆتایی لەسەر پرسە چارەنوس سازەکانەوە بخاتە روو.

رێفراندۆمی پێویست یا بەزۆر: ئەم حاڵەتانە دەگرێتەوە گەل دوا بریاری خۆی دەربارەی گۆرانکاریە دەستوریەکان دەخاتە ڕوو و دەنگ بە بەڵی یا نەخێر دەدات. وڵاتانی دانیمارک، سویسرا، ئۆسترالیا و ئیرلەندا کار بەم جۆرە رێفراندۆمە دەکەن.

رێفراندۆمی هەڵبژاردەیی ( اختیاری): ئەم حاڵەتە زیاتر پەیوەستە بە باردۆخە تایبەتیەکانەوە. بۆ نمونە لە وڵاتی سویسرا کۆمەڵێک دەنگدەر دەتوانن پێشنیارێک بخەنە گشتپرسیەوە یا کەمینەیەکی پەڕلەمانی بۆیان هەیە پڕۆژە پێشنیازێک، دوای بەدەست نەهێنانی دەنگی پێویست، بخەنە گشتپرسیەوە. لە دانیمارک یەک لەسەر سێی ئەندامانی پەڕلەمان بۆیان هەیە پێشنیارێک بخەنە بەردەم گەلەوە بە مەبەستی دەنگدان و گشتپرسیەوە. 

رێفراندۆمی ئارەزوومەندانە:  ئەم جۆرەی ڕیفراندۆم کاتێک کاری پێدەکرێ، کەوا زۆرینەی سیاسیەکان و نوێنەرانی گەل، بریار ئەدەن پرسێکی ( سیاسی) بخرێتە گشتپرسیەوە. سنوری نێوان رێفراندۆمی هەڵبژاردەیی و ئارەزوومەندانە خۆی لە مەغزا و ناوەرۆکی بابەتە پێشنیازکراوەکەدا دەبینێتەوە و لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی ترەوە جیاوازی هەیە. بەو پێیەی لە دانیمارک هەر پرسێکی سیاسی پەیوەندیدار بە سەروەری وڵات، لەوانە گۆڕینی دراو، چارەسەرکردنی کیشە سنوریەکان، یا پەسەند کردنی پەیماننامەو ڕێککەوتنەکانی پەیوەندیدار بە یەکێتی ئەوروپاو پەیمانی باکوری ئەتلەسیەوە، پەیوەندیان بە سەروەری وڵاتەوە هەیە و پێویستە گەل دوا بڕیار و قسەی خۆی هەبێ و پەڕلەمان بە هیچ شێوەیەک لەم بوارەدا ناتوانێ بڕیاری کۆتایی بدات و پەسەند یا ڕەتی بکاتەوە. ئەم مافە لە مادەی بیستی دەستوری وڵات بە ڕوونی ئاماژەی پێدراوە.

لە پڕۆسەی گشت پرسیدا، پرسێک یا پڕۆژە پێشنیارێکی پێشنیارکراوی سیاسی، دەستوری یا یاسایی بە مەبەستی یەکلایی کردنەوەی، دەخرێتە بەردەم هاوڵاتیانەوە. ئەم پرۆسەیە ئەشێ وەک مافێکی یاسایی و دەستوریەوە لە لایەن دەستوری وڵاتەوە وەک ئامرازێکی بەهێز، بۆ یەکلایی کردنەوەی کۆمەڵێک پرسەوە کەوا بۆی هەیە پەیوەندی بە سەروەری وڵات یا هەرێمێکەوە هەبێ، پاڵپشتی قانونی هەیەو پارێزراوە.

لە  وڵاتێکی دیموکراتی وەک دانیمارک دەستور ڕێگە ئەدا بە سازدانی دوو جۆری ڕاپرسی. ڕاپرسی ڕێپیشاندەر ( نەخشە رێگا) و ڕاپرسی پابەندکراو. لە حاڵەتیکدا یەک لەسەر سێی ئەندامانی پەڕلەمانی دانیمارک دوای پەسەند کردنی پڕۆژە یاسایەک لە لایەن پەڕلەمانەوە، بۆیان هەیە داوا لە سەرۆکایەتی پەڕلەمان بکەن بۆ بەدەست هێنانی جۆرێک لە پاڵپشتی یاساییەوە، پڕۆژە یاساکە بخەنە بەردەم گەلەوە بۆ ڕەت کردنەوە یا پەسەند کردنی.

لە هەرسێ حاڵەتی دەسکاری کردنی تەمەنی دەنگدەران یا گۆڕانکاری کردن لە مادەو بەندەکانی دەستور یا پرسێکی پەیوەست بە سەروەری نیشتیمانیەوە، گەرەکە پڕۆژە پێشنیار کراوەکان بخرێنە ڕاپرسیەوە و ناکڕی بڕیارو هەڵوێستی پەڕلەمان بە تەنیا لەم رووەوە بڕیاری کۆتایی بێت، یا پەڕلەمان ببێتە بەدیلی دەنگی گەلەوە، پەیوەست بە پرسە چارەنوس سازەکانی پەیوەندی دار بە سەروەری وڵاتەوە.

لە فەرهەنگی زاراوەی سیاسیدا پرۆسەی یەکلایی کردنەوەی پرسە سیاسیە چارەنوس سازەکانی پەیوەست بە سەروەری نیشتیمانی، ناوی نراوە رێفراندۆم. بۆ نمونە دواجار دەستووری ڕۆمانیا لە ساڵی ٢٠٠٣ دا لە ڕێگەی ڕێفراندۆمێکی سەرتاسەریەوە دەسکاری کراو زۆربەی مادە و بەندەکانی گۆرانیان بەسەرداهات.

لە جۆڕیکی تری ڕاپرسیدا کە ناوی نراوە، دەست پێشخەری جەماوەری، کۆمەڵێک دەنگدەری وڵات بۆیان هەیە پڕۆژە پێشنیارێک پێشکەش بکەن تا کو لە میانەی گشتپرسیەوە پەسەند یا ڕەت بکرێتەوە. ئەم جۆرە سیستەمە لە وڵاتی سویس کاری پێدەکرێت.

باشوری دانیمارک لە ساڵی ١٨٦٤ تا ساڵی ١٩٢٠ کەوتبووە ژێر دەسەڵات و نفوزی ئەڵمانیا. بۆیە لە ساڵی ١٩٢٠ دا پرسی حاکمیەت و دەسەڵاتدارێتی باشوری داگیر کراو لە لەیەن ئەڵمانیاوە و گەڕانەوەی بۆ سەر دانیمارک لە میانەی ڕاپرسیەکی  هەرێمی خرایە بەردەم دەنگدەرانی باشورەوەو دوای پەسەند کردنی پێشنیارەکە، هەرێمی باشوری دانیمارک دوای پەنجاو شەش ساڵ داگیرکاری، گەڕایەوە باوەشی دانیمارکەوە.  دواتر ئەم ڕاپرسیە ناوی نرا پلابێشیت plebiscite)) .

لە دەستوری دانیمارک بە هیچ شێوەیەک مافی ئەنجام دانی ڕاپرسی لە  لایەن هەرێم و شارەوانیەکان، وەک مافێکی یاسایی یا نەریتێکی نیشتیمانی ئاماژەی پێ نەدراوە. بۆیە لەم ئاستانەدا هیچ جۆرە ڕاپرسیەکی سەرتاسەری پەیوەست بە هەرێمەکان ئەنجام نادرێت و دوا بڕیار و قسە لای پەڕلەمانی وڵات و حکومەتە.

لە ئەمریکاش ئەنجام دانی پڕۆسەی ڕاپرسی وەک مافێکی دەستوری و یاسایی لە ئاستی نیشتیمانیدا کاری پێ ناکرێت. بەڵکو هەر ویلایەتێک دەست کراوەیە بۆ ئەنجامدانی ئەم جۆرە ڕاپرسیانە. بۆ نمونە لە ویلایەتی کالیفۆرنیا ٨% دەنگدەران دەتوانن پڕۆژەیەکی پێشنیار کراوی تایبەت بە گۆرانکاری کردن لە مادەیەکی دەستوری یا یاسایی بخەنە دەنگدانی گشتیەوە، بێ گەڕانەوە بۆ پەڕلەمانی ویلایەتەکەوە.

جۆرەکانی گشتپرسی لە دانیمارک لە ژێر رۆشنایی دەستورەوە

سیستەمی حوکمڕانی لە دانیمارک سیستەمی دیموکراسی نوێنەرایەتیە. بەم پێیە گشت بڕیارێکی پەیوەست بە ژیانی هاوڵاتیان لای نوێنەرانی گەلە، لە پەڕلەمان، ئەنجومەنی پارێزگاکان و دەستەی بەڕێوەبەرایەتی شارەوانیەکان و ئەنجومەنەکانەوە. 

دەستوری وڵات مافی دوا بڕیار ( لە هەندێ پرسی تایبەت و ژیاری و چارەنوس سازەوە)  و هەڵوێست و دوا قسەی بۆ هاوڵاتیەکان زامن کردووە.  بە گوێرەی دەستوری دانیمارکی ئەنجامی پێنج جۆرە ڕاپرسی پێویستە لە لایەن دەسەڵاتدارانی وڵاتەوە ڕێزی لێبگیرێ و کاری پێ بکرێت وەک بڕیارێکی یاسایی و دەستوری بخرێتە واری جێ بەجێ کردنەوە. ڕاپرسیەکانیش ئەمانەی خوارەوەن:

1-پڕۆژە پێشنیار:  لە ئەگەری پەسەند کردنی پڕۆژە پێشنیارێک لە لایەن پەڕلەمانەوە، پێویستە پڕۆژە پێشنیازەکە بخرێتە بەردەم ڕاپرسیەوەو لە حاڵەتی پەسەند کردن یا ڕەت کردنەوەی لە لایەن هاوڵاتیانەوە ( ئەوانەی مافی دەنگدانیان هەیە)، پڕۆژە پێشنیار کراوەکە، بە ڕەت کردنەوەی یا پەسەند کردنی، تایبەتمەندی یاسایی وەردەگرێ. ئەم جۆرە ڕاپرسیە لە مێژووی دانیمارک تەنیا یەک جار و لا ساڵی ١٩٦٣ کاری پێکراوە.

2-پرسەکانی پەیوەست بە سەروەری وڵات: پڕۆژە پێشنیازی تایبەت بە سەروەری وڵات کەوا لە لایەن زۆرینەی پەڕلەمانەوە پەسەند کراوە،  گەرەکە بخرێتە ڕاپرسیەوەو ئەنجامی ڕاپرسیش هەرچیەک بێت، پێویستە پەڕلەمان پێوەی پابەند بێت و ئەنجامی ئەم ڕاپرسیەش سیفەتێکی یاسایی وەردەگرێ. تا کو ئێستا ٣ جار ڕاپرسی لەم جۆرە لە دانیمارک ئەنجام دراوە و ئەوانیش لە ساڵەکانی١٩٧٢( ئەندامێتی دانیمارک لە یەکێتی ئەورووپا)، ساڵی ١٩٩٣ ( گشتپرسی بۆ پەیمان نامەی ماستریخت)، ساڵی ١٩٩٨ (ڕاپرسی تایبەت بە ڕێکەوتن نامەی ئامستێردام) .


3-گشتپرسی تایبەت بە ڕێکكەوتنە نێودەوڵەتیەکان:  دوای پەسەند کردنی پەیماننامە یا ڕێکەوتنێکی نێودەوڵەتی لە لایەن پەڕلەمانەوە، پەڕلەمان دەتوانێ ئەنجامەکە بخاتە ڕاپرسیەوە. ئەم حاڵەتەش تا کو ئێستا دوو جار لە ساڵەکانی ١٩٩٢ و ١٩٩٣ ڕوویداوە.

4-گۆڕینی دەستوری وڵات:  لە حاڵەتی پێشنیار کردنی هەر جۆرە گۆڕانکاریەک لە دەستور، پێویستە سەرەتا گۆڕانکاریەکان لە لایەن پەڕلەمانەوە بە دەنگی زۆرینە پەسەند بکرێن و دواتر پەڕلەمان خۆی هەڵوەشێنێتەوەو هەڵبژاردنی سەرتاسەری ئەنجام بدرێت. دواتر گەرەکە پێکهاتەی تازەی پەڕلەمان گۆرانکاریەکان بۆ جارێکیتر بخاتە دەنگدانەوەو لە حاڵەتی پەسەند کردنی پێشنیارەکان، گۆرانکاریەکان بخاتە ڕاپرسیەوە.


5-گۆڕینی تەمەنی دەنگدان: ئەگەر بێتو پەڕلەمان بە دەنگی زۆرینە گۆرانکاری کرد لە تەمەنی یاسایی دەنگدان، پێویستە یاساکە لەم حاڵەتەشدا بخرێتە ڕاپرسیەوە.

بەڵام ئەم یاسایانە دوای پەسەند کردنیان لە لایەن پەڕلەمانەوە بە هیچ شێوەیەک ناخرێنە دەنگدانەوە، ئەمانەن: لەوانە یاسایی بودجەی گشتی، یاسای باج وتەواوی ئەو یاسایانەی پەیوەندیان بە باج و دەرامەت و قەرزی حکومەتەوە هەیە.

لە ساڵی ١٩١٦ ەوە تا کو ئێستا پانزە جۆر گشتپرسی لە دانیمارک ئەنجام دراون. لەوانە پێنجیان تایبەت بوونە بە گۆڕانکاری کردن لە تەمەنی یاسایی دەنگدەرانەوە.

جێی ئاماژە پێدانە هەردوو وڵاتی نۆروێژ و سویدیش هاوشێوەی دانیمارک لە پرسەکانی تایبەت بە سەروەری وڵات، پێڕەوی ریفراندۆم دەکەن و پەڕلەمان بە تەنیا سەرچاوەی بریاردان نیە سەبارەت بە پرس و بابەتەکانی سەروەریەوە.  
 ڕاپرسی یا رێفراندۆم لە هەرێمی کوردستان پرسێکی تەواو سیاسی و یاساییە و ( زۆربەی) لایەنە سیاسیەکانی هەرێم ڕەزامەندیان دەربڕیوە بۆ ئەنجامدانی.  بۆیە دەتوانم بڵێم ئاشکرایە ئەم پرسە ڕاستەوخۆ پەیوەندی هەیە بە سەروەری کوردستان و دواڕۆژی گەلەوە و بە بیانوی نەبوونی پەرلەمانێکی کاراوچالاکەوە ناکرێ پشت گوێ بخرێت.  بەڵام دەکرێ لە دەرەوەی پەڕلەمان لە ڕێگەی بەدەست هێنانی  ڕەزامەندی زۆرینەی لایەن سیاسیەکانەوە بخرێتە واری جێ بەجێ کردن و ڕێک بە سوود وەرگرتن لە ئەزمون و مۆدێلی وڵاتی سویس و چەندویلایەتێکی وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمریکاوە، ریفراندۆمی پێویست (ئیجباری) ئەنجام بدرێت.

گومانی تێدانیە ئەم رێفراندۆمەی کوردستان بەدەر لەو هەلومەرجانەی هەندێ لایەنی سیاسی وەک هۆکارو بیانوی ئەنجام نەدانی بە هۆی قەیرانی دارایی و  سیاسی و بوونی کۆدەنگیەکی نیشتیمانی کرچ وکاڵەوە باسی دەکەن، ریفراندۆمێکی پێویست وزەروورو چارەنوس سازە ولە داهاتوودا دەبێتە پاڵپشتیەکی یاسایی و سیاسی بەهێزەوە لە پێناوی هەنگاوەکانی درووست کردنی دواڕۆژی سیاسی هەرێمەوە. دوای رێفراندۆمیش گەرەکە گشت لایەنە سیاسیە کانی هەرێم بە وەلانانی ناکۆکیەکانەوە بە جدی هەوڵ بۆ گەڵاڵە کردنی جۆرێک لە کۆدەنگی نیشتیمانیەوە بدەن و هەوڵ و کۆششەکانیان لە پێناوی چارەسەرکردنی پرسەکانی نێوانیان بە گیانێکی بەرزی نیشتیمانی و لێبوردەیی نەتەوەییەوە، چڕ بکەونەوە و بیسەلمێنن کەوا کورد چیتر، وەک مێژوو پێمان دەڵێ، دوای ( ڕووداوە) سیاسیەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست  و ئەگەرە چاوەڕوان کراوو نەکراوەکان، ناکەوێ و ئێستاکە یاریکەرێکی بە توانا و کارامەیە لە گۆڕەپانی پاراستنی بەرژەوەندیە نەتەوەیی و نیشتیمانیەکانی و سڵ لە هیچ دەسپێشخەریەکی لەم جۆرە، بە هیچ بیانویەک، ناکاتەوە و بیری لای مسۆگەر کردنی ئاییندەیەکی پڕشنگدارە بۆ خاک و گەلەکەی، بەدەر لە گشت ناکۆکی ناوەخۆیی و کۆسپ و تەگەرەکانی بەردەمی.

 


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی و خەندان لێی بەرپرسیار نییە

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP