کۆمەڵگەی پڕمەترسی

شۆڕش خالید ئاژگەیی - 1-05-2017 - 3346 جار خوێندراوەتەوە

 

کۆمەڵگەی پڕ مەترسی لە ئەدەبیاتی سیاسی و کومەڵناسیدا، شوناسی کۆمەڵگەیەکە سەرلەبەری بڕیارەکان لە سەر بنەمای بەەدەستە وەدانی کەمترین دەرهاوێشتەی نەرینی و خراپەوە لە ژوورە تارکیەکانەوە دەردەچن.

کۆمەڵگەیەکە تیایدا ڕێکخراوە حکومی و ناحکومیەکان، دەسەڵاتدارانی سیاسی و نوخبەی حوکمڕان و بازرگان و دامەزراوەحکومیەکان بە مەبەستی کەم کردنەوەی ئاستی زەرەرو زیانەکان و کاڵ کردنەوەی دەرهاوێشتە سلبیە درێژخایەنەکان و بەدەست هێنانی ڕەزامەندی هاوڵاتیان، بە گرتنە بەری کۆمەڵێک ڕێووشوێنی تایبەت و دارشتنی ستراتیژیەکی تۆکمە و پێشتر دیراسەکراوەوە، چارەسەری کێشە کۆمەڵایەتی، ئابوری و سیاسیەکانەوە ئەخەنە سەرووی هەوڵەکانیانەوە. 

دەستەواژەی کۆمەڵگەی پڕ مەترسی، یا کۆمەڵگەی پڕ ( موجازەفە) یا Riscy Societyt ، سەرەتا لە لایەن ئەندێشمەندی ناوداری ئەڵمانی (ئولریک بێک) ەوە لە ساڵی ١٩٨٦پێناسە کرا. 
بە پێی بۆچوونی ئۆلریک، کۆمەڵگەی موجازەفە یا پڕ لە مەترسی لە سەرەتای سالانی هەفتا و هەشتاوە لە وڵاتانی پێشکەوتوو گەشەسەندوودا ئاماژەکانی دەرکەتون.
 هۆکارە سەرەکیەکانی دەرکەوتنی ئەم جۆرە کۆمەڵگایانە بە پلەی یەکەم دەگەرێتەوە بۆ ئەو پێشکەوتنە چاوەروان نەکراوانەی بە شێوەیەکی گشتی لەلایەک لە بوارەکانی تێکنۆلۆجیا و رەفاهی کۆمەڵایەتی ولە لایەکی ترەوە دەرەنجامەکانی شەپۆلی فەردگەراییەوە لە وڵاتانی پێشکەتوو هاتنە ئاراوە. 

شەپۆلی ئەم فەرگەراییە وەک یەکێک لە دەرهاوێشتە بەرچاوو گەورەکانی پێشکەوتنی جڤاکە ڕۆژئاواییەکان، بوو بە یەکێک لە سیماو مۆرکە هەرە حاشاهەڵنەگرەکانی کۆمەڵگا. بەو پێیەی هاوڵاتی چیتر لە ناو جەرگەو سەنتەری ژیانێکی تەواو کۆمەڵایەتی و قەرەباڵغ و تەوژمی پەیوەندیە کۆمەڵایەتیەکانەوە چاوی بە دوونیا هەڵنەدەهێنا. بەڵکو لەگەڵ داهێنانە خێراکانی بواری تێکنۆلوژیا و ئاسانکاری و پتەو بوونی بنەماکانی خۆشگوزەرانی و رەفاهی کۆمەڵایەتی و سەربەخۆیی ئابوری خێزان و تاک لە یەکترو نەمانی جۆرێک لە وابەستەییە ئابوریەکانی ئەندامانی کۆمەڵ و پاڵپشتی حکومەتەکان لە فەرد، زەمینەی درووست بوون و فۆرم گرتنی کۆمەڵگەی پڕ مەترسیش رەخساو هەلومەرجە تازە پێشهاتووەکانیش بوون بە فاکتەری سەرهەڵدانی ئەم جۆرە کۆمەڵگایانە. 

فەردی لە دایک بوو لە نێو بۆتەی ئەم جۆرە کۆمەڵگایانەدا چیتر وەک پێشوو توانای مامەڵەی ڕووبەروووبوونەوەی مەترسی و تەحەدیات و هەرەشە و دۆزینەوەی خێرای چارەسەرەکانی نەبوو. بەڵکو ئەم پرسە خرایە ئەستوی حکومەت و ڕێکخراوو دامودەزگاو سەندیکاکانی تایبەت بە کڕیکارانەوە. 
ئەم تایبەتمەندیە زیاترهاوکات بوو لە گەڵ سەردەمی دەسەڵاتدارێتی بزاڤ و رەوت و پارتە سۆسیالیستەکانی ئەرووپا لەوانە سۆسیال دیموکراتەکان. 

بە لای ئۆلرێکەوە، شوناسی کۆمەڵگەی ریسکی یا موجازەفە یا باشتر بلێین پڕ مەترسی، شوناسێکە ئاوێتە بووە بە ڕەخنەی شارستانی. بە واتایەکی تر بۆ پێناسە کردنی کۆمەڵگەی پڕ لە مەترسی پێویستە بە چاوی ڕەخنەوە لە کومەڵگە شارستانیەکانەوە بڕوانین و کۆمەڵگەی موجازەفە، دەستەواژەی پێناسەکردنێکی ڕخنەگرانەی تایبەتە بە شارستانیەتی کۆمەڵگە پێشکەوتووە فەردگەراکانەوە. 

بەڵام هەردوو بیرمەندی هاوچەرخ، نیکلای لوومەن و ئانتۆنی گیدنس، پێیان وایە ئەم دەستەواژەیە ( کۆمەڵگەی موجازەفە) زیاتر پەیوەندی بە مۆدێرنێتەوە هەیە و دەکرێ لەم بوارەدا بۆ پێناسە کردنی هەندێ شوناسی کۆمەڵگە سوودی لێوەربگیرێت کە ئەمەی ئەم دواییە بابەتی نوسین و شرۆڤەکردنی ئێمە نیە و دەکرێ لە نووسینێکی تردا بپرژێینە سەری و تیشک بخەیەنە سەر مۆدێرنیتە و هەلسەنگاندنی کۆمەڵگەی کوردی بە پێی پێوەرە کانی پەیوەیست بە چۆنیەتی توێژینەوەی کۆمەڵگە وستانداردەجیهانیەکانی تایبەت بەم بوارەوە.

ئەگەر بریارەکانی تایبەت بە ژیان و گوزەران و بوارەکانی تایبەت بەسەردەمە جۆراوجۆرەکانی ڕاگوزەری کۆمەڵگە لە ڕووی پەیوەندیە کۆمەڵایەتی، باری ئابوری و دۆخی سیاسی و ئاستی پێگەیشتن و پێگەیشتوویی و هۆشیاری کۆمەڵایەتی تاکەکانی، لە کۆمەڵگەی پڕمەترسی یا موجازەفەدا، بەو جۆرو شێوازەی لە سەرەوە ئاماژەی پێدرا، دەربچن، ئەی دەبێ لە کومەڵگەی کوردی دۆخەکە چۆن بێت؟
كێین ئەوانەی بڕیاری کۆتاییان بەدەستە؟
 ڕای گشتی کێن؟ دەستەبژێری سیاسی کامانەن؟ نوخبەی ڕۆناکبیری لە کوێی ئەم هاوکێشەیەدان؟ ئەی ئابورینانسان ؟ نوخبەی سەربازی؟

لەکۆمەڵگەیەکدا کەوا تاکەکانی بە درێژایی  مێژوو ژیانی ژێردەستەییان بەسەر بردووە و لە ژێر ستەمی نەتەوایەتی و دیکتاتۆری خۆیان ناسیوەو هەناسەی ئازادیان نەداوە، لە کۆمەڵگەیەکی فرە ڕەنگی وەک کوردستان کەوا ڕەگەزەکانی شارچێتی و ناوچەگەرێتی و ئینتیما  بۆ بنەماڵە و گوند و شارو خێڵ و حزب، لە سەرووی هەموو بەهایەکی کۆمەڵایەتی و نیشتیمانی و نەتەوییەوەن، لە کۆمەڵگەیەکدا کەوا ساڵەهای ساڵە بە دەرد قەیران و جەنگ و ماڵوێرانی و کاول بوونی بنەماکانی ژیان و مانەوەو شارستانیەتەوە دەناڵێنێ و برست و تاقەت و توانای لێ بڕیوە و کۆمەڵگەیەکی تەواو شەکەت وماندوو بێزارە لە نەهامەتیە نەبڕاوەکانی ژیان!

لە کۆمەڵگەیەکدا بەها ئابوریەکان شوێنی هەموو بەها کۆمەڵایەتی و ئایینی و  ئینسانیەکانی گرتۆتەوە و خۆ دەوڵەمدند کردن و سەروەت و سامان کۆکردنەوەو گەیشتن بە پلەی ئابوری بەرز وپیاوی ماقوڵی سەروەت و سامانی بێ شومارو لە بن نەهاتوو، بووەتە هۆکاری بڵاوبوونەوەی تاعونی گەندەڵی و داڕمانی هێزە مرۆییەکان و زەق بوونەوەی کەلێن و جیاوازیە بەرچاوەکانی نێوان چینی هەژار و دەوڵەمەند و دەرکەوتنی دۆخی ئەسەف باری بێدادی ئابوری وپەل هاویشتنی بۆ ناو ناخی کۆمەڵگە و هەوڵوەشانەوەی دەیان خێزان و برسی بوون و هەژار کەوتنی توێژێکی سەرەکی و  تەشەنە سەندنی بێ عەدالەتی و کاڵ بوونەوەی هەست و سۆزی بەزەیی پێدا هاتنەوە لە نێوان تاکەکانی کۆمەڵەوە!
لە کۆمەڵگەیەکدا کەوا زۆر بە ئەستەم ڕەگەزە سەرەکیەکانی یەکگرتوویی و گوتارێكی نەتەوەیی یەکانگیری تیادا دەبینرێ و دووبەرەکی و دەستەگەری تەنانەت ناو جەرگەی حزب وگرووپ و بزاڤە سیاسی و سەندیکاو یەکێتیە ئایینی و جڤاکیەکانیشی گرتۆتەوە، لە جڤاکێکدا تۆخ بوونەوەی بەرژەوەندیە حزبیەکان و خەست بوونەوەی بەرژەوەندیە کەسێتیەکان و هەژمونگەرایی و دەستەگەری، تارمایی بەسەر کۆی گشتی کۆمەڵگەدا و پەیوەیەندیە کۆمەڵایەتیەکاندا کێشاوەو تاکەکانی بەردەوام  سەرقاڵی ڕەت کردنەوەی ئەویتر و سرینەوەی ئەوانی ترن، گەرەکە ئەو پرسیارە لە خۆمان بکەین، کێ بەرپرسیارە لە دەرکردنی بڕیارە چارەنووس سازەکانی پەیوەست بە کۆمەڵگەیەکی لەم جۆرە پەرتەوازەو سەرکێش وناهەماهەنگ؟  كی ئەو ئەرکە قورسە مێژووییە هەڵئەگرێ بۆ دۆزینەوەی چارەسەرێکی گونجاوی شایستە و تایبەت بەم جڤاکەوە؟ جڤاکێک کەوا خاوەنی کۆی گشتی ڕەگەزو تایبەتمەندیە گرینگەکانی پێشکەوتن و ڕزگاری نیشتیمانی و سەربەخۆییە لە هەموو بوارەکاند، بەڵام پەرتەوازەیی و دووبەرەکی و ناکۆکی لەسەر دەسەڵات و حوکمرانی و چۆنیەتی هەنگاوەکانی سەربەخۆیی، دووچاری چەندین قەیران و نەهامەتی و کیشە و ئاستەنگی یەک لەدوا یەکی کردووە و زۆر شت بە دەست قەدەر و رووداوەکانەوە سپێردراوە!

بەم پێیە کۆمەڵگەی کوردی نە کۆمەڵگەیەکی موجازەفەیە و نە کۆمەڵگەیەکی ئەوەندە هەماهەنگ و پێشکەوتوو یەکڕەنگ و یەکدەنگیشە بکرێت یەک شێوازی حوکمرانی بەسەردا بسەپێنرێ. بەڵکو جڤاکێکە لە هەموو ڕووەکانی ئابوری، سیاسی وهوشیاری کۆمەڵایەتی و رۆشنبیریەوە لە شوێنێکەوە بۆ شوێنێکی تر جیاوازەو هێشتا نەیتوانیەوە بە یەکگرتوویی دەرکەوێ و خۆی لە تارماییەکانی پەرتەوازەیی بپارێزێ و یەک گوتاری سیاسی بۆ ڕووبەرووبوونەوەی ئەگەرە ترسناکەکانی لێک هەڵوەشانەوەو مەترسیە کانی داهاتووی گەڵاڵە بکات.   


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP