دۆزی‌ كورد و قۆناغ و سه‌رهه‌ڵدانی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌

دانا مەنمی - 6-04-2017 - 4675 جار خوێندراوەتەوە


بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ نیشتیمانی‌ به‌گشتی‌ میلله‌تان به‌ قۆناغ و سه‌رده‌م و ماوه‌ی‌ جیاوازدا تێپه‌ڕبوون ، هه‌ندێك له‌ مێژوونوس و توێژه‌رانی‌ ئه‌و بواره‌ كه‌له‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌ و له‌ شۆڕش و راپه‌رینه‌كانیان كۆڵیووه‌ته‌وه‌ ، له‌ ڕووی‌ ئه‌كادیمیه‌وه‌ ئه‌و بزاڤه‌ قۆناغبه‌ند كراوه‌ ،له‌سه‌ر بنه‌مای‌ قۆناغبه‌ندی‌ دیارده‌و سیما و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ ده‌ست نیشان كراوه‌ به‌نموونه‌ :

"فاسیلی‌ نیكیتین " كوردناسی‌ ڕووسی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌ دابه‌ش كردووه‌ بۆ سێ قۆناغ كه‌ ئه‌وانیش :
 قۆناغی‌ یه‌كه‌م :ناوی‌ لێناوه‌ سه‌رده‌می‌ نافه‌رمانی‌ و باخیگه‌ری‌ كۆمه‌ڵایه‌تی‌ كه‌ ڕاپه‌رینه‌كانی‌ (میرو ده‌ره‌به‌گ ) ه‌ كورده‌كان ده‌گرێته‌وه‌ ، هه‌ڵبه‌ت ئه‌م میرو ده‌ره‌به‌گه‌ كوردانه‌ زیاتر به‌ ته‌نگ سوودو قازانجی‌ خۆیانه‌وه‌ بوون .
قۆناغی‌ دووه‌م : قۆناغی‌ كوده‌تا چییه‌ ئیتیحادییه‌كان كه‌ له‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ هه‌وڵی‌ كورده‌كان ده‌ست پێده‌كات بۆ داننان به‌ مافه‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌كانیان له‌ لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ .

قۆناغی‌ سێیه‌م :له‌دوای‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌م ده‌ست پێده‌كات كه‌ پرسی‌ كورد ڕه‌هه‌ندێكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ وه‌رده‌گرێت و ده‌چێته‌ چوار چێوه‌ی‌ په‌یماننامه‌نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی‌ وه‌كو (سیڤه‌رو لۆزان ) .
له‌دوای‌ ئه‌م سێ قۆناغه‌ش "فاسیلی‌ نیكیتین " ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ قۆناغی‌ نوێی‌ بزوتنه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ كورد له‌گه‌ڵ دامه‌زراندنی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ (خۆیبون) ده‌ست پێده‌كات .

پسپۆڕێكی‌ مێژووی‌ كوردیش به‌ناوی‌ دكتۆر "ئه‌حمه‌د عوسمان ئه‌بوبكر " له‌م بواره‌دا بۆچوونی‌ خۆی‌ خستووه‌ته‌ ڕوو قۆناغبه‌ندی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ كوردی‌ به‌م شێوه‌یه‌ داڕشتووه‌ :
قۆناغی‌ یه‌كه‌م : میره‌ دنیاییه‌كان سه‌ركردایه‌تی‌ ڕاپه‌رینیان ده‌كرد وه‌ك (عبدالرحمن پاشای‌ بابان و محه‌مه‌د پاشای‌ سۆران و به‌درخان پاشای‌ بۆتان .

قۆناغی‌ دووه‌م : سه‌رۆكه‌ دینی و دنیاییه‌كان ڕابه‌رایه‌تیان ده‌كرد وه‌ك ته‌یمور پاشای‌ مللی‌ و حوسێن كه‌نعان پاشاو عوسمان پاشای‌ كوڕانی‌ به‌درخان پاشا .

قۆناغی‌ سێیه‌م :كه‌سایه‌تیه‌ ئاینییه‌كان بوونه‌ سه‌ركرده‌ی‌ بزاڤه‌كه‌ له‌سه‌روی‌ هه‌مووشیانه‌وه‌ (شیخ عوبێدوڵای‌ نه‌هری‌ و شێخ عبدالسلام بارزانی‌ و شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فید و شێخ ئه‌حمه‌دی‌ بازرانی‌ شێخ سه‌عیدی‌ پیران ).
قۆناغی‌ چواره‌م : سه‌ركرده‌نوێكان په‌یدا بوون وه‌ك (سمایل خانی‌ شكاك "سمكۆ" شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فید و قازی‌ محه‌مه‌دو مسته‌فا بارزانی‌ و ئیحسان نوری‌ پاشا).

قۆناغی‌ پێنجه‌م :ڕێبه‌رانی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌ كه‌وته‌ ئه‌ستۆی‌ پارت و ڕێكخراوه‌ هاوچه‌رخه‌كان وه‌ك ( مسته‌فا بارزانی‌ و حزبی‌ هیوا و پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان له‌ ئێران و له‌ عێراق یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان له‌گه‌ڵ پارته‌كانی‌ كوردستانی‌ باكور ).

بۆ تاوتوێكردنی‌ قۆناغبه‌ندی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌ وڕاڤه‌ كردنی‌ خه‌بات و ڕاپه‌رینه‌كان له‌ ڕوی‌ دیارده‌و تایبه‌تمه‌ندی‌ سیماگشتیه‌كه‌یانه‌وه‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌ به‌ سێ قوناغ تێپه‌ڕیووه‌ كه‌ ئه‌وانیش :

قۆناغی‌ یه‌كه‌م له‌سه‌ره‌تایی سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌هه‌م ده‌ست پێده‌كات تا كۆتایی حه‌فتاكانی‌ سه‌ده‌ی‌ ناوبراو گرنگترین بزاڤی‌ بزاڤ و ڕاپه‌رینه‌كانی‌ ئه‌م قۆناغه‌ بریتین له‌ ( ڕاپه‌رینه‌كانی‌ عبدالرحمن پاشای‌ بابان و محه‌مه‌د پاشای‌ میری‌ سۆران و به‌درخان پاشای‌ بۆتان له‌ كۆتایشدا ڕاپه‌رینی‌ عوسمان پاشا و كوڕانی‌ به‌درخان پاشای‌ بۆتان له‌ ساڵی‌ 1878 ) .

ڕێبه‌رایه‌تی‌ ڕاپه‌ڕین و بزاوته‌كان به‌ده‌ست میرو وه‌چه‌كانیانه‌وه‌ بوو ، له‌م قۆناغه‌دا پشت به‌ قه‌واره‌ سیاسی‌ – ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ ده‌به‌سترا ، به‌شێوه‌یه‌ك زه‌مینه‌ی‌ ڕه‌خساویان هه‌بوو ،ئه‌ركه‌كانیشیان ئاسانتر بوو به‌به‌راوورد له‌گه‌ڵ قۆناغه‌كانی‌ دواتر ، له‌م سه‌رده‌مه‌دا كوردستان له‌ ڕووی‌ كۆمه‌لایه‌تیه‌وه‌ زه‌مینه‌و په‌یوه‌ندی‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ زاڵ بوو ، تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ ئه‌م قۆناغه‌ش راسته‌ جوتیاره‌كان زۆرینه‌ی‌زاڵی‌ كۆمه‌ڵگای‌ كوردییان پێكده‌هێنا ،به‌ڵام پاڵپشتییه‌كانیان زیاتر وابه‌سته‌ی‌ كه‌سی‌ سه‌ركرده‌ بوو ،هه‌ڵگیرساندنی‌ ڕاپه‌رینه‌كان په‌یوه‌ست بوو به‌ هه‌ڵوێست و ده‌ستپێشخه‌ری‌ میرو ده‌ره‌به‌گ و كه‌سه‌ دیاره‌كانی‌ ناو كۆمه‌ڵگای‌ كوردی‌ ، سه‌ركرده‌ كه‌ میر یان ده‌ره‌به‌گێكی‌ تاكڕه‌و بوو له‌ ده‌سه‌ڵاتدا هه‌رگیز بواری‌ سه‌ركردایه‌تی‌ و ڕاوێژی‌ به‌ كۆمه‌ڵی‌ نه‌ده‌دا ، ئه‌وه‌ش هۆكارێك بوو كه‌ زۆر جار به‌ خراپ ده‌شكایه‌وه‌ به‌سه‌ر چاره‌نوسه‌كه‌دا ، یان نه‌مانی‌ سه‌ركرده‌و خۆبه‌ده‌سته‌وه‌ دانی‌ ئیتر راپه‌رینه‌كه‌ ده‌پوكایه‌و له‌ ناو ده‌چوو ،هه‌روه‌كو ڕاپه‌رینی‌ (میر محه‌مه‌دی‌ سۆران ) كه‌ نزیكه‌ی‌ په‌نجا هه‌زار جه‌نگاوه‌ری‌ هه‌بوو ،كه‌چی‌ دوای‌ خۆبه‌ده‌سته‌وه‌ دانی‌ میر هه‌موو ئه‌م گوڕوتینه‌ بایه‌خی‌ نه‌ماو كۆتای‌ هات ، یانیش (یه‌زدانشێر) له‌ ساڵی‌ 1855 كاتێك ده‌ستگیر كرا هه‌موو هێزه‌كه‌ی‌ په‌رته‌وازه‌ بوون و بڵاوه‌یان لێكرد .

پاڵنه‌ری‌ سه‌ره‌كی‌ بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی‌ ئامانجی‌ نه‌ته‌وایه‌تی‌ و نیشتیمانی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ و سوودی‌ تاكه‌كه‌سیش خۆی‌ حه‌شار دابوو ، ئه‌مه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لۆژیكی‌ بیركردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و سه‌ركردانه‌ی‌ زاده‌و زه‌مینه‌ی‌ ده‌ره‌به‌گایه‌تی‌ كۆمه‌ڵگای‌ كورده‌واری‌ بوون .

قۆناغی‌ دووه‌م له‌ ڕاپه‌رینی‌ شێخ عوبێدولڵای‌ نه‌هری‌ ساڵی‌ (1880) ده‌ست پێده‌كات تا سییه‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م گرنگترین و دیاریترین ئه‌و بزاڤ و ڕاپه‌ڕینانه‌ی‌ كه‌ له‌م قۆناغه‌دا گوزه‌ران ئه‌مانه‌ بوون ( راپه‌رینی‌ شیخ عوبێدولڵا ، ئیبراهیم پاشای‌ میللی‌ 1909 ،شێخ عبدالسلام باررزانی‌ 1909 – 1914  ڕاپه‌رینی‌ به‌دلیس به‌ سه‌ركردایه‌تی‌ مه‌لا سه‌لیم و شێخ شه‌هابه‌دین 1913 – 1914 ڕاپه‌رینی‌ سمكۆ 1919 -1930 ، شۆرشی‌ شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فید 1919 – 1032 ،شیخ سه‌عیدی‌ پیران 1925 ، شێخ ئه‌حمه‌دی‌ بارزانی‌ 1932 ، ڕاپه‌رینی‌ ئاگری‌ داخ 1927 – 1930 ). 

سه‌ركردایه‌تی‌ ئه‌م قۆناغه‌ی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كورد له‌ ئه‌ستۆی‌ كه‌سایه‌تیه‌ ئاینی‌ و سه‌رۆك هۆزه‌كاندایه‌ ، ئه‌مانه‌ زۆربه‌یان خاوه‌نی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ (رۆحی‌) شیخایه‌تی‌ و ته‌ریقه‌تی‌ سۆفیگه‌ری‌ بوون یان سه‌رۆك هۆز بوون ، هه‌ندێكیشیان هه‌ردوو ده‌سه‌ڵاتی‌ ئاینی‌ و هۆزایه‌تیان هه‌بووه‌ پێكه‌وه‌ ، وه‌ك شێخ ئه‌حمه‌دی‌ بارزانی‌ له‌یه‌ككاتدا شێخی‌ ته‌ریقه‌تێكی‌ نه‌قشیه‌ندی‌ بووه‌ و سه‌رۆكی‌ هۆزه‌كانی‌ بارزانیش بووه‌ ، شێخ عوبێدولڵای‌ نه‌هری‌ له‌ دوای‌ میره‌كان یه‌كه‌مین سه‌ركرده‌ی‌ بزاڤی‌ نه‌ته‌وه‌یی كوردییه‌ ڕاپه‌رینه‌كه‌ی‌ به‌ خاڵی‌ وه‌رچه‌رخان و ده‌سپێكی‌ دیاری‌ ئه‌م قۆناغه‌ داده‌نرێت ، له‌م قۆناغه‌دا سه‌ركرده‌ی‌ بزاڤه‌كان ده‌سه‌ڵاتی‌ ئاینی‌ و هۆزایه‌تی‌ خۆیان قۆسته‌وه‌و كردیانه‌ ئامرازێك بۆ به‌ده‌ستهێنان و ڕێبه‌رایه‌تیكردنی‌ خه‌باتی‌ ڕزگاریخوازی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد ، له‌م قۆناغه‌دا خه‌مڵاندنی‌ هوشیاری‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌ گه‌یشته‌ ئاستێكی‌ پێگه‌یشتوو پێگه‌یشتن ، به‌هۆیه‌وه‌ ئاڵا هه‌ڵكرا دروشمی‌ ڕزگاری‌ كوردستان گوزارشتی‌ لێكرا ، شۆرشی‌ (شێخ سه‌عیدی‌ پیران ) ئه‌گه‌رچی‌ ئه‌گه‌ر چی‌ ڕژێمی‌ توركیا له‌ پروپاگه‌نده‌كانیان به‌ كۆنه‌په‌رست و ئیسلامچی‌ ده‌یانشوبهاند ،به‌ڵام دواتر له‌ دادگادا تاوانی‌ (دامه‌زراندنی‌ ده‌وله‌تی‌ كوردی‌ ) درایه‌ پاڵ ، یانیش شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فید له‌ نامه‌یه‌كیدا له‌ 17ی‌ 9ی‌ 1930 ڕاشكاوانه‌ ده‌ڵێت " به‌ نێوی‌ ئه‌و میلله‌ته‌ ئارییه‌ ،هه‌موو كورده‌كان ،داواتان لێده‌كه‌ین كه‌ڕزگار بكرێین له‌ عه‌ره‌ب و جیامان بكه‌نه‌وه‌ ".

له‌م قۆناغه‌دا ڕێبه‌رانی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌ ئاگاداری‌ هه‌لومه‌رجی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ بوون و تێده‌گه‌یشتن له‌ هه‌ڵوێستی‌ زلهێزه‌كان و پاڵپشتی‌ بۆ راپه‌رینه‌ كوردییه‌كان ، شیخ عبدالسلام بارزانی‌ بۆخۆی‌ په‌یوه‌ندی‌ به‌ نوێنه‌رانی‌ هه‌ردوو ده‌وڵه‌تی‌ (به‌ریتانیا و ڕوسیا ) كرد له‌ دوای‌ هه‌ره‌سهێنانی‌ ڕاپه‌رینه‌كه‌ی‌ ،بۆخۆی‌ چووه‌ ڕوسیا به‌مه‌به‌ستی‌ دابینكردنی‌ یارمه‌تی‌ بۆ زامنكردنی‌ مافه‌كانی‌ گه‌لی‌ كورد ، (سمكۆ ) ی‌ شكاك چه‌ندینجار نامه‌و نێردراوی‌ خۆی‌ بۆ گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی‌ به‌ریتانیا سازكردووه‌، ئه‌مه‌ش له‌ پێناو پاڵپشتی‌ بووه‌ بۆ بزاڤه‌كه‌ی‌ ،سه‌ره‌ڕای‌ هه‌موو ئه‌مانه‌یش به‌گشتی‌ زلهێزه‌كان رۆڵێكی‌ نێگه‌تیڤیان هه‌بوو له‌هه‌مبه‌ر بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌ .

له‌م قۆناغه‌دا بایه‌خ به‌ بواری‌ رۆشنبیری‌ و ئه‌ده‌بی‌ كوردی‌ درا توێژێكی‌ رۆشنبیری‌ هاوچه‌رخ له‌ نێو كۆمه‌ڵگای‌ كوردی‌ پێگه‌یشتن كه‌ گرنگی‌ به‌ رۆشنبیری‌ و هوشیاركردنه‌وه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی په‌یدابوون ، له‌م بوژانه‌وه‌ رۆشنبیرییه‌دا بنه‌ماڵه‌ی‌ به‌درخانییه‌كان به‌ پێشه‌نگ و ڕابه‌رداده‌نرێت ،هه‌ربۆیه‌ (میقداد مه‌دحه‌ت به‌درخان) له‌ 22ی‌ نیسانی‌ 1898 له‌ شاری‌ قاهیره‌ نۆبه‌ره‌ رۆژنامه‌گه‌ری‌ كوردی‌ بنیات ناو وورده‌ وورده‌ هه‌نگاوی‌ تری‌ به‌دوادا هات ،چه‌ندین چالاكی‌ رۆشنبیرو گۆڤارو رۆژنامه‌ی‌ تری‌ كوردی‌  چاپ كران له‌وانه‌( رۆژنامه‌ی‌ هاریكاری‌ وگه‌شه‌سه‌ندنی‌ كورد له‌ نێوان سالانی‌ 1908 -  1909  ،گۆڤاری‌ رۆژی‌ كورد له‌ساڵی‌ 1913 بلاوكرایه‌وه‌ ، له‌م چوارچێوه‌یه‌دا كتێب چاپكرا و كۆمه‌ڵه‌یه‌كی‌ رۆشنبیری‌ به‌ ناوی‌ ( كۆمه‌ڵه‌ی‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی‌ زانینی‌ كوردی‌ ) دامه‌زرا ، هاوكات له‌گه‌ڵ بوژانه‌وه‌ی‌ رۆشنبیری‌ گه‌شه‌كردنی‌ سیاسیش ڕوویدا ، كه‌له‌ ئه‌نجامدا بزاڤی‌ رزگاریخوازی‌ كورد هه‌نگاوی‌ ڕێكخستنی‌ سیاسی‌ نا خه‌باتی‌ ڕێكخراوه‌یی سیاسی‌ و بزاڤی‌ رۆشنبیریش یه‌كانگیر بوو ، لای‌ مێژو ناسان و توێژه‌ران سه‌ره‌تای‌ ڕێكخستنی‌ سیاسی‌ ده‌گه‌رێننه‌وه‌ بۆ ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ی‌ (شێخ عوبێدولڵای‌ نه‌هری‌ )كه‌به‌ ناوی‌ (كۆمه‌له‌ی‌ عه‌زمی‌ قه‌وی‌ كوردستان)  له‌ساڵی‌ (1900) له‌ ریش سپی‌ و سه‌رۆكهۆزانی‌ كورد پێكیهێنا ،  هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ نێوبانگی‌ زۆری‌ نییه‌ به‌ڵام به‌لگه‌ی‌ مێژووی‌ هه‌یه‌ ، ئه‌م هه‌نگاوه‌ی‌ شیخ عوبێدوڵای‌ نه‌هری‌ به‌ یه‌كه‌م هه‌نگاوی‌ سه‌ره‌تایی و هه‌ستكردن به‌ پێویستی‌ ڕێكخستنی‌ سیاسی‌ داده‌نرێـت ، له‌ دوای‌ ساڵی‌ 1908 یشه‌وه‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ تردامه‌زران له‌وانه‌ :كۆمه‌ڵه‌ی‌ ته‌عاون و ته‌ره‌قی‌ كورد هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵه‌ی‌ هیڤی‌ 1912 كۆمه‌ڵه‌ی‌ گیهاندن له‌ كوردستانی‌ رۆژهه‌ڵات ، دوای‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌م ریكخراوو كۆمه‌ڵه‌ی‌ تر دامه‌زران ،راسته‌ ڕێبه‌رایه‌تی‌ بزاڤه‌ رۆشنبیرییه‌كان له‌ ده‌ست شێخ و سه‌رۆكهۆزه‌كاندا بوون ،به‌ڵام كاریگه‌ری‌ خۆیان هه‌بوو له‌سه‌ر گه‌شه‌پێدانی‌ هوشیاری‌ رۆشنبیری‌ و سیاسی‌ نه‌ته‌وه‌یی كوردی‌ .

هه‌رله‌م قۆناغه‌دا له‌ ده‌رئه‌نجامه‌كانی‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌م كێشه‌ی‌ بزاڤی‌ رزگاریخوازی‌ كوردی‌ قۆڵتر بوویه‌وه‌ دووباره‌ كوردستان له‌ دوو پارچه‌وه‌ بوو به‌ چوار پارچه‌ ،سه‌رباری‌ داگیركردن و دابه‌شكردنی‌ كوردستان بۆ چوار پارچه‌ داگیركه‌ره‌كانی‌ كوردستان بۆخۆیشیان له‌ ژێر چه‌پۆكی‌ داگیركه‌ری‌ ئیستعماریدا بوون ،ئه‌ركی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌ زیاتر گرانتر بوو ،به‌ جۆریك دروشمه‌كانی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ بۆ كوردستانی‌ مه‌زن بوو چیتر بوویه‌ له‌ چوارچیوه‌ی‌ دابه‌شكاری‌ پارچه‌كانی‌ كوردستانی‌ گه‌وره‌دا دروشمه‌كان بووبه‌ سه‌ربه‌خۆی‌ هه‌رپارچه‌یه‌ك له‌ پارچه‌كانی‌ كوردستان ،واته‌ كوردان پارچه‌ پارچه‌ بوون و هه‌رپارچه‌یه‌ك داخوازی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ پارچه‌كه‌ی‌ خۆی‌ هه‌بوو ، له‌ ڕاپه‌ڕینه‌كانی‌ ( شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فید و سمكۆی‌ شكاك و شێخ سه‌عیدی‌ پیران ) تێبینی‌ ده‌كرێـت .
كۆتایی به‌شی‌ یه‌كه‌م 

قۆناغی‌ سێیه‌م 

ئه‌م قۆناغه‌ به‌له‌به‌رچاوگرتنی‌ هه‌ندێك دیارده‌ی‌ بیسته‌كان ،له‌ سییه‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌مه‌وه‌ ده‌ست پیده‌كات تا ئه‌م ساڵانه‌ی‌ دوای‌ و تێهه‌ڵچوونێك هه‌یه‌ له‌ نێوان قۆناغی‌ دووه‌م و سێیه‌م دا له‌ كۆتایی بیسته‌كان و سه‌ره‌تایی سییه‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ بیسته‌م دا  ، بیه‌ ده‌كرێ ئه‌و ماوه‌یه‌ به‌ قۆناغی‌ گواستنه‌وه‌ی‌ نێوانیان هه‌ژمار بكرێت ، گرتگنترین تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ ئه‌م قۆناغه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پارته‌ سیاسییه‌كان ڕێبه‌رایه‌تی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردیان ده‌كرد ،له‌م قۆناغه‌دا هیزه‌ نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانییه‌كان هاوچه‌رخانه‌ خۆیان له‌ ناو ته‌وژمی‌ سیاسی‌ و رۆشنبیردا ریكخست ن هه‌ندێك پارتی‌ سیاسی‌ رۆڵێكی‌ گرنگیان بینی‌ له‌ بڵیسه‌ی‌ شۆرش و ڕاپه‌رین له‌ هه‌موو به‌شه‌كانی‌ كوردستان .
گرنگترین ڕووداوه‌ شۆرشگێرییه‌كان و وه‌رچه‌رخانه‌كان ئه‌مانه‌ن : دامه‌زراندنی‌ كۆماری‌ مهاباد ساڵی‌ 1946 ، دامه‌زراندنی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان ، شۆڕشی‌ ئه‌یلول ساڵی‌ 1961 و به‌ دوایشیدا شۆڕشی‌ گوڵان ، دامه‌زراندنی‌ یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان شۆرشی‌ نوێ ساڵی‌ 1976  ، دامه‌زراندنی‌ حزبی‌ دیموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران شۆرشی‌ هاوچه‌رخ ساڵی‌ 1976  ، ڕاپه‌رینی‌ بارزانییه‌كان ساڵانی‌ (1943 – 1945 ) و پارتی‌ هیوا ڕۆڵێكی‌ گرنگی‌ تێدا بینی‌  .

سه‌ركدایه‌تی‌ نێو ئه‌م پارت و ڕێكخراوانه‌ خاوه‌نی‌ پێگه‌یه‌كی‌ كۆمه‌لایه‌تی‌ – ئاینیی بوون ،هاوشێوه‌ی‌ سه‌ركرده‌كانی‌ پۆناغی‌ پێشوویان ، (پێشه‌وا قازی‌ محه‌مه‌د ) خاوه‌نی‌ پێگه‌یه‌كی‌ كۆمه‌لایه‌تی‌ دیاری‌ نێوشاری‌ مهاباد بوو ، پیشه‌وا قازی‌ محه‌مه‌د له‌ ساڵی‌ (1942)  دێته‌ نێو ڕیزه‌كانی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژیانه‌وه‌ی‌ كوردستان و دواتر كۆمه‌ڵه‌كه‌ هه‌لده‌وه‌شێنیته‌وه‌و حزبێكی‌ تر به‌ ناوی‌ 0حزبی‌ دیموكراتی‌ كوردستان له‌ ساڵی‌ 1945  ڕاده‌گه‌یه‌نێت ،  پارتی‌ هیوا له‌ ساڵی‌ 1939  له‌ ڕێگه‌ی‌ چه‌ند گه‌نجێكی‌ نیشتیمان په‌روه‌ره‌وه‌ دامه‌زرا ، دوای‌ ماوه‌یه‌ك گیرۆده‌ی‌ ده‌ردی‌ تاكڕه‌وی‌ سه‌ركردایه‌تی‌ بوو ، له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌یشدا شوێن په‌نجه‌ی‌ ئه‌م پارت و رێكخراوانه‌  له‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردیدا دیار بوو ، هاوكات له‌ پاڵ خه‌باتی‌ سه‌ربازی‌ دا ، خه‌باتی‌ سیاسی‌ و ڕێكخستنیش بایه‌خی‌ پێده‌درا ، ڕاپه‌رێنی‌ بارزانییه‌كان له‌ ساڵی‌ 1943 – 1945 سرباری‌  ستراتیژی‌ خه‌باتی‌ چه‌كداری‌ ،حزبی‌ هیوا كاریگه‌ری‌ به‌سه‌ریانه‌وه‌ هه‌بوو ، وه‌یان ڕۆڵی‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ خۆیبوون له‌ ڕاپه‌رینی‌ ئاگری‌ دا و حزبی‌ دیموكراتی‌ وردستانی‌ ئێران له‌ كۆماری‌ مهابادو پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستانی‌ عێراق له‌ شۆڕشی‌ ساڵانی‌ (1961  -  1975 ) و یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان له‌ شۆڕشی‌ نوێی‌ ساڵی‌ 1976 ، هه‌موو ئه‌م شۆرش و ڕاپه‌رین و حزبه‌ سیاسییانه‌ به‌ڵگه‌یه‌كی‌ حاشاهه‌ڵنه‌گرن .

هه‌رله‌م قۆناغه‌دا بۆ ئه‌وه‌ی‌ پرسی‌ كورد له‌سه‌ر ئااستی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ هه‌رێمایه‌تی‌ بناسێنرێت ، بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كورد ده‌نگدانه‌وه‌ی‌ هه‌بێت بایه‌خێكی‌ جدی‌ به‌ كلتوری‌ رۆشنبیری‌ و ئه‌ده‌بی‌ و میدیای‌ به‌رگری‌ نیشتیمانی‌ و نه‌ته‌وه‌یی دروست كرا و رۆڵی‌ كاریگه‌ری‌ میدیا ده‌ركه‌وت ، هه‌موو حزبه‌ سیاسییه‌كان خاوه‌نی‌ زمان و گوتاری‌ سیاسی‌ خۆیان بوون ، كۆماری‌ مهاباد سه‌رباری‌ ئه‌وه‌ی‌ ته‌مه‌نی‌ 11 مانگ بوو كورت بوو ، به‌ڵام توانی‌ ژماره‌یه‌كی‌ به‌رچاو له‌ ڕۆژنامه‌و گۆڤارو كتێبیش چاپ بكات ، له‌ شۆڕشی‌ ئه‌یلولیش ئه‌م لایه‌نه‌ گرنگی‌ پێدرا و ته‌نانه‌ت ئێزگه‌یه‌كی‌ ڕادیۆش دامه‌زرا ، كه‌ ده‌نگ و ڕه‌نگی‌ شۆرشی‌ ده‌گواسته‌وه‌ ، هه‌موو ئه‌مانه‌ په‌ره‌سه‌ندنێكی‌ دیار بوون له‌ بزاڤی‌ ڕزگارخوازی‌ كوردیدا .

له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌دا چین و توێژه‌ كۆمه‌لایه‌تیه‌كان ڕۆڵێكی‌ ئیجگار گه‌وره‌یان هه‌بوو له‌ بره‌ودان و پاڵپشتی‌ و پشتگیری‌  خه‌باتی‌ سیاسی‌ و شۆرشه‌ چه‌كدارییه‌كان ، له‌م قۆناغه‌دا كۆمه‌ڵێك پارت و ڕێكخراوی‌ چه‌پڕه‌و یان نیمچه‌ چه‌پڕه‌و به‌ده‌ركه‌وتن و له‌ كۆتایی سییه‌كان سه‌ره‌تایی چله‌كاندا نه‌شونمایان كرد ، نمونه‌ی‌ ئه‌و پارت و كۆمه‌ڵانه‌ی‌ كه‌له‌ كوردستان دامه‌زران وه‌ك :  كۆمه‌ڵه‌ی‌ ڕزگارخوازی‌ كوردستان له‌ ساڵی‌ 1939 له‌ شاری‌ مهاباد و پاشان كۆمه‌ڵه‌ی‌ ژیانه‌وه‌ی‌ كوردستان له‌ پایزی‌ ساڵی‌ 1942 پێكهێنرا ، له‌ كوردستانی‌ باشوریش بنه‌ماكانی‌ چه‌پڕه‌وی‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ساڵانی‌ (1942) له‌ ڕیزه‌كانی‌ حزبی‌ هیوا مه‌یلی‌ چه‌پڕه‌وی‌ هه‌بوو هه‌ر ئه‌مه‌ش بووه‌ هۆكاری‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ حزبی‌ هیوا ، هاوشان به‌ بیری‌ چه‌پڕه‌وی‌ بیری‌ نه‌ته‌وه‌یش ئاوێته‌ و یه‌كانگیر بوو وه‌ك پارتی‌ شۆڕش و پارتی‌ ڕزگاری‌ كورد  له‌ ساڵی‌ 1945 ، پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستانی‌ عێراقیش له‌ كۆنگره‌ی‌ سێیه‌م دا له‌ ساڵی‌ 1953  به‌رنامه‌یه‌كی‌ چه‌پی‌ بڕیار لێدا ، له‌ كوردستانی‌ باكوریش له‌كۆتایی شه‌سته‌كان ژماره‌یك پارت و ڕێكخراوی‌ سیاسی‌ كوردی‌ پێكهێنرا كه‌ مۆركی‌ ماركسی‌ و چه‌پڕه‌ویان پێوه‌ دیار بوو ، له‌وانه‌ (پارتی‌ سۆسیالیستی‌ كوردستانی‌ باكور ، پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستانی‌ باكور ،بزوتنه‌وه‌ی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردستان و پارتی‌ كرێكارانی‌ كوردستان .

به‌ گشتی‌ بڵاوبوونه‌وه‌ی‌ بیرۆكه‌ی‌ چه‌پڕه‌وی‌ له‌ نێو بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردیدا له‌ هه‌ر چوار پارچه‌ی‌ كوردستان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ له‌و ماوه‌یه‌دا  و جیهانی‌ سێیه‌م و به‌ تایبه‌تی‌ بئ ئومێد بوونی‌ هێزو ڕێكخراوه‌ كوردییه‌كان له‌ به‌ده‌ستهێنانی‌ پاڵپشتی‌ و پشتیوانی‌ وڵاتانی‌  رۆژئاوا بۆ دۆزی‌ كورد ، دوای‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌م مێژوویه‌كی‌ چاره‌نووسساز بوو بۆ دۆزی‌ كورد ، 

له‌م قۆناغه‌دا هاریكاری‌ و هه‌ماهه‌نگی‌ نێوان ده‌وڵه‌تانی‌ داگیركه‌ری‌ كوردستان له‌ دژی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌ ئاماده‌گی‌ هه‌بوو ،به‌شدار بوون له‌ به‌ستن و پێكهینانی‌ چه‌ندین په‌یماننامه‌ی‌ سه‌ربازی‌ و سیاسی‌ و كلتوری‌ و فه‌رهه‌نگی‌  ،له‌وانه‌ "كۆنگره‌ی‌ لۆزان له‌ ساڵی‌ 1923  دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ توركیا سه‌ركه‌وتنی‌ به‌سه‌ر یۆنان تۆمار كردو به‌ریتانیاش پاشگه‌زبوویه‌وه‌ له‌ به‌نده‌كانی‌ (62 و 63 و 64 ) تایبه‌ت به‌ مافه‌كانی‌ كورد و په‌یماننامه‌ی‌ سه‌عد ئاباد له‌ ساڵی‌ 1937 له‌ نێوان توركیا و ئێران عێراق له‌گه‌ڵ ئه‌فغانستان و  ڕێكه‌وتنامه‌ی‌ جه‌زائیر له‌ ساڵی‌ 1975 له‌ نێوان عێراق و شای‌ ئێران ، جارێكی‌ دیكه‌ مافه‌كانی‌ كورد بووه‌ قوربانی‌ ئیمپریالیزم داگیركه‌ران .

ده‌ستكه‌وتی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كورد له‌م قۆناغه‌دا په‌یماننامه‌ی‌ سیڤه‌رله‌ ساڵی‌ 1920 و كۆنگره‌ی‌ باكۆ له‌ ساڵی‌ 1948 و ڕێكه‌وتنامه‌ی‌ 11ی‌ ئازاری‌ ساڵی‌ 1970  دۆزی‌ كوردی‌ به‌ره‌و پێشبرد و ده‌ستكه‌وتی‌ نیشتیمانی‌ نه‌ته‌وه‌ی گرنگی‌ بۆ كورد مسۆگه‌ر كرد ، یه‌كه‌مین جار بوو پرسی‌ كورد بخریته‌ ناو ماده‌یاسایی و ده‌ستورییه‌كانه‌وه‌ له‌سه‌ر ئاستی‌ نیوده‌وله‌تی‌ له‌لایه‌ن كۆلۆنیالیزم و ئیمپریالیزمه‌وه‌ بناسێندرێت .

په‌یوه‌ست به‌م قۆناغه‌  له‌ نێو ڕیزه‌كانی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردیدا لێكترازان و جیابونه‌وه‌ له‌ ڕیزی‌ ڕێكخراوو پارته‌ سیاسییه‌كاندا  ڕووده‌دات ،  ئه‌مه‌ش دوای‌ ئه‌وه‌ی‌ به‌ هۆی‌ جیاوازی‌ بۆچوون و بیرو ڕای‌ سیاسی‌ و ئایدۆلۆژیایانه‌وه‌ په‌یدا ده‌بێت ، له‌ گرنگترین ئه‌و لێكترازانانه‌ به‌شێك له‌ مه‌كته‌بی‌  سیاسی‌ و ئه‌ندامانی‌ لیژنه‌ی‌ ناوه‌ندی‌ پارتی‌ دیموكراتی‌ كوردستان له‌ ساڵی‌ 1964  كه‌ ده‌بێته‌ كۆسپێكی‌ گه‌وره‌ له‌به‌رده‌م  شۆڕش و خه‌باتی‌ سیاسی‌ و سه‌ربازی‌ كوردیدا و یه‌كڕیزی‌ و یه‌كبوونی‌ خه‌باتی‌ سیاسی‌ خاپووركرد.

هه‌رله‌م قۆناغه‌دا خه‌باتی‌ سیاسی‌ دیپلۆماسی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كورد  بۆماوه‌یه‌كی‌ كورت توانی‌ پاڵپشتی‌ زلهێزه‌كان  دابین بكات ، چ له‌گه‌ڵ یه‌كێتی‌ سۆڤیه‌نی‌ كۆن یانیش له‌گه‌ڵ وڵاتانی‌ بلۆكی‌ رۆژئاوا و ئه‌مریكا  ،كه‌واته‌ كۆمه‌كی‌ وڵاتانی‌ زلهێز بۆ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كورد ، ئه‌وه‌نده‌ی‌ پێویست بوو ئه‌وه‌نده‌ش بێ متمانه‌وه‌ درۆ ئامێز بوو ، ئاخر زلهێزه‌كان له‌سه‌ر ئاستی‌ ستراتیژی‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ دۆزی‌ كورد نه‌ده‌كرد ، به‌ڵكو ته‌نیا تاكتیكێك بوو .

دیسانه‌وه‌ په‌یوه‌ست به‌ قۆناغی‌ سێیه‌م  كوژاندنه‌وه‌ی‌ مۆم و داواكاری‌ ئامانجه‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌ باڵاكانی‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كورد بوو ، له‌م قۆناغه‌دا پرسی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ بۆ كوردستانی‌ مه‌زن بووه‌ خه‌ون و خه‌یاڵ ، چونكه‌ داواكاری‌ بزاڤی‌ ڕزگاریخوازی‌ كورد له‌هه‌ر پارچه‌یه‌ك كورت كرایه‌وه‌ و له‌ (ئۆتۆنۆمی‌ ) دا خۆی‌ ده‌بینیه‌وه‌ و له‌ دروشم و به‌رنامه‌و ستراتیژی‌ زۆربه‌ی‌  پارته‌ سیاسییه‌ كوردییه‌كاندا ڕه‌نگی‌ داوه‌ته‌وه‌ ، دواجاریش له‌لایه‌ن هه‌ندێك كۆمه‌ڵه‌و ڕیكخراوی‌ سیاسی‌ كوردییه‌وه‌ دروشم و به‌رنامه‌ی‌ سیاسی‌ بۆ سه‌ربه‌خۆی‌ به‌رز كردووه‌ته‌وه‌  له‌وانه‌ : كۆمه‌ڵه‌ی‌ ئازادی‌ و ژیانه‌وه‌ی‌ یه‌كێتی‌ كوردستان (كاژیك) له‌ ساڵی‌ 1959  ، كۆمه‌ڵه‌ی‌ خۆیبوون كه‌ خه‌بات و چالاكی‌ سیاسی‌ ده‌كه‌وێته‌ نێوان هه‌ردوو قۆناغی‌ دووه‌م و سێیه‌م و دواجاریش یه‌كێتی‌ نیشتیمانی‌ كوردستان كه‌له‌ ساڵی‌ 1976 وه‌ له‌سه‌ر لۆگۆی‌ حزب و له‌ به‌رنامه‌ی‌ سیاسی‌ خۆیدا له‌ رووی‌ نه‌زه‌رییه‌وه‌ بانگه‌شه‌ی‌ بۆ ده‌كات ، به‌ڵام هه‌موو ئه‌م هه‌ولانه‌ جگه‌ له‌ دروشم نه‌چووه‌ته‌ بواری‌ عه‌مه‌لی‌ پراكتیكییه‌وه‌ .

ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP