دەسەڵات و ماركێتەكانی

نەبەز گۆران - 23-01-2020 - 2685 جار خوێندراوەتەوە

وێنای دەستێك دەكەین بە پێنج پەنجەوە، هەریەك لەو پەنجانە هێزێكە بۆ دەستەكە، بە بێ‌ پەنجەكان دەست ئەو هێزەی نییە بتوانێت _شت_ ئەویتر_ی بەرامبەری بخاتە ژێر ركێفی خۆی، پەنجەكان دەبنە ئەو لقە هێزانەی هێز دەبەخشنە كۆی دەستەكە، هەمان وێناكردنەكە دەگوازینەوە بۆ دەسەڵات. لە ناو جیهانی سەرمایەداریدا دەسەڵات ئیدی بریتی نییە لە هێزێك بەشێوەیەكی ستوونی لەسەرەوە بۆ خوارەوە شۆڕببێتەوە، بەڵكو شێوەیەكی ئاسۆیی وەردەگرێت، لە شێوە ئاسۆییەكەدا چەندین لق و رەهەندی لێدەبێتەوە و هەریەك لەو لق و رەهەندانە دەبنە وزە و هێزێك بۆ دەسەڵات.

دەسەڵات خاڵێكی دابڕاو نییە لە مینی دەسەڵاتەكان و شوێنێك نییە راستەوخۆ روو بكەینە ئەو شوێنە و لەبارەیەوە بدوێین، چەندین شوێن و چەندین خاڵ و مینی دەسەڵات بوونیان هەیە و، زنار ئاسا پێكەوە بەستراون و لە كۆی پرۆسەكەدا هێزێك دروستدەكەن، ئەو هێزە دەبێتە دەسەڵاتی ئاسۆیی. هەریەك لەو رەهەندانەی وزە دەبەخشنە دەسەڵاتەكە، لەم باسەدا بە _ماركێتی_ دەسەڵات ناویان دەبەین و خۆمان بەدور دەگرین لە خوێندنەوەیەكی مۆڕاڵی بۆ دەسەڵات و_ماركێتەكانی_ بۆ ئەوەی ئاسۆی روانینەكەمان بۆ ئەم ماركێتانە روونبێت، پرسیار لە ئەركیان، پرسیار لە جوڵەكانیان و لە دیدیان بۆ خۆیان و ئەو دەمامەكەی پۆشیویان، پرسیار لە كۆی سیستەمەكە دەخەینە بەردەمی خۆمان و لەرێگەی كنەكردنی پرسیارەكانەوە، بۆ وەڵامێكی روونی دەسەڵاتەكە دەگەڕێین. 

یەكێك لە كێشە گەورەكانی بەشێك لە دونیای وێناكردنی ئێمە ئەوەیە، نامانەوێت وردبینەوە لە جەستە گەورەكە و  دۆزینەوەی بەشە لێكگرێدراوەكانی دەسەڵات، راستەوخۆ بۆ خۆ رزگاركردن لەبینینی تەواوی جەستەی دەسەڵاتەكە، ناوێك، یان باشتر بڵێین_وێنەیەكی بینراوی روون_ دەكەینە چەقی بیركردنەوە و روانیینەكانی خۆمان و ئیدی ناوەكە_وێنە بینراو روونەكە_ دەبێتە ئەو تەنافەی كۆی كێشەكان و روانیینەكانی پێدا هەڵبواسرێت، لەكاتێكدا _وێنەی بینراو_ خۆی ماركێتێكە وەك هەموو ماركێتەكانی دیكە، بەشێكە لەو وزەیەی دەسەڵات وەك ئیسفەنجێك هەڵیدەلوشێت و سوودی لێوە دەبینێت. 

لەناو كۆی سیستەمەكەدا، كۆمەڵێك  دەسەڵاتی جیاجیا هەیە، ئەم پارچە جیاجیانە دەبنە هێز و ئەوهێزانە پێكەوە دەسەڵاتن و، بە تەنیاش لە شوێنی خۆیاندا دەسەڵاتن، ئەوەی خودی سیستەمەكە بەرێوەدەبات ئەم هێزانەیە، واتە: لەپشت دەمامكەكانەوە دەسەڵاتگەلێكی راستەقینە دەردەكەون، ئەو دەسەڵاتە راستەقینانەن دەمامك دروستدەكەن بۆ ئەوەی خۆیان لە پشت دەمامكەكانەوە داشارن و، وێنەیەكمان پیشاندەدەن ئەو دوێنەیە ساختەیە و دەسەڵات نییە. ماركێتەكان دەمامكەكانن و ئەركی ماركێتەكان خزمەتكردنە بەم هێزانە و لە كۆتایی رستەكەشدا خزمەتكردنە بەو جەستە گەورەیەی لە هەناویدا هێزەكان و ماركێتەكانی هەڵگرتووە و ناوی دەسەڵاتە.

بە مانایەكی دیكە " لەفەزایەكدا كە هەمووان لەودیوی دەمامكەوە بۆ حەقیقەت دەگەڕێن، باشترین رێگە بۆ فریودان و بە هەڵەدا بردنی ئەوانیتر، ئەوەیە كە خودی حەقیقەت وەك دەمامكێك بپۆشین."(1) ئەوەی دەیبینین حەقیقەتی دەسەڵاتەكە نییە، دەمامكەكانییەتی، ئەو دەمامكانەیە دەیانەوێت حەقیقەتێكمان پیشان بدەن، حەقیقەت نییە. هەریەك لەو دەمامكانەش هەوڵێكە بۆ فریودانی شێوازی بینین، یان هەوڵێكە بۆ پیشاندانی هێز و وزەیەكی دەسەڵاتی دەمامكی، كە خودی دەسەڵاتە حەقیقیەكە نییە، ئەوەی دەیبینین ماركێتەكانن لە رێگەی پۆشینی دەمامكێكەوە لەسەر شانۆكە نمایشی دەسەڵاتمان بۆ دەكەن.

كاتێك لەو شانۆیەدا ماركێتەكان دێنە پێشەوە و دەبنە نوێنەری دەسەڵات، پرسیار لە خودی دەسەڵات ناكەین، پرسیار لەو دەمامكە دەكەین خراوەتە سەر روخساریان و دەیانەوێت بە فریودانەوە دەسەڵاتێكمان پیشاندەن كە دەسەڵات نییە و هەوڵێكە لەسەر شانۆكە حەقیقەتی دەسەڵاتەكەمان بۆ دەكات بە فریوێك، تا بینینی ئێمە توشی ئاوەژوكردنەوە ببێت و دەمامكەكەی لێببێتە دەسەڵات. لەناو فەزای دەسەڵاتەكەدا، ئەم ماركێتانە ئەركی كارەكتەرێك دەبینن خاوەنی چیرۆكەكە نییە، بەڵكو لەناو چیرۆكەكەدا ئەركێكی پێبەخشاراوە مانایەك بە چیرۆكەكە بدات، ئەوەی چیرۆكەكە خاوەنییەتی، ئەو بیركەرەوە و ئاراستەكەرەیە چیرۆكەكە دەنووسێت، بەڵام لەناو چیرۆكەكەدا هیچ وێنەیەكی راستەقینەی خۆی پیشان نادات و لەبری وێنەی خۆی، كارەكتەری دیكە دروستدەكات بۆ ئەوەی لە رێگەی ئەو كارەكتەرانەوە، هەم وێنەی خۆی بشارێتەوە، هەم ئەو وێنە ساختەیە پیشانی ئێمە دەدات، لێمان ببێتە وێتە راستییەكە. 

بۆئەوەی نەبینە بەشێك لەو فریودانە نمایشییە، دەبێت لە پشت دەمامكەكانەوە بۆ حەقیقەتی دەسەڵاتەكە بگەڕێین، ئەو حەقیقەتەی بە پۆشینی دەمامكەكان و لەرێگەی ماركێتەكانەوە تەنها بەشێكی نمایشی دەسەڵاتەكە دەردەكەوێت، نەك تەواوی هێزەكەی و بوونی." دەسەڵات فۆڕمێكی ئەختەبوتی هەیە، لەهەموو پنتێكدا جۆرە كلتوورێكی تایبەت بۆخۆی و جۆرە ترادسیۆنێكی كۆنترۆڵ و سزا دادەمەزرێنێت." (2) لەم فۆڕمە ئاسۆییەدا كە پەخش دەبێت بەسەر تەواوی ژیاندا، لەهەر شوێنە و لە هەر ساتێكدا بەر پنتێك لە پنتەكانی دەسەڵات دەكەوین، هەریەك لەو پنتانە زمان و شێوە و جوڵە و روانینی بۆ _خەڵك_ جیاوازە، ئەشێت بەشێكیشیان لەگەڵ خۆیاندا كلتوور و ترادسیۆنی جیاواز بهێننە پێشەوە، بەڵام بەشێكی زۆریان لەناو خولگەی خۆ دووبارە كردنەوە و پەخشكردنی ئایدۆلۆژیایەكدا دێنەوە پێشەوە و، هیچ كلتوور و دراسیۆنێكی تایبەت بەخۆیان نییە، ئەوەی هەیانە گەیاندنی پنتێكی دەسەڵاتە كە خۆی گرێدەدات بە كۆمەڵێك هێزەوە، هێزەكانیش لەناو هەناوی سیستەمەكەوە دێنە دەرەوە و، ئەركیانە ئەویتری _خەڵك_ بخەنە ژێر هەیمەنەی خۆیان. ئێمە ناڵێین: ئەم دەسەڵاتە ئاسۆییەی خۆی گەیاندوەتە بچوكترین كونجەكانی ژیانی تاك و كۆ، دەسەڵاتێكە بارگاوی بە فیكر و بە جیهانبینی خۆی، چونكە خودی ئەم فۆڕمە لە دەسەڵات، فۆڕمێكی وەرگیراوە و لەناو خۆیدا هەڵگری هیچ دونیابینیەكی نوێ‌ و هیچ بیركردنەوەیەكی جیاواز نییە، رووبەرێكە پڕە لە كردە و ئایدۆلۆژیا و روانینی پێچەوانە، رووبەرێكی شێواوە و تەنها ئامانجی كۆنترۆڵكردنە. 

فۆڕمێكە لەو دەسەڵاتەی لە جیهانی مۆدێرنەوە دێتە دەرەوە و، لە هەر گۆشە نیگایەكەوە سوود لە شوێنێكی دیكە و، دەسەڵاتێكی دیكە و ئایدۆلۆژیایەكی دیكە وەردەگرێت و، بەو سودبینینە جەستە ئاسۆییەكەی خۆی دەكاتە ئەو هێزەی توانای كۆنترۆڵكردنی هەبێت. خۆی خاوەنی نەخشە و روانینی تاییەت نییە، پێكهاتەكەی بەشێكە لە كۆكراوەی پارچەكان و لەم كۆكردنەوەیەدا، فۆڕمێك لە دەسەڵات دروستدەكات بچێتەوە ناو دونیای مۆدێرنە. لەناو خۆیدا بەشێوەیەكی بڵاو چەندین شوێن و چەندین ئاراستەی ناكۆك لەخۆ دەگرێت. یانی: كۆی ماركێتەكانی ناو سیستەمەكە بەشێكن لەو پنتانەی دەسەڵاتەكە دروستیاندەكات و دەیانكاتە وێنەیەكی ساختەی دەسەڵاتگەری بۆ كۆنتڕۆڵكردنی ژیانی گشتی. 

ئەركی ماركێتەكان ئەو ئەركەیە ئەم كۆنترۆڵكردنە بەردەوامی پێبدەن. لە ئامانجدا سەر بە یەك تێگەیشتن و لە جەوهەردا خاڵین لە فیكر. ئایدۆلۆژیا بنەوانی كۆی پنتەكانی ئەم فۆڕمە لە دەسەڵاتە. بۆ زیاتر ئاشنابوون بە كۆی جەستەی دەسەڵاتەكە، خاڵ بەخاڵ قسە لە بەشێكی ماركێتەكان دەكەین و، لەرێگەی ئەم ماركێتانەوە ئەو هێز و وزەیە روندەكەینەوە دەبێتە دەسەڵات و لە پاڵ ئەوەشدا دەست دەخەینە سەر ئەو خاڵانەی دەسەڵاتی راستەقینەن و هیچ پەیوەندیەكیان بەم ماركێتانەوە نییە و، ماركێتەكان جگە لە دەمامكێك بۆ داپۆشنی حەقیقەتێك نە دەسەڵاتییان هەیە، نە دەشتوانن ببنە دەسەڵات، ئەوەی خاوەنی دەسەڵات و خودی دەسەڵاتە، كۆمەڵێك ناو هێزی ترن دورن لەم ماركێتانەوە.

ماركێتی پەرلەمان

ئەوەی دەبینین  پەڕلەمان ئەو شوێنە نییە بە واتا_راستەقینەكە_ی، كۆمەڵێك نمونەی هەڵچنراوی كۆمەڵگەبن تا لەناو ئەو هۆڵەدا بەرگری لە چینەكانی ناو كۆمەڵگە و مافی گشتی و مافی ئازادی و مافی تێواربوونی سامانی گشتی بكەن. ئەركی شوێنەكە گۆڕا و بارگاویكراوە بۆ _بەرژەوندی_ ئایدۆلۆژیا_ هەردوو چەمكەكە باڵیان بەسەر فەزای شوێنەكەدا گرتووە و كردویانە بە ماركێتێك بۆ بەرگریكردن و داپۆشینی جوڵە و كردەكانی دەسەڵات بۆ مانایەكی یاسایی. لە ماوەی ساڵانی رابردوودا، یەكێك لە كارە مەترسیدارەكانی سیستەمەكە، بە یاسایكردنی _پیسخۆری_بوو. بەشێكی زۆری ئەو نەزیفی پیسخۆرییەی لە دەسەڵاتەكەوە رژا بەسەر كۆمەڵگەدا، بەو رێگایانەدا برا پاڵپشتێكی یاسایی هەبێت. 

پەرلەمان لە ئەركەكەی خۆیەوە گواستییەوە بۆ ئەركێكی مەترسیدار، لە چاودێر و زمان و بەرگریكاری كۆمەڵگەوە، بۆ بەژداربوو لە پیسخۆری و بە یاسایكردنی و مانادان پێی، بەم كردەیەی بوویە بەشێك لە فەزا نا تەندروستەكە و كەوتە ناو هەمان دونیای دروستكراوەوە. _پیسخۆری_ بەشێكی سەرەكی كلتووری دەسەڵاتەكەیە و بە شێوەیەكی بەردەوام لە تەواوی جومگەكانیدا ئامادەیی هەیە، هیچ كات ناتوانرێت قسە لەسەر دەسەڵاتەكە بكرێت، بە بێ‌ قسەكردن لە_پیسخۆری_ لە یەكەم چركەساتی بونیادنانی دەسەڵاتەوە_پیسخۆر_یش لەگەڵیدا بونیاد نراوە. ماركێتی پەڕلەمان، لەبری ئەوەی ببێتە هێزێكی گەورە بۆ دژی ئەم كلتوورەی دەسەڵاتەكە گەشەی پێدەدات، خۆشی دەبێتە وزەیەكی دیكە بۆ گۆڕینی كلتوورەكە بۆ دۆخێكی یاسایی.

ئەو رستەیەی دەڵێت: " پەرلەمانتار نوێنەری حیزبەكەی خۆیەتی." تەنها رستەیەكی ئایدۆلۆژی پەتی نییە، رستەیەكە سوبێكتی پەرلەمانتاری گۆڕی بۆ سوبێكتێك شوێنەكەی خۆی بە ماڵێك بزانێت بۆ بەرگریكردن لەو ئایدۆلۆژیایانەی لە هەناوی حیزبەوە دێنە دەرەوە و، حیزبیش خۆی هیچ نییە جگە لە ماركێتێك بۆ كۆكردنەوەی كۆی چینەكان و هێنانیان بۆژێر دەوارێك، كە ئەو دەوارە خێڵ و هێزی سەربازی و كۆمپانیای بازرگانی ئاراستەی دەكات. سێ‌ دەسەڵاتە راستەقینەكە لەم فۆرمەی سیستەمدا بریتین لە: خێڵ و ترادسیۆنە نەریتی و دینییەكان، بازرگانی و بازارەكەی، سەرباز و هێزەكەی. ئەم سێ‌ پایە سەرەكییە، سێ‌ كۆڵەكەن تەواوی دەسەڵاتەكان پێكدەهێنن و لەپشت هەموو ماركێت و دەمامكەكانەوەن. حەقیقەتی دەسەڵاتەكە لەژێر چنگی ئەمانەدایە و ناوەكانی دیكەی دەرەوەی ئەمانە ماركێت گەلێكن بۆ دروستكردنی شانۆگەریی گەلێك تا سیمای دیكە بە دەسەڵات ببەخشن. بەبێ‌ رووكردنە ئەم سێ‌ پاییە، هیچ كات ناتوانین ئەو دەسەڵاتە راستەقینەیە ببینین لە پشت دەمامكەكانەوە كۆی دامەزراوەكانی خستووەتە ژێر دەستی خۆی. 

بێگومان لە ئێستادا سوبێكتی پەرلەمانی سوبێكتێكی حیزبییە، سوبێكتێكە لەوێ‌ نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەكانی ئەو ئایدۆلۆژیاییە دەكات لە سێ‌ دەسەڵاتەكەوە بۆیدێن، هەریەك لە و سوبێكتانەش خۆیان سەر بە دونیایەكی تایبەتن و دونیا تایبەتییەكەیان بەستراوە بەیەكێك لەو سێ‌ كۆڵەكە بنەرەتییانەوە. دەسەڵاتەكانیش فەزایەكی بەرژەوەندییان بۆ ئەو سوبێكتە دروستكردوە، ئەویش ببێتە بەشێكی بچوكی ئەو بەرژەوەندییەی نەزیفی بەرخۆری دروستدەكات و وزەی مانەوەی سێ‌ دەسەڵاتەكەیە. لەو بەشە بچوكەدا بێدەنگی و بەرگریكردنەكان لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی دیكە دەگۆڕێن. كاتێك بەرژەوەندی ئایدۆلۆژی دێتە ناو ماركێتەكەوە، سوبێكتە ئایدۆلۆژییە گۆشكراوەكە بیر لە دوو خاڵ دەكاتەوە، چۆن ئەو بەرژەوەندییە بپارێزت سەر بە دونیای ئایدۆلۆژیاكەیەتی و لەپاڵ ئەوەدا چەند دەستكەوتی دەبێت بۆ خۆی. هەڵبەتە دەسەڵاتەكە (مەبەست سێ‌ پایەكەیە) هێزە كلاسیكییەكانی خۆیان تێكشێنراون، ئیدی نە رەمزییەتێك و نە سمبولێك، نە پاڵەوانێك و نەخەونێكی درێژخایەنییان نەماوە، ئەوەی دەیانهێڵێتەوە بەرخۆریی و نەزیفی پیسخۆرییە، لەم بەرخۆری و نەزیفەدا، سوبێكتی پەرلەمانتار بەژدارە و خۆی پشكی هەیە. هەرسێ‌ پایەكە لە تێكشكانی سمبول و رەمەزەكانەوە ناچارن بانگەشە بۆ جۆرێكی دیكە لە پاڵەوانی ئایدۆلۆژی بكەن. واتە: ئەوەی بانگەشەی بۆ دەكەن پاڵەوانی ئایدۆلۆژی حیزبی و گوتاری ئایدۆلۆژییە و، لە رێگای ماركێتەكانەوە ئەم پاڵەوانە شاشەییانە دەپارێزرێن و نەزیفی بەرخۆرییەكەش دەبێتە ئەو خوێنەی بەردەوام سێ‌ دەسەڵاتەكە و كارەكتەر و پاڵەوانەكانی بە زیندویەتی دەهێڵێتەوە. 

لەناو ماركێتی پەرلەمانیدا، دەسەڵات نایەوێت ئەم سوبێكتە دەستەمۆكراوە لەخۆی بتارێنێت، هەمیشە لە بەرخۆرییەكاندا پشكێكی كەمی پێدەبەخشێت، چونكە كاری پێیەتی تا هێزە گەورەكەی بارگاوی بكات بۆ یاساییەك و ئەم بەیاسایكردنی بەرخۆری و نەزیفە، هێندەی دیكە دەسەڵاتەكە بەهێز دەكات. دیوێكی دیكەی سوبێكتە كۆنترۆڵكراوەكەی ناو ماركێتەكە لەو گۆشەیەوە دیاردەكەوێت، خۆشی دەبەستێت بەیەكێك لەو سێ‌ پاییەی دەسەڵاتیان هەیە و خاوەن سیمای راستەقینەی دەسەڵاتن، سوبێكتەكە خاڵی نییە، لە خێڵ و نەریت و ترادسیۆنە دینییەكان، یان خاڵی نییە لە خۆبەستنەوە بە بازرگانی و بازار، یان سەر بەجیهانی هێز و سەربازەكان. واتە: هەریەك لەو سوبێكتانە بە هەر رێگایەك بێت راستەوخۆ خۆیان دەبەستنەوە بەیەكێك لەو دەسەڵاتانە و نایانەوێت لەناو ماركێتەكەی پەرلەماندا كردەیەك ئەنجامبدەن دژی ئەو دەسەڵاتانە بێت، بەم میكانیزمەی راستەو خۆ سوبێكتەكە دەبێتە پارێزەری بەرژەوەندییە ئایدۆلۆژییەكان، دەشبێتە پارێزەی بەژرەوەندیەكانی دەسەڵاتە راستەقینەكان و، لەپاڵ ئەوەشدا بەژرەوەندییەكانی خۆی مسەوگەر دەكات. ئەم سوبێكتە دەركەوتنەكانی دەركەوتنی دەمامكدارانەیە، ئەركەكانیشی لەناو فەزای فەوزاویی و شاشەییدا، ئەركگەلێكن خۆی دڵنیاییە ئەوەی بانگەشەی بۆ دەكات، حەقیقەت نییە و، حەقیقەتەكە بریتییە لەو كردە نادیارانەی لە پشتەوە لە پێناو سێ‌ پایەكەی دەسەڵات ئەنجامی دەدات. كۆی سەفسەتەكانی ئەم سوبێكتە ئایدۆلۆژیایانە، هەوڵێكن خەڵك رازی بكەن ئەوەی قسەدەكات دەمامك نییە، راستییە. ئەمما لە بنەوانەوە خودی سوبێكتەكە بڕوای بەو ئاوەژوكردنەوەیە نییە و دەشزانێت ئەوەی قسە دەكات روخسارە ساختەكەیە و روخسارە راستەقینەكە، ئەركی دیكە جێبەجێدەكات. 

هەرچۆن لە وێناكردنی دەستتدا، پەنجە دەبێتە هێزێك بۆ دەست، بەهەمان شێوە ئەركی ماركێتی پەرلەمانە بەخۆی و سوبێكتە كۆنترۆڵكراوەكانییەوە، دەبینە یەكێك لەو هێزانەی دەسەڵات لە شوێنی خۆی بمێنێتەوە. ناتوانین لەپاڵ ئەوەدا بڵێین: " پەرلەمانتار نوێنەری گەلە." ئەو رستە باوەی زەمەنەكانی پێشوو بەسەرچووە، نوێنەرایەتی گەل بەو سوبێكتە ئایدۆلۆژییە ناكرێت، رستەكە گۆڕاوە بۆ :" پەرلەمانتار نوێنەری حیزبە." بێگومان سوبێكتی پەرلەمانی گەرچی بەردەوام دەمی رووبە گەلە، دەیەوێت لەنێوان رووبەری دەسەڵات و رووبەری گەلدا یاریی بكات، هەم گەلی لەگەڵ بێت، هەم بەرژەوەندییەكانی دەسەڵات بپارێزێت، بەڵام ئەو فەزا ئایدۆلۆژییەی دروستكراوە، فەزایەكی كاتییە، فەزایەكە وتارەكەی هێندە ساختە و كاتییە، زۆر بە زوویی لەلایەن گەلەوە كەشفدەبێت. سوبێكتی پەرلەمانتار لەوە كەوتووە جێی متمانەی گەل بێت، بێگومان دەسەڵات نایەوێت ماركێتی پەرلەمان بەتەواوەتی متمانەی خۆی لەدەستبدات، چونكە دەزانێت گەر گەل بەتەواوی پشت لەم ماركێتە بكات، یەكێك لە پارێزەرانی دەسەڵاتەكە توشی شكست دەبێت و، بە شكست هێنانی ماركێتەكەش بەشێك لە هێزی دەسەڵاتەكە دەكەوێت و هەمیشە دەسەڵات پێویستی بەوەیە، ئەم ماركێتە لە چوارچێوە بۆ دیاریكراوەكەی خۆی بمێنێتەوە، نە ببێتە شوێنێك مانا راستەقینەكەی خۆی هەڵبگرێت، نە ببێتە شوێنێكیش بەتەواوەتی متمانەی خۆی لەدەست بدات، لەبری ئەوە هەوڵدەدات لەناو كۆی فەزاكەدا جوڵەی پێبكات تا ماركێت بوونەكەی لەدەست نەدا. ئەمما سوبێكتی پەرلەمانتاری هێندە لەگەڵ بەرژەوەندییەكانی خۆی و ئایدۆلۆژیادا خۆی گرێداوە، بەهەر زمانێك بەرەو رووی گەل دەبێتەوە، زمانەكەی بەو بێمتمانەیە ناوێرێت لەگەلەوە بۆی دروستبووە. ترس لە گەلیش یەكێك لەو ترسە گەورانەیە لە ئێستادا تووشی سوبێكتی كۆنترۆڵكراوی ناو ماركێتی پەرلەمان بووەتەوە و لە هەوڵدایە بە خۆی و، دەماكەكانییەوە خۆی لەگەل نزیك بكاتەوە و هەم بەرژەوەندییەكانی خۆی و دەسەڵات بپارێزێت، هەم خۆشەویستی گەل بۆخۆی دەستەبەر بكات. لەم یارییەدا سوبێكتی پەرلەمانی خۆی توشی تێكشانی مەعنەوی دەكات، چونكە ناتوانێت تاسەر لەم نێوانەدا بمێنێتەوە، یان دەبێت ئەو سوبێكتەبێت ماركێتەكە لێدەخوازێت، یان ئەوەی خەڵك لێدەخوازێت، بێگومان كۆتاییەكە بەوەیە، لە پێناو بەرژەوەندییەكانی خۆی و ئایدۆلۆژیاكەی پشت لە ویستی خەڵك دەكات. 

پەرلەمان وەك شوێنێك بۆ جیاكردنەوەی هێزی گەل و هێزی دەسەڵات، لەناو سیستەمەكەدا بەسەر سێ‌‌ وێزگەدا تێپەڕ دەبێت، هەر یەك لەو وێزگانە ئەم شوێنە ئەركێكی جێبەجێكردوە و هیچ كات نەیتوانییوە ئەركە راستەقینەكەی خۆی جێبەجێبكات، هەمیشە ئەركی پاراستنی شوێنی دیكە ئەركی یەكەمی بووە و، ئەركی دووهەمیشی، كە ئەركی خۆیەتی لە پەراوێزدا كاری لەسەر كراوە. دەكرێت بە دەمامكێك وێنای بكەین لە رێگەی ئەم دەمامكەوە، ئەركی دیكە جێبەجێدەكات. هەنگاوێك بگەڕێینەوە دواوە و بەسەر ئەو  وێزگانەدا تێدەپەڕین ئەم ماركێتە پێیدا تێپەڕیوە. لە وێزگەی یەكەمدا، ئومێدێك هەڵچنراوە، وەك كۆی ئەو ئومێدانەی ئایدۆلۆژیا دەیانخاتە ناو فەزا گشتییەكەوە بۆ راگرتنی دۆخی گشتی. ئەم ئومێدە بەو ئاراستەیەدا دەبرێت بە دامەزراندنی ئەم شوێنە، ئیدی كۆمەڵگە دەچێتە قۆناغێكی دیكەوە و دەسەڵاتی گەل دیاریدەكرێت.

لە هەنگاوی یەكەمدا دەبێتە جێگایەك بۆ سەرنج راكێشانی حەشامات، جێگایەك تەواوی ئومێدە ئایدۆلۆژییەكانی پێدا هەڵدەواسرێت تا دۆخێك دروستبێت كۆمەڵگە هەستبكات بەرەو قۆناغی دامەزراوەیی بوون و بەرەو قۆناغی دیموكراسی و دەسەڵاتی گەل و تاك دەروات. لەو سەردەمەدا گوتاری باو ئەم شوێنە دەكاتە تاقە ئومێدی گشتی، بەڵام گوتارە ئایدۆلۆژییە باوەكە  زۆر زوو پوچەڵ دەبێتەوە و بەرژەوەندییەكانی خێڵ و بازرگانی، دەبنە هۆی ناكۆكی و ناكۆكییەكان لەوە گەورەترن ئەم ئومێدە پوچە دورستكراوە بتوانێت رێگریان لێبكات. پێكدادانەكان دەست پێدەكەن و ئیدی ماركێتەكە دەكەوێتە پەراوێزە و باڵۆنی ئومێدەكە كۆتایی پێدێت. هەرچۆن لەكاتی پێكدادانەكاندا كۆی دامەزراوەكانیش دابەشدەبن بەسەر دوو بەرەی شەڕكەردا، ئەم دامەزراوەیەش دەبێتە شوێنی دابەشبوونەكە و بەپێی بەرژەوەندییەییە ئایدۆلۆژییەكان مامەڵە لەگەڵ دۆخەكەدا دەكات و لە دەنگی گەلەوە، دەگۆڕێت بۆ دەنگی ئایدۆلۆژی و بەرگریكاری یەكێك لەبەرەكانی شەڕەكە.

لەو قۆناغەدا ماركێتەكە دوو ئەرك دەخاتە سەرشانی خۆی، ئەركێكی خێڵەكی بۆ نێواندگیری شەڕكەرەكان، ئەركێكی ئایدۆلۆژی تا سوبێكتەكانی ناوی بكەونە ململانێوە و ماركێتەكە بەرەو لایەك رابكێشن و، بیكەنە هێزی لایەك دژی لاكەی دیكە. پێش دەركەوتنی ئەم حەقیقەتە كۆمەڵگە بە گوتارێك سیخناخ دەكرێت كە ئەم شوێنە نوێنەرایەتی دەنگ و رەنگی كۆمەڵگەیە، بەڵام لەسەرهەڵدانی شەڕەكەدا، نوێنەرایەتیەكەی لەدەست دەچێت و دەبێتە نوێنەری پاراستنی دوو پایەكەی دەسەڵات. لە یەكەم وێزگەشەوە نەیتوانیوە عەقڵ بخاتە ناو یاساكانەوە و هەمیشە وەك پارێزەرێكی گەورەی دین و نەریتە باوەكان ماوەتەوە، چونكە دەزانێت پاراستنی دین و نەریتەكان، پاراستنی تەواوی جەستە گەورەكەی دەسەڵاتە و دەركردنە دەرەوەی دین و نەریتەكان لەناو یاساكاندا و هێنانی عەقڵ بۆ شوێنیان، راستەوخۆ دەیكاتە نەیاری دەسەڵاتەكە و مەترسی بۆسەر سێ‌ پایە سەرەكییەكەی دەسەڵات دروستدەكات. بۆ نمونە لەم كەوانەیەدا (هەرسێ‌ دەسەڵاتەكە گرێدراوی یەكترین و ئەم ماركێتە پارێزەری هەرسێ‌ دەسەڵاتەكەیە. تەواوی دەسەڵاتە رۆژهەڵاتییەكان لە سیمادا مۆدێرنن، ئەمما لە جەوهەردا سەر بە خێڵ و نەریت و دینن،_هەڵبەتە دینی دەسەڵات پەرست، نەك دینی رۆحانی و فەردی_ بناغە بنەرەتییەكانیان لەو سێ‌ هێزەوە سەرچاوە وەردەگرن و، سیماكانیشان بە دامەزراوەی مۆدێرن روپۆش دەكرێن. عەقڵ وەك هێزێكی غائیب لە تەواوی یاساكاندا بەدیدەكرێت و لەشوێنی عەقڵ، ئەو هێزانەی دیكە جێگەیان دەگرنەوە دەبنە قەڵغانی دەسەڵات. لە دەسەڵاتی لەم جۆرەدا، هیچ كاتێك مەترسی گەورە بۆ سێ پایە بنەرەتییەكە دروست نابێت، چونكە ماهییەتی دەسەڵاتەكە خۆی بەو سێ‌ پایەوە دەبەستێتەوە، بۆیە مۆدێلی لەم جۆرە هەمیشە مۆدێلێك دەبێت بەرووكەش مۆدێرن، لە جەوهەردا نەریتی و خێڵەكی. تاقە مەترسی بۆ مۆدێلی لەم جۆرەی دەسەڵات، هێنانە پێشەوەی عەقڵە بۆناو یاساكان و دەركردنی دین و نەریتە لەناو یاساكاندا. تا عەقڵ شوێنی نەریتە باوەكان و گوتارە ئایدۆلۆژیاكان نەگرێتەوە و رووبەرێكی فراوانی یاساكان داگیرنەكات لە پێناو پاراستنی مافی تاك و كۆدا، مۆدێلی لەم جۆرەی دەسەڵات درێژە بە مانەوەی خۆیدەدات.)  

لە قۆناغی پاش شەڕەكاندا، جارێكی دی گوتاری ئایدۆلۆژی جارناجار ئەو ئومێدە پوچە زیندودەكاتەوە، بۆئەوەی مانایەكی دیكە بەم ماركێتە ببەخشێت، ئەمما لە هەر شوێنێكدا دەبێتە مەترسی بۆ یەكێك لەو سێ دەسەڵاتە راستەقینەیە، لە خەونە نەبینراوە راستەقینەكەی خۆی دایدەماڵێت و دەیكاتەوە بەو ماركێتەی دەسەڵات خۆی دروستیكردوە بۆ پاراستنی ویستەكانی خۆی. لە وێزگەی دووهەمدا هەوڵێك دەدرێت ئەم ماركێتە لە ماركێت بوون رزگاری ببێت و ببێتە چەقی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان و چاودێریكەریان، دەیەوێت دەست بۆ ئەو دەسەڵاتە خێڵەكییە ببات تەواوی چوارچێوەی دەسەڵاتی دارشتووە، دەیەوێت لە پاڵ ئەوەدا دەست بخاتە ناو ئەو جیهانە بازرگانییەوە دەسەڵاتەكە گەشەی خۆی لەسەر بونیاد دەنێت، لەم دوو هەوڵەدا مەترسی بۆ دوو لە دەسەڵاتەكان دروستدەكات و ئەم مەترسیانە وای لێدەكەن، دەرگاكەی دابخرێت و بۆماوەیەكی زۆر ماركێتەكە بە داخراوی بمێنێتەوە.

لەم قۆناغەدا ئیدی هیچ مانایەك بۆ ئەم ماركێتە نامێنێت، دەبێتە تاقە شوێنی بێكەڵكی ناو كۆی دامەزراوەكان. وەك دامەزراوەیەكی ئیفلیجی داخراو سەیری دیمەنەكان دەكات و سوبێكتەكانی ناویشی دەستەوەستان دەمێننەوە و تەنانەت زۆربەشیان جەسارەتی ئەوەیان نییە سەردانی ماركێتەكە بكەن، دوای ئەوەی دەسەڵاتی بارزگانی و خیڵ بۆ هەمیشە ئەركە راستەقینەكە لەم شوێنە وەردەگرێتەوە، كاتێك دەرگاكەی دەكاتەوە  ببێتە ئەو ماركێتەی ئیشەكان و ئەركەكانی ببنە ئەوەی كردەكان و ئەركەكانی دەسەڵاتەكە جێبەجێبكات و سوبێكتەكانیش ببنە ئەو سوبێكتە بوكەشوشەیانەی لەناو ماركێتی حیزبەوە دەنێردرێنە ئەو ماركێتە نوێیە و ئەركە ئایدۆلۆژییەكانی دەسەڵات بگۆڕن بۆ سیمایەكی بەیاسایی كراو.

هەڵەی گەورەی ئۆپۆزسیۆنی پەرلەمانی لەوەدا سەرچاوەی گرت، لە دەسكاریكردنی دەسەڵاتە راستەقینەكانەوە توانا و هێزی خۆی گواستەوە بۆناو ئەم ماركێتە و دەستی لە خوێندنەوە بۆ دەسەڵاتە راستەقینەكان هەڵگرت و ماركێتی حیزبی كردە ئەو شوێنە نەفرەت لێكراوەی تەواوی كێشەكانی لێوە دێنە دەر، لەكاتێكدا حیزب خۆی بە درێژای ئەم چەند ساڵەی رابردوو جگە لە فەزایەك بۆ خزمەتكردن بە _خێڵ، بارزگانی ئایدۆلۆژی_ نەریت و دینی دەسەڵاتخوازی_ هیچ وەزیفەیەكی تری نەبووە. هەرچۆن پەرلەمان وەك ماركێتێك سیما راستەقینەكەی خۆی لەدەستدەدات و دەمامكێك دەخاتە سەری، حیزبیش بە هەمان رێگادا تێدەپەڕێت و ئەركی ماركێت لە خۆی دەگرێت. ئەو دەنگ و فەوزایەی دەگوازرێتەوە بۆناو ئەم ماركێتە گوایە لەوێوە دەسكاری جەستەی دەسەڵاتەكە دەكرێت، جۆرێكبوو لە خۆ قوتاركردن بۆ رەخنە نەگرتن لە دەسەڵاتە راستەقینەكان. كۆی ئەو سوبێكتانەی دەچوونە ناو ئەم ماركێتەوە، خۆیان لە منداڵدانی خێڵ و بازرگان و نەریتەكانەوە هاتبوونە دەرەوە و، هیچ كات نەیاندەتوانی دەست لە نوێنەرایەتیكردنی ئەو سێ‌ پاییە هەڵگرن و دابڕانێك دروست بكەن. بێگومان فۆڕمی ئۆپۆزسیۆنیش لە بینینێكی رادیكاڵانەوە بۆ بونیادی كێشەكان و لە رەخنەگرتنی رادیكاڵانەوە بۆ سێ‌ پایە سەرەكییەكە، گۆڕا بۆ سەفسەتەی روكەش گەرا، ئەو سوبێكتانەشی لە رێگەی ئەم هێزەوە دەچوونە ناو ماركێتەكەوە، هیچ جیاوازییان نەبوو لە سوبێكتی هێزەكانی دیكە، بەڵكو لەسەر بنەمای بەرگریكردن لە ئایدۆلۆژیای نوێ‌ دژی ئایدۆلۆژیای بەرامبەریان خۆیان تەیاركردبوو. لە سەرەتای چوونەكەدا وەهمی گۆڕینی ژیان و دەسەڵات، بووییە ئەو فەنتازیاییەی زۆرێك لە تاكەكان لەو خولگەیە بخولێنەوە ئومێدی روكەشیان لێببێتە گۆڕانێكی ریشەیی لە كۆی پێكهاتەی سیستەمەكە.

زۆری نەبرد دۆخە فەوزەوییەكە نیشتەوە و جارێكی دیكە ماركێتەكە گەڕایەوە ناو ئەركێك دەسەڵاتەكە بۆی دیاریكردبوو. ئێستا ئەم دامەزراوەیە هیچ جیاوازییەكی نییە لەگەڵ كۆی دامەزراوەكانی دیكەی ناو سیستەم. سوبێكتەكانی ناویشی بریتین لەو كارەكتەرە ئایدۆلۆژیانەی بەرلەوەی لە پێناو _ئەویتری كۆمەڵگە_ كاربكەن، لە پێناو _منی ئایدۆلۆژی و بەرژەوەندی_ كار دەكەن. هیچ كات بە پێچەوانەی دەسەڵاتە راستەقینەكان ناجوڵێنەوە. وەهمێكی گەورەیە پێمانوابێت لەم قۆناغی بە ماركێت بوونەی پەرلەمانەدا، ئەم دامەزراوەیە ببێتە شوێنێك بۆ گەیاندنی دەنگی خەڵك و، شوێنێك بۆ چاودێریكردنی دەسەڵاتە راستەقینەكان. ئەو كۆمەڵە دەنگەش لەناو ماركێتەكەدا هەن، هەمان ئەو دەنگە كاتیانەن پێشوتر ئاشنابوون بە گوێی ئێمە و، بەو دەنگە كاتیانە ناكرێت ئەركی ماركێتەكە بگۆڕێت بۆ ئەركە راستەقینەكەی خۆی. گەر گومانێك لەو دەنگانەش هەبێت، گومانەكە پەیوەندی بە شێوازی ئۆپۆزسیۆنی پێشووەوە هەیە، شێوازەكەی پێشو بۆ لێدانبوو لە دەسەڵات تا لەناو كۆی سیستەمەكەدا شوێنی خۆی بكاتەوە و پشكی خۆی بەركەوێت، كاتێك سیستەمەكە دەركی بەوەكرد هیچ مەترسییەكی بۆ دروستناكات خستییە ناو خۆی و شوێنی بۆ كردەوە، لەگەڵ ئەوەی شوێنی خۆیكردەوە ئیدی لەو داخوازییە شاشەیی و روكەشانەی بانگەشەی بۆ دەكرد پاشەكشێیی كرد و، بوو بەبەشێك لە سیمای سیستەمەكە. هێزی راستەقینە هێزێك نییە بیەوێت لە رێگەی ئەم ماركێتەوە دەست بۆ گۆڕینی رەگوڕیشەی كێشەكان ببات، بەڵكو هێزێكە پەرلەمان وەك ماركێت دەبینێت و بە دەمامكێكی ساختەی دەسەڵاتەكەی دەزانێت، لەبری ئەوەی بیكاتە _ تەنافی كۆی كێشەكان_ خودی ماركێتەكەش بە تەنافەكەوە هەڵدەواسێت و وەك كێشەیەك تەماشای دەكات.

سێ‌ دەسەڵاتە راستەقینەكە ترسیان لە و هێزانە نییە دەچنە ناو ئەم ماركێتەوە، چونكە ئەو سوبێكتە حیزبیانەی دەچنە ناوییەوە، زۆر نابات دەبنە هەمان سوبێكتی حیزبەكانی دیكە و، لەناو رووبەری _پیسخۆری_یەكەدا پشكی خۆیان بەردەكەوێت و دەبنە ئەو كارەكتەرەی بەرلەوەی بیر لە بونیادی كێشەكان بكەنەوە، لە فەزای رەواڵتەخوازیدا سەرقاڵدەبن بەو سەفسەتانەوەی ئایدۆلۆژیاكە لە رێگەی میدیاوە بەرهەمیاندەهێنێت و دەیانكاتە شوێنی _بەجەماوەری_ بوون . بێگومان پەرلەمان لەناو دەسەڵاتەكەدا ئەركی بووەتە ئەركێكی ماركێتی، ئەركێك بۆ ساغكردنەوەی ئەو دەق و پرۆژانەی خزمەت بە دەسەڵاتە راستەقینەكان دەكات. هەر ئومێدێك بەم ماركێتە، ئومێدە بەو كارەكتەرەی خاوەنی چیرۆكەكە نییە و، دۆخێكی نمایشی بۆ دروستكراوە، بۆ شاردنەوەی دەسەڵاتە راستەقینەكە. ئومێدە بە دەمامكێك سێ‌ پایەكەی دەسەڵات بۆ شاردنەوەی خۆیان لەناو كۆی ماركێتەكاندا، ئەم ماركێتەشیان دروستكردوە.

ماركێتی میدیا

میدیا كەوتە ناو رووبەری دەسەڵات، خۆی بەتاڵدەكاتەوە و دەبێتە زمانی دەسەڵات. ئەو زمانەی میدیا هەیەتی، لەنێوان زمانی خەڵك و زمانی دەسەڵاتدا، زۆرجار زمانی دەسەڵات هەڵدەبژێرێت، ئەو رستە باوەی دەڵێت: " ئێمە میدیایەكمان نییە، میدیای خەڵك بێت." رستەیەكە لە بۆشاییەوە نەهاتووە، لەو هەستكردنەوە دێت خەڵك دەیەوێت شوێنێكی هەبێت، ئەو شوێنە زمانی خەڵك بێت. میدیا لە ئێستادا ناتوانێت زمانی خەڵك بێت، گەرچی هەوڵدەدات درزێك دروستبكات لە نێوان دەسەڵات و خەڵكدا خۆی لەناو درزەدا بشارێتەوە و زمانێكی دووسەرەی هەبێت، بەڵام لە كاتی دەركەوتنی حەقیقەتی رووداوەكاندا ناچار هەمان ئەو زمانە دەردەكەوێتەوە، هی دەسەڵاتە.

لەم تایپەی میدیا دەكرێت بوترێت، یەكێك لە ئەركەكانی بووەتە ئاوەژوكردنەوەی حەقیقەتەكان و، ئەركێكی دیكەی داماڵینی رووداوە لە جەوهەرەوە بۆ رەواڵەتگەری و لەگەڵیشیدا بەشتبوون كردنی هەموو كردە و ئایدیاییەك."بەشتبوون درێژەی كێشا، تاكو خەیاڵیشی لە خۆ گرت، مەجاز و وێنەكانمان خۆیان بەسەرماندا سەپاند. ماركۆزە."* ئەو بەشتبوونەی رووبەرێكی زۆری ژیان داگیردەكات، لە ماركێتی میدیاوە بەرهەمدێت. میدیا تەنها شوێنێك نییە بۆ گواستنەوەی واقیعێك بۆ دونیایەكی شاشەیی، خۆی بەشێكە لە دەسەڵات و لە رێگەی جیهانەكەی خۆیەوە، ژیانی واقیعیش دەكات بە شتبوو. هەموو بە شتبوونێك لە میدیاوە دێتە دەر، رەهەندێكە لەو پرۆسەیەی دەسەڵات دەیەوێت ژیان بە شتبوون گەمارۆ بدات و مرۆڤ لەناویدا لە دۆخی بەرگری و خەونی گۆڕینەوە، ببێتە بەشێك لە بەشتبوون. میدیا دێت بە زمان و وێنەكانی وەك ماركێتێكی دەسەڵات ئەركەكە جێبەجێدەكات، لەناو كۆی سیستەمەكەدا ئەركی میدیا تەنها ئەوە نییە، وێنەیەكی دیكەی دەسەڵاتمان پێببەخشێت كە دەسەڵات نییە، بەڵكو میدیا خۆی دەبێتە ئەو ماركێتەی مرۆڤ و دونیاكەی ئالۆِزدەكات و دەیخاتە ناو بەشتبوونەوە. ئەو رێكلامانەی لە میدیاكانەوە بەردەوام دەرژێنە ناو كۆمەڵگەوە، ئەو بانگەشە ئایدۆلۆژیانەی دەبنە نەزیفێك بۆ وێرانكردنی سوبێكت، ئەو وێنە ناواقیعیانەی فریوی بینینی گشتی دەدەن، ئەو گوتارە باوەی هەمیشە زیندوو دەكرێتەوە و وزەی پێدەبەخشرێت، ئەو رواڵەتسازییەی جیهانی میدیای داگیركردوە، ئەو كەلوپەلانەی مرۆڤ دەخەنە ناو چەقێكی خۆ ونكەرەوە، لە رێگەی دووبارەكردنەوە و بەردەوام هێنانە پێشەوەی كاڵای نوێ‌، كەرەستەی نوێ‌، فەزای شێواوی ناوقیعییەوە، دونیای مرۆڤ گەمارۆ دەدرێت و ئیدی مرۆڤ دەبێتە بەشێك لەو پرۆسەی بەشتبوونەی سیستەم دروستیدەكات. 

بێگومان وێنەكانمان و ئەو دونیا مەجازییەی بەسەرماندا سەپێنراوە، بەرهەمی ماركێتینی میدیایە. میدیای ئێستا بۆخۆی بەشێكە لەو سیما و زمانەی دەسەڵات دەیەوێت سیما و زمانی بێت. راستە سیستەمی سەرمایەداری  سیستەمێكە لە رێگای میدیاوە بەشێملا هێزی خۆی دەخزێنێتە ناو بەشە نەبینراوەكانی ژیانی تاكەوە، ئەمما كە میدیا لە رووبەرەكەی خۆیەوە گواستییەوە بۆ رووبەری دەسەڵات، شوێنێك نامێنێت تاك هەستبكات ئەو شوێنە زمان و روانینی ئەوی تێدا دەردەخرێت، هەستنەكردنی تاك بە میدیاییەك رۆڵی خۆی هەبێت، دروستكردنی بۆ شاییەكە رۆڵی میدیا لە رۆڵی خۆیەوە دەگۆڕێت بۆگواستنەوەی رۆڵی دەسەڵات و سیستەم. 

لە پێش تێكەڵبوونی دوو رووبەرەكە، قۆناغی میدیای لە ناو كۆمەڵگەی ئێمە، قۆناغێكی ناروونە. لەو پلە بەندییەی پێیدا گوزەری كردوە، هیچ كات نەیتوانییوە لەناو دونیاكەی خۆی بمێنێتەوە و بەو جۆرە كاربكات _پیشەگەری_ میدیای لێیدەخوازێت و لەنێوان خۆی و دونیاكانی دیكەدا سنوورێك بكێشێت. سەرەتای میدیا لە كۆمەڵگەی ئێمە، سەرەتایەكی بەرگریكارانەیە، سەرەتایەكە بۆ بەرگریكردن لە تەواوی ئەو گوتار و چەمكانەی ئایدۆلۆژیا بەرهەمیاندەهێنێت. هەمیشە میدیا بە خۆی و زمان و وێناكردنەكانییەوە بووەتە چەقێك بۆ دروستكردنی _جەماوەر_ بۆ ئەو گوتار و چەمكانەی لە خەیاڵی ئایدۆلۆژیاوە هاتوونەتە دەر. دنەدانی خەڵك بۆ روكردنە چەمك  و ئایدۆلۆژیاكان، ئەركی ئەو میدیاییە بووە دەسەڵات دروستیكردوە. پەیوەندییەكی بەهێزی دانەبڕا و لەنێوان دەسەڵات و میدیادا هەیە، ئەم پەیوەندە هەمیشە لە خزمەتی دەسەڵاتدا بووە و، میدیاش بە بێ‌ گرنگیدان بەو خزمەتە، رووبەرەكەی خۆی كردوەتە شوێنێك بۆ پیشاندانی وێنەیەكی دەسەڵات و ئایدۆلۆژیاكەی، كە هەرگیز ئەو وێنەیە راستەقینە نەبووە. بەرگریكردن لە گوتار و ئایدۆلۆژیای دەسەڵات، بەرگرییەك بووە _بەبێ‌ پرسیار_ لەسەر چەمكەكان زمانی میدیا ئاسۆیەكی فراوانی بۆ كردونەتەوە و تاك و كۆمەڵگەی جۆشداوە لە پێناو چەمكە ئایدۆلۆژیاكاندا تێبكۆشن. لە كوێدا دەسەڵات پێویستی بە میدیا بووبێت، لەوێدا میدیا زمانی خۆی خستووەتە گەڕ بەرگری لەو ئایدیانە بكات دەسەڵات دەپارێزن. هەمیشە میدیا چەمكە دڵخوازەكانی دەسەڵاتی گشتاندوە و كردوونی بە گوتاری باوی جەماوەری و خەڵكی پێفریوداون. 

لە سەروەختێكدا میدیا دەیەوێت بچێتە ناو رووبەری خۆی، بەڵام زۆر نابات رووبەرەكەی خۆی بیردەچێت و ئەركی میدیایی گرێدەدات بە ئەركی ئۆپۆزسیۆنبوون. لەو قۆناغەی _میدیای ئازاد_ بەرهەمدێت، لەگەڵیدا دونیای ئۆپۆزسیۆن بوونیش بەرهەمدێت. میدیا لەگەڵ رەخنە گرتندا ئەركێكی دیكە دەخاتە ئەستۆی خۆی، ئەركی ئۆپۆزسیۆن بوون. لەكاتێكدا هەریەك لەم دوو ئەركە جیاوازن و دەكرا قۆناغی دروستبوونی _میدیای ئازاد_ ببێتە قۆناغی سەرهەڵدانی دونیابینییەكی نوێ‌ و رەخنەی نوێ‌، بەڵام كارەكتەرەكانی ناو میدیا، لەنێوان رووبەری رەخنە و رووبەری ئۆپۆزسیۆن بووندا، هیچ درزێك ناهێڵنەوە و راستەوخۆ كۆی ماندووبوون  و كارەكانی خۆیان  دەگوازنەوە بۆ رووبەری ئەپۆزسیۆنبوون. ( هەریەك لە ئێمە كە پێشوتر لەناو دونیای میدیادا كارمانكردوە بە تایبەت _میدیای ئازاد_ بەشێكین لەو مێژووە و، رووبەری میدیایمان خستە خزمەتی رووبەری ئۆپۆزسیۆن و، نەمانتوانی دوو جیهانەكە لەیەك جیابكەینەوە، بۆیە لە كۆتاییدا میدیا لەناو دونیای دروستبوونی ئۆپۆزسیۆنی سیاسیدا  توایەوە و ئۆپۆزسیۆنیش گوتاری میدیای خستە ناو چوارچێوەیەكی لە قاڵبدراوی سیاسیی و ئایدۆلۆژیدا و، كۆتایی بە فراوانبوونی رەخنەی میدیای هێنا و، لەم نێوانەدا ئۆپۆزسیۆن میدیای هەڵوشی و رووبەری رەخنە گۆڕا بۆ رووبەرێكی سیاسیی پەتی و دووبارە بوو. هەتا میدیاییەك دروست نەبێت لە دەرەوەی جیهانی دەسەڵات و رووبەری ئۆپۆسیۆن زەمینەیەك بۆ رەخنە دروست بكات، میدیا ناتوانێت بە ئەركە پیشەییەكەی خۆی هەڵسێت.)

میدیا نەیتوانی رووبەری خۆی دیاریبكات و لەوێوە چاودێری دەسەڵات و گوتارەكانی بكات. نەیتوانی ببێتە زمانێكی رەخنەی بەشوێن بنەوانی شتەكاندا بگەڕێت و لە دەرەوەی فەزا گشتییەكەی سیستەمی سەرمایەداری و دەسەڵات، دونیایەكی جیاوازتر و بینینێكی جیاوازتر بەرهەمبهێنێت. نەیتوانی جیهانەكەی خۆی گرێبدات بە گەڕان و كنە كردن بۆ بونیادی كێشەكان و بونیادی چەمكەكان، ئەو هەوڵەش میدیا لە سەروەختی _میدیای ئازاد_ دەستیپێكرد، هەوڵێك بوو خولگەكەی لە چوارچێوەی هوشیارییەكی كاتی پچرپچڕدا بە دەوری بازنەكەی خۆیدا سوڕایەوە و، لە كۆتایی رستەكەدا چووە ناو رووبەری ئۆپۆزسیۆن بوونەوە و گوتاری خۆی بارگاویكرد بە گوتاری سیاسییەوە. لەكاتێكدا ئەركی میدیا نییە نە ئۆپۆزسیۆن بێت، نە دەسەڵات، لەنێوان هەردوو رووبەرەكەدا فەزایەكی جیاواز هەیە، دەكرێت ئەو فەزایە بە فەزای میدیایی تەماشای بكرێت، ئەمما میدیا لەم نێوانەدا فەزاكەی خۆی جێدەهێڵێت و دابەشدەبێت بەسەر یەكێك لە رووبەرەكاندا. بەشێكی دەچێتە ناو دونیای ئۆپۆزسیۆن و دەكەوێتە ژێر كاریگەری گوتارە سیاسییەكانی دونیای ئۆپۆزسیۆن بوون و، بەشەكەی دیكە، لەناو سەنگەری دەسەڵاتەوە خۆی دەبینێتەوە.

لە ئێستادا میدیا هیچ رووبەرێكی راستەقینەی بۆخۆی نەهێشتووەتەوە، لە هاتنە پێشەوەی رانتە سیخورەكاندا، میدیا بووە سێبەری دەسەڵاتی رانتەكان، نەك تەنها بەشێكە لە زمان و گوتاری دەسەڵات، بەڵكو لەوەش زیاتر خۆی دابەشكردوە و بووەتە بەشێك لە بەرگریكاری كارەكتەرە دەسەڵاتدارەكان و لەناو جیهانی رانتە سیخورەكاندا بەشوێن بەرژەوەندییەكانی خۆیدا دەگەڕێت و زمان و سیماكەی بووەتە زمان و سیمای پاراستنی كارەكتەرە دەسەڵاتدارەكان، بەتایبەتی ئەو بەشەی رانتە سیخورەكان بەرێوەی دەبەن."میدیا خۆی پەیامەكەیە، هەرمیدیۆمێك خۆی پەیامی خۆیەتی و پێویستناكات پەیامەكە بگەیەنێت. "(3) بەم تێزە، ئیدی خۆی پەیامی نەماوە و لەناو پوچەڵبوونەوەی بێ‌ پەیامی خۆیدا، دەبێت پەیامی ئەویتر بگەیەنێت. ناتوانین خەڵك بەوە تۆمەتبار بكەین، هۆكاری پوچەڵكردنەوەی پەیامی میدیاییە، یان دەسەڵات هۆكارە، بەڵكو میدیا خۆی لەو خۆشبەدەستەوە هاتنەدا و لەو قەیرانی بێ‌ پەیامییەدا بەرەو رووی دەسەڵاتی رانتە سیخورەكان رۆیشتووە و ئەركی بووەتە گەیاندنی پەیامی ئەوان، واتە: میدیا خۆی نەیتوانییوە پەیامبێت و لە بێپەیامی خۆیدا، دەخزێتە ناو دەسەڵات و دەبێتە ماركێتێك بۆ دەسەڵات، تا پەیامی ئەو بگەیەنێت و لەرێگەی گەیاندنی پەیامی دەسەڵاتەوە پوچەڵبوون و بێ پەیامی خۆی داپۆشێت.

ئەو میدیاییەی ئێستا هەیە، میدیاییەكی بێ‌ پەیامە، میدیاییەكە لەناو دونیای شاشەكاندا بەشوێن رستە و كردەی روكەشیانەدا دەگەڕێت، هەڵگری هیچ پەیامێك نییە، تەنها هەڵگری گواستنەوەی پەیامە. چۆن _گوێزەرەوەیەك_ لە شوێنێكەوە كاڵایەك دەگوازێتەوە بۆ شوێنێكی دیكە و ئەركی گوێزانەوە دەخاتە سەر خۆی، ئەم تایپە لە میدیاش هەمان ئەركی گوێزانەوەی هەیە. لینكەكانی خۆشی لەگەڵ دەسەڵاتدا رۆژبەرۆژ زیاتر توند دەكات و، لە هەندێك رووەوە تەنانەت سیمای میدیابوونیش لەخۆی دادەمڵێت و دەبێتە سیمایەكی دەسەڵات و هەمان وەهم بۆخۆی دروستدەكات، كە میدیا نییە دەسەڵاتە! رانتە سیخورەكان پێویستییەكی گەورەیان بە میدیا هەیە، مۆدێلێكن لە دەسەڵاتدار لە رێگەی سێ‌ پاییەوە دەسەڵاتی خۆیان دەسەپێنن، ئابووری ناتەندروست، هێزی چەكدار، میدیای سێبەر. ئەو ئابوورییەی بە دەستیانەوەیە ئابوورییەكە لە رێگەی ناتەندروستەوە دەستیاندەكەوێت. هێزەكانیشیان بریتین لەو سوبێكتە ئایدۆلۆژیایانەی لەناو چوارچێوەیەكی میلیشایی ئایدۆلۆژیدا كۆكراونەتەوە و ئامانجیان پارێزگاریكردنە لە كارەكتەری رانتی سیخور، میدیاش وەك زمانی دەسەڵاتە رانتە سیخورییەكە دەبێتە ئەو زمان و سمایەی بەردەوام كۆمەڵگە و تاك ئاراستە بكات بەرەو ئەو شوێنانەی دەسەڵاتە رانتە سیخورییەكە دەیەوێت. لە بێ پەیامیدا میدیاكە بە وێنەی مشكێكی ناو جیهانی شاشەكان، شوێناو شوێن دەگەڕێت، تا رستەیەك، وێنەیەك، دیمەنێك، بدۆزێتەوە دەركبكات ئەم دۆزینەوە دەبێتە هۆی سەرگەرمكردنی خەڵك و، دەبێتە هۆی گۆڕینی حەقیقەتێك بۆ ساتێكی ساختەی پڕ لە توندوتیژی زمان، یان بۆ ساتێكی كۆمیدی پڕ لە تراژیدیای میدیایی. بێگومان جیهانی شاشەكان، جیهانێكە تەنراوە بە ئایدۆلۆژیا و بەرمهێنانی توندوتیژی، جیهانێكە زمانی توندوتیژی و ئەویتر سڕینەوە، بەشێكی فراوانی ئەم جیهانەی داگیركردوە. ئایدۆلۆژیا پێویستی بەم جیهانەیە، چونكە لەم جیهانەدا ئاراستەكان بەرەو شوێنێك دەڕۆن، ئەو شوێنە دورە لە هوشیاری لە تەواوی سیستەمەكە. میدیاش وەك ماركێتێك ئەركی ویستەكەی دەسەڵات جێبەجێدەكات و كۆمەڵگە بەرەو ئەو ئاراستەیە دەبات، دەسەڵاتەكە دەیەوێت بڕوات.تەنها كار ناكات بۆ بەرگریكردن لە رانتێكی دەسەڵات، لەگەڵیشیدا كاردەكات بۆ بەرهمهێنانی فەزایەكی كۆمیدی پڕ لە غەریزە و چێژ، ماهییەت بۆ شتەكان ناهێڵێتەوە و دونیایەك دروستدەكات لەو دونیایەدا، ئەوەی گرنگە رەواڵەتی شتەكانە نەك ماهییەتی شتەكان، ئەوەی گرنگە كاڵاكان و ژیانی چێژاوییە نەك بوونی مرۆڤ و دونیای ماف و ئازادییەكانی. 

بە دیوێكی تردا میدیایەك نەماوە لەنێوان خەڵك و دەسەڵاتدا، خەڵك هەڵبژێرێت. بە درێژایی بیست ساڵی دەسەڵاتی كوردی، هیچ كات هێندەی ئەم چركەساتە میدیا خۆی یەكلاینەكردوەتەوە بۆ دەسەڵات، هیچ كاتیش هێندەی ئەم چركەساتە، میدیا لە بێ پەیامی و لە بۆشایی و پوچیدا نەژیاوە و نەبووتە گوێزەرەوەی پەیامی ئەویتر و خۆی لە پەیام كەوتبێت. كاتێك میدیا پەیامی نەما، نەیتوانی دونیاكەی خۆی بكاتە دونیایەك بۆ سەرلەنوێ‌ خوێندنەوە و رەخنەگرتن لە كۆی ئەو فەزا گشتییەی دەسەڵات و پایەكانی دروستیدەكەن، ئیدی ناچار دەبێتە ماركێتێك بۆ ساخكردنەوەی ئەو رووداو پەیامانەی لە سێ‌ پایەكەی دەسەڵات و لە سیستەمەوە دێنە دەر. 

ماركێتی رێكخراوی مەدەنی و مینبەر

پێناچێت بە تەواوەتی رێكخراوی كۆمەڵگەی مەدەنیمان هەبێت، ئەوەی هەمانە بەشێكی زۆریان كۆمەڵێك رێكخراون لە ژێر هەمان ناودا، وزە و دروستبوونیان لە دەسەڵاتەوە بەرهەمهاتووە. بەشێكی زۆری رێكخراوەكان لە رێگەی لینكێكەوە یان سەر بە دەسەڵاتن، یان سەر بە كارەكتەرێكی دەسەڵات، ئەركەكانیشیان جۆرێكە لە نمایشی كاتی، نمایشێك لە چوارچێوەی_كۆنفرانس و سیمینار_ كۆرت دەبێتەوە. دەسەڵات بۆی گرنگ نییە لەو نەزیفە ئابوورییەی دەستیداوەتێ یارمەتیدەری ئەم كۆمەڵە رێكخوارەوە بێت، تا لە نمایشی كۆنفرانس و سیمینارەكاندا، كێشە گەورەكانی پێدا هەڵبواسێت، تەنانەت تێنەگەیشتنی گەورەی جێندەریش دروستبكات. هەرچۆن رێكخراوەكان خۆیان خستوەتە ناو ماركێتینی دەسەڵاتەوە، لە پاڵ ئەم رێكخراوانەشدا ئێستا بەشێكی مینبەرەكان بوونەتە شوێنی ئەو كارەكتەرانەی بە زمانێكی نزمەوە مامەڵە لەگەڵ كۆمەڵگە و دیوە رۆحییەكەی ئیماندا دەكەن، هەریەك لەو كارەكتەرانەش لەناو خولگەی دەسەڵاتدا دەخولێنەوە و لە منداڵادانی دەسەڵاتەكەوە هاتوونەتە دەرەوە و بەشێكی مینەبەركانیان كردوەتە ماركێتی دەسەڵات.

ئەم ماركێتانە هەریەكەیان لە شوێنی خۆیەوە، خزمەت بەو ستراتیژە دەكەن دەسەڵاتەكە پەیرەوی دەكات بەسەر كۆمەڵگەدا. لە شوێنێكیش رووبەرووی یەك دەبنەوە، هیچ كام لەو رێكخراوانەی بانگەشەی جێندەری دەكەن، لەگەڵ ئەو كارەكتەرە نەریتیانەی لە مینبەرەكانەوە جنێودەدەن، نایانەوێت رادیكاڵانە بگەڕێنەوە بۆ بونیادی كێشەكان و تێگەیشتنێكی عەقڵانی بخەنە روو، هەریەك لەم دوو ماركێتە پێویستیان بەو رووبەروو بوونەوە ئاست نزمە هەیە، تا لەگەڵ خۆیاندا كۆمەڵگە دابەشكەن بەسەر دووبەرەدا، لە كۆتایی دابەشبوونەكەشدا دەسەڵات سوود لەم فەوزایە وەردەگرێت. چ ئەو بڕە پارە زۆرەی تەرخاندەكرێت بۆ كۆنفرانس و كۆڕەكان، چ ئەو بڕە پارەیەی تەرخاندەكرێت بۆ واعیزەكانی سەر مینبەری ماركێتەكانی دەسەڵات وزەی بەردەوامی نەزیفە ئایدۆلۆژی و ئابوورییەكەن، كێشەی دەسەڵات نییە چ فەوزایەك دروستدەكەن و لەرێگەی ئاستە رەواڵەتییەكەیانەوە چ دۆخێكی دەرونی ناجێگر بەرهەمدەهێنن، ئەوەی گرنگە لەناو نەزیفە گەورەكەدا هەردوو بەرەكە رێگەیان ببێتەوە و لە چوارچێوەی رووبەری خۆیاندا بچنە دەرەوە و بێنە ناو ئەو گەمە میدیاییەوە دەسەڵات دروستیدەكات و بونیادی كێشەكانی پێ لەبیردەبرێتەوە.

تایپێك لە واعیزی مینبەر دروستبوون، ئەم تایبە خۆراكیان لە دەسەڵاتەوە بۆدێت، لەسەر ئاستێكی نزمی گوتار و زمانێكی ناشیرینی پڕ لە زبری سەرقاڵی سوكایەتیكردنن بە دیوە رۆحییەكەی ئیمان و بە خەڵك بەشێوەیەكی گشتی. ئەم تایبە نوێنەرایەتی ئیمان ناكەن، نوێنەرایەتی ئەو ویست و گوتارە ئایدۆلۆژییە دەكەن دەسەڵات پێویستی پێیەتی. ئەو میراسە گەورەیەی سەد ساڵە سۆفیگەری بۆ جوانكردنی ئیمان دروستیدەكان، ئەركی ئەم تایپە واعیزە ئەوەیە تێك و مەكانی بدەن و لەگەڵ ئاستە لاوازەكەی خۆیاندا تێكی بشكێن و سیمایەكی تری پێبەخشن. رووبەری ئیمان و مینبەر لای ئەم تایپە رووبەرێك نییە بۆ گەڕانەوە و سەرلەنوێ‌ بیركردنەوە بۆ چەمكی ئەخلاق، بەڵكو رووبەرێكە ئەخلاق كورتبكرێتەوە بۆ غەریزەیەكی كاتی و لەناو ئەو كورتكردنەوەیەشدا، ئاراستەی ئەویتری ژن بكرێت. ئاراستە كردنەكەش بۆ دروستكردنی فەوزایەكە بۆ درزخستنە  ناو دونیای ژن و پیاوەوە. ئەم تاپیە لە واعیز كە دەسەڵات شیریان پێدەدات، نایانەوێت مینەر و دیوە رۆحییەكەی ئیمان ببێتە شوێنێك بۆ بیركردنەوە لە بوونی مرۆڤ و گەڕانەوەی مرۆڤ بۆ ناو فەزایەكی سروشتی رۆحی كە سۆفیگەری دروستیكرد، توانای ئەوەشیان نییە لە رەهەندێكی هوشیاریەوە خوێندنەوە بۆ دەقەكان بكەن، ناچار بەزمانێكی نزمی پڕ لە غەریزەیی دونیای ئیمان كورت بكەنەوە بۆ جەستە و ئەخلاق دابماڵن لە هەموو بەهاكانی خۆی و بیكەنە ئەخلاقێكی جەستەیی. هەریەك لەم واعیزانە خزمەت بەو گوتارە باوە دەكەن دەسەڵات دەیەوێت لەپەرەپێداندابێت و دواجار گەیشتە ئاستی توندوتیژی گەورەتر، وەك چارەسەركەرێك بێتە ناوەوە و بۆ ماوەیەك چارەسەرێكی خەولێخەرانە بدۆزێتەوە و، بەم نێوەندگیرییە بۆ ماوەیەكی كاتی سیمای خۆی بكاتەوە بە سیمایەكی جوان. هیچ كات ئەو واعیزانەی لەم چوارچێوەیەدا كار دەكەن، بەو ئاستە نزمەی لەسەر چەمكەكان پێیدەدەوێن، جەسارەت ناكەن بەو ئاستەوە رووبەرووی دەسەڵات ببنەوە، چونكە دەزانن ئەركی ئەوان رووبەروو بوونەوەی دەسەڵات نییە، بەڵكو رووبەرووبوونەوەی ئەویتری دەرەوەی دەسەڵاتە و هەموو رووبەروو بوونەوەیەكیان لەگەڵ ئەویتری دەسەڵات، خزمەتكردنە بە خودی دەسەڵات. ئەم تایپە تەنها میراسە گەورەكەی ناو ئەدەب و ئیمان وێران ناكەن، بەڵكو گفتوگۆ و تێگەیشتن لە تەواوی چەمكەكان دەشێوێنن و لە شوێنیدا زمانێكی نزم، یان زمانێكی كۆمیدی پڕ لە قەشمەریات دادەنێن، تا لەگەڵ وێرانكردنی چەمكەكاندا تەواوی روانین بۆ میراسەكەی پێشووش وێرانبێت و، فۆڕمێك لە دین دروستدەكەن، هەمان ئەو دینە دەسەڵاتخوازەیە دەسەڵات پێویستی پێیەتی تەماهی لەگەڵ بكات. 

مینبەرەكان لای تایپێك بوونەتە ماركێتی دەسەڵات. كردەی دەسەڵات، زمانی دەسەڵات، تێگەیشتنی دەسەڵات... هتد. لای ئەم تایپە كردە ناتەندروستەكانی دەسەڵات بە هەموو جۆرەكانییەوە ناچنە چوارچێوەی ئەخلاقی بەدەوە، ئەوەی لای ئەم تایپە ئەخلاقی بەدە، داماڵینی ئەخلاقە لە كردە و زمان و بیركردنەوە و گرێدانییەتی بە كۆمەڵێك غەریزەوە. هەرچۆن میدیا كاردەكات بۆ بەروكەشكردنی حەقیقەتەكان و رووداوەكان، تایپی واعیزینی ماركێتی دەسەڵاتیش كاردەكەن بۆ بەروكەشكردنی ئیمان و بە ناشیرینكردنی دونیا و درزخستنە ناو جیهانی پیاو ژنەوە. خولقاندنی فەوزاكانیش دەبێتە بنەمایەك بۆ بەرهەمێهنانی زمانێكی نزم و توندوتیژ، بەرهەمهێنانی دوو جیهانی لێكترازاو لەنێوان دوو رەگەزی جیاوزدا، وێرانكردنی مانا قوڵەكانی ئیمان و كردنی بە وتارێكی روكەشی پڕ لە وشەی ناشیرین. واعیزەكانی ناو ماركێتی دەسەڵات دێن، دیوە رۆحییەكەی ئیمان لە جوانییەكەی دادەماڵن و دەیكەنە كەرەستەیەكی زمانەوانی و لەناو دونیای شاشەكاندا دوو رەگەز بەردەدەنە یەكتری و هەریەكەیان ئەویتریان بكاتە دەرەوەی ئەخلاق. بەڵام هیچ كات ئەم واعیزانەی سەرقاڵی وێرانكردنی دیوە رۆحییەكەی ئیمان و ئەو میراسە گەورەی سۆفیگەرین، نایەن بەهەمان ئاست و بەهەمان روانیینی نزمەوە رووبەری ئەو نا ئەخلاقییە ببنەوە لەناو كۆی سیستەمی دەسەڵاتدایە و قسەیەكی لەبارەوە ناكەن. بە پێچەوانەوە بوونەتە ئەو سوبێكتە بەرژەوەدی پەرستەی، لەو شوێنەی بەرژەوەندیان لەگەڵ دەسەڵاتەكە بكەوێتە مەترسییەوە بێدەنگ بن و لەبەرامبەریشدا بۆ بێدەسەڵاتەكان، ئەو پەڕی زمانی زبر و ناشیرین بكەنە چەكی دەستی خۆیان بۆ وێرانكردنی بەها گەورەكانی ناو كۆمەڵگە. یارمەتیدانی واعیزەكانی مینەری ماركێتی، لە چوارچێوەی زمانەوە هەتاكو رابردوو وێرانكردن و ئێستا شێواندن دەڕوات و دەبنە كۆمەڵەكەیەكی ئەو زمانە ئایدۆلۆژییەی رۆژانە دەسەڵات لەرێگەی دونیای شاشەكانەوە دەیخاتە روو.

لێرەدا سوبێكتێكی دیكە خۆی دەرخەخات، سوبێكتێك دەسەڵات دەتوانێت بیبینێت، دەسەڵات دەرك بە سوبێكتێك دەكات، سوبێكتی نیگەران و بانگ نەكراو. ئەو سوبێكتەی لە كۆی سیستەمەكە نیگەرانە و دەسەڵاتیش توانای نییە زمانێچك قەرزبكات بەو زمانە بانگی بكات، ئایدۆلۆژیا گەرچی كەرنەڤاڵی گەورە دروستدەكات لەناو دونیای شاشەكاندا، بەڵام ئەم سوبێكتە نیگەران و بانگنەكراوە لەناو كەرنەڤاڵە شاشەییەكانیشدا هەمان زمان بەكار دەهێنێتەوە، پێشتر دژی دەسەڵات بەكاری هێناوە. لە رێگەی رێكخراوەكان و واعیزەكانی ناو ماركێتەكانەوە، ئەم سوبێكتە نیگەرانە بانگدەكرێت بۆ سەر خوانێكی دیكە، خوانێك دەتوانێت تییدا خۆی ببینێتەوە و نیگەرانی و فەرامۆشكردنەكەی خۆی بۆ ماوەیەك بیربچێتەوە. هەریەك لەم دوو ماركێتە، ئەركیان دروستكردنی _مەستبوونی كاتی و خەولێكەوتنی كاتی و فەزای شیدایی_ كاتییە. ئەركیانە لەو فەزایەی دروستی دەكەن كۆی ئەو سوبێكتانە بهێننە ناوەوە و سەرقاڵیان بكەن بەو ئاستە لە زمان و روانین، كە دورە لە لۆژیكی عەقڵانی و دەمامكێكە بۆ داپۆشینی حەقیقەتی كێشەكان. رێكخراوە ماركێتییەكان لە رێگەی بەردەوام وتنەوەی كێشەی _جێندەر_ی، دەست هەڵدەگرن لە كنەكردنی توندوتیژییە راستەقینەكەی ناو هەناوی كۆمەڵگە و تەواوی توندوتیژییەكان دەبەستن بە ئەویتری پیاوەوە، لە بەرامبەریشیان واعیزە نەریتیەكانی سەر بە دونیای دەسەڵات دێنە دەنگ و بە هەمان ئاستی تێگەیشتنەوە توندوتیژیەكان گرێدەدەن بە ئەویتری ژنەوە. لەهەردوو ماركێتەكەدا رستەیەكی رژد، لێكۆڵینەویەكی رژد، لەسەر خودی توندوتیژی زمان و كۆمەڵگە نابینیت و لە ئاستێكی رەواڵەتی شاشەییدا، بەزمانێك كە هەڵگری توندوتیژییە، رووبەری یەكتر دەبنەوە.

دەسەڵات وەك تەماشاكەرێكی ئەم دوو ماركێتەی خۆی، لە ئاستەكانیان دەڕوانێت و لە پشتیشەوە یارمەتیدەراین دەبێت و دەیانكاتە خاوەن پشكی نەزیفە ئابوورییەكە و، بازارێكیان بۆ دروستدەكات لەو بازارەدا دوو ماركێتەكە بەریەك بكەون و، توندوتیژییە راستەقینەكە بشادرێتەوە و سوبێكتە نیگەرانەكەش بانگ دەكاتە سەر خوانەكەیان و بەژداری پێدەكات، تاكو لەم بەژداری پێكردنەدا لەبری نیگەرانییەكانی لە دەسەڵات، نیگەرانییەكانی بەسەر دوو ماركێتەكەدا برژێنێت. ئەم دوو ماركێتە زیاتر لە ماركێتی پەرلەمان و ماركێتی میدیا لە ئاستە كۆمەڵایەتییەكەدا خزمەت بە دەسەڵات دەكەن. "ئەركی راستەقینەی واعیزەكان قوڵكردنەوەی ئیمان و ئاگاییە لەسەر چەمكە دینییەكان، بەڵام سەفسەتەی واعیزەكان، ئیمان دەكات بە حیكایەت و دەیبەستێت بە كۆمەڵێك غەریزەی كاتییەوە. "(4) بە سەفسەتە كردنی ئیمان و گرێدانی بە كۆمەڵێك عەریزەوە، گۆڕینی ئەركی مینبەرە، بۆ میبنەرێكی خاڵی لە بیركردنەوە و خاڵی لە وردبوونەوە لە چەمكی ئیمان. واعیزانی ناو ماركێتی دەسەڵات، ئاراستەی وتارەكانیان لەو چوارچێوەیەدا دەخولێتەوە گوێگران بكەنە سوبكێتێكی غەریزەیی و روكەشگەرا و كۆی ئیمان ببەسنەوە بە كۆمەڵێك حیكایەتەوە. 

لە رووی رەواڵەتەوە ئەم سەفسەتەیە دەبێتە جێگەی سەرنجی میللی، بەڵام لە ناواخنیدا هیچ حیكمەتێكی تێدا نییە و، مرۆڤی بەردەم مینبەرەكان بەرەو غەریزە گەرایی كێشدەكات و ئیمان و غەریزە تێكەڵدەبن بەسەر یەكتریدا و، ئیدی لەناو دونیای ئیماندا شوێنێك نامێنێتەوە بۆ بیركردنەوەی لە دونیا و ماناكانی ژیان، لەبری ئەوە غەریزە شوێنی بیركردنەوەكان دەگرێتەوە. بە غەریزە كردنی ئیمان و كردە ئەخلاقییەكانی كۆمەڵگە، یەكێكە لەو ویستانەی سیستەم كاری لەسەر دەكات. مرۆڤی غەریزەیی سوبێكتێكی بەتاڵە، سوبێكتێكە بوونی خۆی دەبەستێتەوە بە بەدەستهێنانی غەریزەكانییەوە، هەرچۆن نمایشكارێك لە رێگای نمایشی جەستەیەوە جیهانێكی غەریزەیی دروستدەكات، هەردوو ماركێتی رێكخراوەكان و مینبەرەكانیش لەرێگەی نمایشی زمانیان و كردنی ئیمان بە غەریزە و زمانی روكەشییەوە، سوبێكتێكی غەریزەی دروستدەكەن و ئەو سوبێكتەش بۆ دەسەڵات زۆر بە ئاسانی رامدەكرێت و كۆنترۆڵدەكرێت. 

بەهەمان شێوە ماركێتی رێكخراوەكانیش، جگە لەوەی درزی نێوان جێندەری گەورە دەكەن، بونیادی توندوتیژییەكە دەگۆڕن بۆ توندوتیژی جێندەری. نایانەوێت لەناو جەوهەری كۆمەڵگە و نەریتەكان و كلتووردا بۆ توندوتیژی بگەڕێن، نایانەوێت لەو توندوتیژییە تێبگەن لە گوتاری ئایدۆلۆژیی دەسەڵاتەوە دێتە دەرەوە و رۆژانە كۆمەڵگەی پێگۆشدەكرێت، ناشیانەوێت ئەو درزە پڕبێتەوە و لە روانینێكی جێندەرییەوە بۆ جەوهەری توندوتیژییەكە دەگەڕێن، چونكە بەرژەوەندی تێدایە توندوتیژییەكە بەم رێگایەدا ببەن. پاشان دەبنە بەشێكی گەورە لەو گوتارە ئایدۆلۆژییە و لەناو نمایشی كۆنفرانس و سیمینارەكاندا، لە چوارچێوەی كەسانێكی كەمدا، دەست دەكەن بە وتنەوەی هەمان سەفسەتەی مینبەرەكان بە شێوەیەكی دیكە، بۆ داپۆشینی حەقیقەتی توندوتیژییەكە. دەسەڵاتیش لەرێگەی بكەرەكانییەوە بەژداری لەم نمایشانە دەكات و دنەی ئەو ریتمە دەدات رێكخراوەكان بە سەفسەتەكانیان سەرقاڵی دەبن.

هەردوو ماركێتەكە وزەی خۆیان لە دەسەڵاتەوە وەردەگرن. بەشێكن لەو نەزیفە ئابوورییەی دەسەڵات پێیدەژیی و بەژدارن لە بەرخۆرییە فراوانەكەدا. بۆ چالاكی و جوڵەكانیان لەناو بەرخۆرییەكەدا پشكی خۆیان وەردەگرن و لە نمایشی كاتیدا لە رێگەی زمانێكی سەفسەتەییەوە كێشەكان هەڵدەواسن بە ئەویتری پیاو بە ئەویتری ژندا. ئەوەی لە نێوانەدا وندەبێت بونیادی توندوتیژییەكە، كە لە ناو كۆمەڵگە و گوتاری ئایدۆلۆژیای دەسەڵاتدا دەردەكەوێت و میدیا رۆژانە پەخشی دەكات. هیچ كام لەم ماركێتانە لەناو رووبەری خۆیاندا كارناكەن و بیر لە دۆزینەوەی بنەوانی كێشەكان ناكەنەوە، هیچ كامیشیان نایەوێت رووبەری خۆی جیابكاتەوە لە دەسەڵات و بەردەوام كار دەكەن بۆ دروستكردنی جیهانێك دەسەڵات بەشێك بێت لە پرۆژەی و دونیاكەیان. 

ئالێرەوە دەگەڕێینەوە بۆ وێناكردنەكەی دەست و پەنجەكان، ئەم ماركێتانە وزە و هێزی دەسەڵاتەكەن، ئەم ماركێتانە ئەو پەنجانەن دەست پێكدەهێنن و مانای پێدەدەن، بەهەمان شێوە ئەمانیش هەریەكە و لە رێگەی خۆیەوە مانایەك بەو دەسەڵاتە دەدات و فەزایەكی شێواو دروستدەكەن، لە كۆتایدا فەزا شێواوەكە حەقیقەتەكان و كێشەكان وندەكات و دەمامك و نمایش شوێنی بیركردنەوە راستەقینەكان دەگرێت.( وەهمە وا تێبگەین ئەم رووبەرووبوونەوەی شەڕی بەرگریكردنە لە دونیای كۆن  و شەڕی بەرگریكردنە لە دونیای نوێ‌، هیچكام لە سوبێكتەكانی ئەم دوو ماركێتە، خاوەن تێز و پرۆژەیەكی عەقڵانی نین بۆ دونیاكەی خۆیان، تا ئەم رووبەروو بوونەوەیە بە شەڕی بەرگریكردن تەماشا بكەین، بە پێچەوانەوە شەڕێكە بۆ وێرانكردنی هەردوو دونیاكە و بێماناكردنی تا ئەو ئاستەی زمانی نزم و ناشیرینكردنی چەمكەكان دەبێتە خاڵی بنەرەتی ناسینەوەی هەردوو لایان. نە دونیای كۆن هێندە ناشیرینە لە زمانی واعیزەكانی مینبەری ماركێتی دەسەڵاتەوە دێتە دەر، نە دونیای نوێش هێندە نا عەقڵانییە لە زمانی رێكخراوی ماركێتینی دەسەڵاتەوە باسدەكرێت.)

بەبێ‌ بوونی ئەم ماركێتانە و چەندین ماركێتی دیكە، دەسەڵاتی مۆدێرن ناتوانێت درێژە بەمانەوەی خۆی بدات و كۆمەڵگە ئاراستە بكات. هەریەك لەم ماركێتانە لە چوارچێوەكەی خۆیدا بەشێكن لەو دامەزراوە سەركوتكەرانەی دەسەڵات و هوشیاری ساخەت و جیهانێكی سەفسەتەیەی بەرهەمدەهێنن، هوشیاری ساخەت و جیهانی سەفسەتەیەش بریتییە لە وزەیەك بۆ دەسەڵاتێك كە كۆی ئایدۆلۆژیاكەی لەسەر سەفسەتە و هوشیاری ساختە بونیاد ناوە. بەبێ‌ ناسینی جەوهەری ئەم ماركێتانە، ناسینی دەسەڵاتی مۆدێرن جۆرێكە لە نەناسین. بۆ ئەوەی باشتر لە ئاسۆیی بوونی دەسەڵاتەكە تێبگەین، گرنگە تەواوی ماركێتە گرێدراوەكانی ناو سیستەمەكە بناسین.

سەرچاوەكان

 
_(1)_ سلاڤۆی ژیژك، ئۆبێكتی باڵای ئایدۆلۆژیا، وەرگێرانی، وەلید عومەر. چاپی 2018پرۆژەی چاپی كتێبی مێخەك،لا90
_(2)_بەختیار عەلی، ئۆپۆزسیۆن و پۆرترێتەكانی، چاپی 2019 لا210
_* رستەیەكی ماركۆزەیە، لە كتێبی مرۆڤی تاك رەهەند. 
_ (3)_ژان بۆ دریار، چۆنە تا ئێستا هەمووشت ئاوا نەبووە؟ وەرگێرانی: وەلید عومەر. چاپی ناوەندی رەهەن، ساڵی2019 لا41
_(4)_استاد رزا داودی اردكانی، مقالە رهبران و عالمان. صفحە مقالە.


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP