سزای لە سێدارەدان لە نێوان جێبەجێ کردن و نەکردنیدا

لوقمان مسته‌فا ساڵح - 21-01-2020 - 2484 جار خوێندراوەتەوە

سزای لەسێدارەدان، ئیعدام، یا کوشتن بەپێی یاسا. ..واتە کوشتنی کەسێک بە فەرمانی دادگا وەک سزا  پێشگرتنی گشتیی و قەدەغکردنی ئەو کارەی کە سزادراو ئەنجامی داوە،ئەو تاوانانەش کە سزاکەیان کوشتنە بە تاوانی مەرگ ناو ئەبرێن. سزای مەرگ قورسترین سزایەکە کە ئەکرێ بۆ مرۆڤ ببڕێتەوە و بێگومان دادگاکانی دەوڵەت بڕیارەکەی ئەدا.
سزای لە سێدارەدان واتە (اعدام)لە هەرێمی کەردستان وەک یاسا سزاى لەسێدارەدان لە دادگاکانی هەرێمی کوردستان بوونی هەیە، بەڵام جێبەجێکردنەکەی ڕاگیراوە و لەڕوی کرداریەوە جێبەجێ ناکرێت،ئەویش لەژێر فشاری ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ وڕێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنی وهەروەها بۆ ڕازی کردنی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی، وەک ئاماژەیەک بۆ مرۆڤ دۆستی وپاراستنی شکۆی مرۆڤایەتی لەهەرێمی کوردستان. هەر لەم روانگەیەوە لەبڕگەو مادەکانی پەیمانامەی نێودەوڵەتیدادەڵێت لە بەر ئەوەی لەسێدارەدان سزایەکی نامرۆڤانەیە و لەگەڵ بنەماکانی مافی مرۆڤدا ناگونجێت، هەروەها لە ماددە (٦) پەیمانی نێودەوڵەتی تایبەت بە مافی شارستانی و سیاسیدا ھاتووە: (دەبێت سزای لەسێدارەدان لە حاڵەتی زۆر تایبەتدا بسەپێنرێت)، بەو مەرجانەی پەیمانەکە فەرزی کردووە، عێراق لە ساڵی ١٩٧١ ئەو پەیمانەی واژوو و پەسەند کردووە، دواتر پرۆتۆکۆلێکی ئیختیاری دەرچوو تایبەت بە سزای لەسێدارەدان، بەڵام عێراق واژووی نەکردووە و پەسەندی نەکردووە، بەپێی ئەو پەیمانەش عێراق سەرپێچی یاسای نێودەوڵەتی نەکردووە".

- سزای لە سێدارەدان لە وڵەتە ئیسلامی و عەرەبیەکان...
زۆرن ئەو ووڵاتانەی کە سزای لە سێدارەدان جێبەجێ دەکەن، بەڵام هەندێ لەدەوڵەتە ئسلامی و عەرەبیەکان  کە یاسای لەسێدارەدان جێبەجێ دەکەن وەک ئێران و سعودیە و عێراق، بەپێى ڕاپۆرتە نێودەوڵەتییەکان ئەو سزایەیان بەکارهێناوە بۆ پاکتاوکردنی نەیارەکانیان و کپکردنەوەی دەنگی ناڕازی سیاسی لە وڵاتەکانیان، کەمجار لەو وڵاتانە لەسێدارەدان بەکارهاتووە بۆ سزادانی تاوانبارە ڕاستەقینەکان. بەشێک لە رێخراوەکانی تایبەت بە مافەکانی مرۆڤیش لە نێویاندا هیومان رایتس وۆچ، گومان لەوەدەکەن لە ژێر ناوی تیرۆردا،ئەو حکومەتانە بە تایبەت حکومەتی عێراق هەمان سزا بەسەر خەڵکی دیکە جێبەجێبکرێت بەتایبەتیش بەرامبەر بە سوننەکان.

-لەسێدارەدان بەپێی یاسای بەرەنگار بوونەوەی تیرۆر...
هەڵبەتە لە عێراق و هەرێمی کوردستانیش بەهۆی چەند تاوانێکەوە سزای لە سێدارەدان بەسەر تاوانباران دەسەپێنرێ، زۆرترین سزای لە سێدارەدانیش بەپێی یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و مادەی 4ی ئەو یاسایەیە.ماده‌ی 4ی ئه‌م یاسایه‌ ده‌ڵێت(1-هه‌رکه‌سێک هه‌ستێت به‌کاری تیرۆریستی یاخود به‌شداربێت سزاکه‌ی له‌سێداره‌دانه‌، واته‌ ئه‌وه‌ی به‌کاره‌که‌ هه‌ڵده‌ستێت یاخود به‌شدارو هاوبه‌شه‌و یان زه‌مینه‌سازی بۆ ده‌کات هه‌مان سزا ده‌درێت واته‌ سزای له‌سێداره‌دان. 2- هه‌رکه‌سێک تیرۆریستێک یاخود هاوبه‌شێکی بشارێته‌وه‌و هه‌واڵی ده‌زگاکانی پۆلیس و ئاسایش نه‌دات به‌سزای هه‌تاهه‌تایی زیندانی ده‌کرێت). بێگومان کاتێک سه‌یری ئه‌م مادده‌یه‌ ده‌که‌ین له‌ڕووی یاساییه‌وه‌، ئه‌وه‌ به‌دی ده‌که‌ین به‌شێوه‌یه‌کی ناڕۆشن و تێکچرژاو نووسراوه‌، واته‌ هێنده‌ بۆشایی و که‌لێنی تێدایه‌ به‌ئاسانی ده‌توانرێت به‌مه‌به‌ستی سیاسی به‌کاربهێنرێت، چونکه‌ وه‌ک ئه‌وه‌ وایه‌ ئه‌م مادده‌یه‌ بۆ مه‌رامی سیاسی نووسرابێت.

 -لەسێدارەدان بەپێی یاسای کوشتنی پیلان بۆ داڕێژراو....
هەروەها سزای لە سێدارەدان بۆ ئەو کەسانەش دەردەچێ کە تاوانێکی کوشتنی بە مەبەست یان کردەوەی تیرۆرکردن یا تاوانی هاوشێوە ئەنجام دەدەن.ئەویش به‌پیی سایای سزادانی عێراقی ماده‌(406) فقرە 1 له‌یاسای سزادانی عێراقی 9 جۆر کوشتن سزاکه‌یله‌سیدارادانه‌ واتا اعدام که‌ئه‌مانه‌ن:

-کوشتن به‌هۆی (السبق الاێرار) و الترێد 
١-سبق الاسرار: واتا بیرکردنه‌وه‌و تیفکرینی که‌سی تاوانبار پیش تاوانی کوشتن به‌شیوه‌یه‌کی هیمن و به‌بێ تووره‌بون و هه‌لچونی ده‌رونی به‌شیوه‌یه‌کی تر واتا که‌سیک تاوانی کوشتن بکات به‌بی ئه‌وه‌ی له‌حاله‌تیکی تووره‌بون بیت و بچیه‌ماله‌وه‌بیر بکاته‌وه
الترێد :تاوانی کوشتن ئه‌گه‌ر هاتوو الترێدی له‌گه‌ل بیت سزاکه‌ی له‌سێداره‌دانه‌
الترێد: واتا تاوانبار پێشوه‌خته‌تاقیبی بکات و فرسه‌تیکی مناسب استغلال بکات واتا تاقیب کردن...
2-تاوانی کوشتن به‌هۆی به‌کارهینانی ژه‌هر یان به‌کارهینانی ئاله‌تی ته‌قینه‌وه‌(المواد المتفجره ‌او مفرقعە)
٣-تاوانی کوشتن به‌هۆی ژه‌هر:ژه‌هر هه‌ر ماده‌یه‌ک ببیته‌هۆی خیرا کوشتنی  مرۆڤ ئه‌مه ‌پیی ده‌لین ژه‌هر که‌دوو جۆره
  آ‌-ژەهری ئاسایی(الگبیعی): بریتیه‌له‌و ژه‌هرانه‌ی که‌له‌دره‌خته‌کانه‌وه‌دروست ده‌بیت به‌بی ده‌ستکردی مرۆڤ.
 ب.ژه‌هری کیمیاوی: بریتیه‌له‌و جۆرە ژه‌هره‌ی که‌ده‌ستکردی مرۆڤه‌
هۆی تاوانی ژه‌هر سزاکه‌ی قورسه‌ له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ به‌کارهینانی ژه‌هر ده‌لیلیه ‌بۆ خه‌دروخیانه‌ت وهه‌روه‌ها تاوانبار استغلالی عیلاقه‌ ده‌کات له‌لایه‌کی تره‌وه‌به‌کارهینانی ژه‌هرزۆر ترسناکه‌له‌وانه‌یه‌سه‌دان که‌س بکوژیت وه‌ک بخریته ‌ناو رووبارو بیر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه ‌یاسادانه‌ر سزای کوشتن به‌هۆی ژه‌هر له‌سیداره‌دانه.
ب.کوشتن به‌هۆی ئامیری ته‌قینه‌وه‌(الات المتفجره‌):ئه‌و جۆره‌ئامیرانه‌وا ده‌ناسرین که‌سریع ده‌ته‌قن و زۆر زۆر ترسینه‌رن وه‌ک قومبله‌و هاوه‌ن و هتد....بۆچی سزاکه‌ی له‌سیداره‌دانه‌؟
- له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌م ئاله‌تانه‌خۆیان قه‌ده‌غه‌ن و مه‌ترسی کوشتنی خه‌لکی به‌کۆمه‌ل هه‌یه‌
ڕ_ ئەگەر کوشتنەکە پاڵنەرێکی پوچی (کەم_ سوک_ رسوایی) لە پشت بێت، وەک کوشتن وەک کوشتن بۆ بردنی سعاتی دەستی یان بۆ بردنی جزدان و کیسە باخەڵی کەسیک.
ب_ یان کوشتن بە کرێ بەرامبەر بەپارە...  
 ج_ کوشتن به‌ریگای وه‌حشیانه:ئه‌و جۆره‌کوشتنه‌یه‌که‌وا ئاسه‌وار به‌جه‌سته‌ی کوژراو دیاره‌وه‌ک کوشتن به‌قامه ‌چه‌قوی قه‌ساب یاخوت پارچه‌پارچه‌کردن یان سوتاندن.
-تیبینی... بۆ ئه‌وه‌ی سزای له‌سیداره‌دان بسه‌پی به‌سه‌ر که‌سی تاوانبار ده‌بیت پیش کوشتن کاره‌وه‌حشیگه‌ریەکەی ئه‌نجام دابێت واتا دوای کوشتن بیسوتینیێ له‌سیداره‌نادریت سزاکه‌ی جیاوازه...
٤- کوشتنی دایک و باوک: به‌پیی یاسای سزادانی عیراقی هه‌ر که‌سیک هه‌لبستێیت به‌کوشتنی دایک و باوکی به‌هه‌ر شیوه‌یک بیت ئه‌وا سزاکه‌ی له‌سیداره‌دانه. دایک و باوک ئه‌و که‌سانه‌ن که‌منداله‌که‌ له‌وان بوه‌ نه‌وەک سه‌رپه‌رشتیارو به‌خیوکه‌ر واتا ده‌بیت دایک و باوکی راستی (حه‌قیقی)بن.
.٥- کوشتنی فه‌رمانبه‌ری حکومه‌ت (موڤف) : سزای له‌سیداره‌دان ده‌سه‌پێ به‌سه‌ر هه‌ر که‌سێک هه‌لبستیت به‌کوشتنی فه‌رمانبه‌رێک له‌کاتی ده‌وام ‌هه‌لبستی به‌کوشتنی فه‌رمانبه‌ری حکومه‌ت.
 فه‌رمانبه‌ر کێیه‌: هه‌ر که‌سیک ده‌وام بکات و مووچه ‌له‌ حکومه‌ت وه‌ر بگریت فه‌رمانبه‌ره‌وه‌ک پۆلیس؛ مرور؛ پاریزگار؛ مامۆستا..... هتد
ئه‌گه‌ر هاتوو فه‌رمانه‌ریکی خانه‌نشین بکوژێ سزاکه‌ی هه‌مان سزای فه‌رمانبه‌ری حکومه‌ت نابێت چونکه‌ته‌نیا مووچه‌وه‌رده‌گریت ده‌وام ناکات.
٦- ئەگەر تاوانبار مەبەستی بوو دوو کەس یان زیاتر بە یەک کردار( فعل) بکوژێت ، وەتاوانەکەی ئەنجام دا.
 لیرەدا مانای ئەم تاوانە ئەوەیە تاوانبار بیەویت دوو کەس بە یەک کردار، بە یەکەوە بکوژێت. وەک بە 1 گولە 2 کەس یان زیاتر بکوژێت، لیرەدا مەرجە بە یەک کردار بیت، ئەکەر بە دوو کردار بیت ئەوا نایکریتەوە، وە ئەبیت کاتیک کەسیک بە چەک بە دەستڕێژ پەنجەی پێدائەنێت و چەند کەسێک ئەکوژێت.
 هه‌ر که‌سیک هه‌ڵبسێت دوو که‌س یان زیاتر به‌یه‌ک( فعل )بکوژێت سزاکه‌ی له‌سیداره‌دانه ‌وه‌ک ده‌سترێژی گووله‌ له‌کۆمه‌ڵێک که‌س یان فریدانی دوو که‌س له‌سه‌ر چیا.
٧- که‌سیک دوو تاوانی کوشتن ئه‌نجام بدات به‌دوو کردار (فعل)
 وه‌ک:  ئه‌وه‌ی دوو تاوانی کوشتنی جیاواز ئه‌نجام بدات. یان شروع بێت لە تاوانێک، شروع واتەکەسەکە بیەوێت تاوان نجام بدات بەڵام نەتوانێت ئەنجامی بدات بە هۆی هۆکاریک لە دەرەوەی ویستی تاوانبار... وەک: دەمانچەی لە سەر سەر دا بنێت وپەنجەی پێدابنێت بەڵام چروک بکات.
٨- تاوانی کوشتن له‌ناو زیندان (سجن): ئه‌گه‌ر هاتوو که‌سێک سجن کرابیت و لە سەر تاوانی کوشتنی بە ئەنقەست سزا درابیت و له‌ناو زیندان هه‌لبستی به‌کوشتنی زیندانیه‌ک ئه‌وا سزاکه‌ی له‌سێداره‌دانه‌، یان شروع بیت لە تاوانیک. وەک:  بیەوەیت حەرەس بکوژێت.
٩- تاوانی کوشتن ئه‌نجام بده‌ی بۆ ده‌سپێکێ تاوانیکی تر...لیره‌دا که‌سی تاوانبار دوو تاوان ئه‌نجام بدات لیره‌دا عقوبه‌که‌ی اعدامه‌
 وه‌ک ئه‌وه‌ی که‌سێک هه‌لبستیت خاوه‌ن ماڵێک بکوژێت تاکو تاوانی دزی بکات لێره‌دا سزاکه‌ی له‌سیداره‌دانه.
یاخود ئافره‌تێک مێڕده‌که‌ی خۆی بکوژێت تاکو به‌دوای پیاویکی تر بکه‌ویێت.

 -ڕەخنەی تووند لەم یاسایە....
دەق ومادەکانی ئەم یاسایە بەگشتی ڕەفزە لەلایەن ڕێکخراوی لێبووردنی نێونەتەوەیی و ڕێکخراوی ڕێککەوتنی جیهانی دژی سزای لەسێدارەدان،هەر لە ساڵی ٢٠٠٢ دا، ڕۆژی ١٠ی ئۆکتۆبر(١٨ی ڕەزبەر)ی، وەک ڕۆژی جیهانیی خەبات لە دژی سزای لەسێدارەدانیان ڕاگەیاندوە. ئامانج لەو بڕیارە ئەوە بوو کە هەوڵ بدەن سزای لەسێدارەدان لە هەموو وڵاتانی جیهاندا ڕاگرن. بە پێی هەواڵی لێبووردنی نێونەتەوەیی، زۆربەی وڵاتانی جیهان سزای لەسێدارەدانیان لە یاساکانی خۆیان سڕیوەتەوە و هەندێک وڵاتیش هەن کە لەو ڕاستایەدا هەنگاو هەڵدەگرن. 

-ئەو ووڵاتانەی زۆرترین ئیعدامی تیا ئەنجام دەدرێت....
 بەڵام بەپێی ڕاپۆرتی ڕێکخراوی نێونەتەوەیی مافی مرۆڤ، لە هەندێک لە وڵاتانی جیهاندا هەر ساڵ بە هەزاران کەس سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا دەسەپێ و ئێستاشی لەگەڵدابێ، ٥٨ وڵات هەن کە سزای لەسێدارەدان جێبەجێ دەکەن و زۆربەیان لە وڵاتانی وەک چین و ئێران و کۆرەی باکوور و عەرەبستان و پاکستان و ئامریکادا بەڕِێوە دەچن. ئەو وڵاتانە بەرپرسیاری بەڕێوەبردنی لە سەدا ٩٥ ی ئێعدامەکانن لە جیهان‏دان.  بە پێی ریزبەندی راپۆرتی رێکخراوی نێونەتەوەیی بێت عێراق لە پلەی یەکەم دێت، ئێران بە پلەی دووەم و، چین و سعودیەش لە پلەی سێییەم و چوارم دێن کە بەکۆی گشتی لەم چوار وڵاتەدا 87 سزای لە سێدارەدان بە بەراورد بە هەموو جیهان جێبەجێدەکرێت.

 عێراق و کوردستان سزای لە سێدارەدان...
لەکاتێکدا حکومەتی هەرێمی کوردستان یاسای لە سێدارەدانیش جێبەجێ بکات ئەوا سەرپێچی لە یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی(القانون الدولی الانسانی) نەکردووە و پێشێلی ناکات، چونکە تا ئێستا عێراق پرۆتۆکۆلی ئیختیاری دووەمی تایبەت بە سزای لەسێدارەدانی ھاوپێچ بە پەیمانی نێودەوڵەتی تایبەت بە مافی شارستانی و سیاسی پەسەند نەکردووە، ھەر کاتێکیش عیراق ئەو پرۆتۆکۆلەی پەسند کرد ئەوسا ھەرێمی کوردستان ئەگەر سزای لەسێدارەدان جێبەجێ بکات ئەوا دەکەوێتە ژێر پرسیارەوە.

ئەگەرسزاى لەسێدارەدان لە عێراقدا جێبەجێبکرێت، کوردستانیش بەشێکە لە عێراق و دەبێت جێبەجێى بکات، بۆ ئەو مەبەستەش بڕگە و ماددەی تایبەت هەیە، ئەو تاوانانەش کە لەسێدارەدان دەیانگرێتەوە لە یاسای سزادانی عێراقی دیاری کراون، وەک کوشتنی بە ئەنقەست، تیرۆر و بازرگانی بە ماددە هۆشبەرەکان،بەڵام ئەم ڕێکخراوانە تائێستا نەیانتوانیوە ڕێگری لە حکومەتی عێراقی بکەن بەهەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان،یاخود بەلای کەمەوە جێبەجینەکردنی سزاکە،وەک ئەوەی کەلەهەرێمی کوردستان فشارەکەیان تاڕادەیەک ئامانجەکەی خۆی پێکاوە.

-چارەنووسی نادیاری سزادراوەکان...
بەڵام یەکلا نەکردنەوەی چارەنوسی ئەم(سزادراوانە) کە  سزادراون بەسزای لەسێدارەدان، کە ڕەنگە ڕێژەکەیان تادێت لەبەرزبونەوە دابێت،کەتیایاندایە چەندین ساڵە لە چاوەڕوانی مەرگدایە.! نەیاساکە هەموار دەکەنەوە وەنەسزاکەشیان بەسەردا جێبەجێ دەکەن.! چارەنووسیان بە شیوەیەکی نادیار ماوەتەوە.بوونەتە ئەرک بە سەر حکومەت و کەس و کاریشیانەوە.

ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP