پڕۆسه‌ی فێربوون

شۆڕش خالید ئاژگەیی - 22-03-2017 - 5146 جار خوێندراوەتەوە

*شۆڕش خالید ئاژگه‌یی 

بێگومان ئێمه‌ گشتمان به‌ درێژایی ژیانمان پێویستیمان به‌ فێر بوون و تازه‌کردنه‌وه‌ی زانست و مه‌عریفه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌و واتایه‌ی هه‌لومه‌رجه‌کانی ژیانی هاوچه‌رخ وامان لێده‌کات هۆشیارانه‌ دهه‌مبه‌ر فێربوون و مێتۆده‌ په‌روه‌رده‌ییه‌کان هه‌ڵوێستمان هه‌بێ و ئاگاداری چۆنیه‌تی به‌ره‌و پێشچوونی پڕۆسه‌که‌ بین و به‌ پێی زه‌مه‌ن و پێداویستیه‌کانی سه‌رده‌م پێداچوونه‌وه‌ به‌ پڕۆگرام و میتۆده‌کانه‌وه‌ بکه‌ین. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش گه‌ره‌که‌ بزانین، فێربوون پرۆسه‌یه‌کی درێژ خایه‌نه‌ و له‌ هه‌موو قۆناغه‌کانی ته‌مه‌نی مرۆڤ وه‌ک پێداویستیه‌کی ژیاری و گرینگ بوونی هه‌یه‌.

پرسیارێک لێره‌دا دێته‌ پێشه‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌، ئایا پڕۆسه‌ی فێر بوون له‌ قۆناغه‌ جیاجیاکانی قوتابخانه و زانکۆ‌ له‌ سه‌رده‌مانی کۆنه‌وه‌ تا کو ئیمڕۆ به‌ چ شێوه‌وشیوازێکەوە به‌ره‌وپێشه‌وه‌ چووه‌‌؟ چ ڕه‌وتێکی گرتۆته‌ به‌ر؟ و ئایا مه‌به‌ستی سه‌ره‌کی له که‌وتنه‌ به‌ر‌ خوێندن و چوونه‌ قوتابخانه‌ فێر بوون نه‌بووه‌؟ بێگومان وەڵامی ئەم پرسیارە بە بە ڵی وەڵام دەدرێتەوە.
به‌ڵام نه‌ک به‌ومانایه‌ی چه‌مکی " فێربوون" له‌ ڕۆژگاری ئیمڕۆدا ڕاڤه‌ی بۆ داکرێ. هه‌ر له‌ ساڵانی ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی بیسته‌م و ڕێک دوای به‌ کۆتا هاتنی دووه‌م جه‌نگی جیهانی  چه‌مکی "فێربوون" به‌ مانا کلاسیکیه‌که‌یه‌وه‌ هاتووه‌، واته‌ فێر بوون یا ئه‌ز به‌رکردن. 

به‌ڵام له‌ کۆمه‌ڵگه‌ پێشکه‌وتووه‌کان ونه‌مازه له‌‌ سیسته‌می خوێندن و په‌روه‌رده‌ی سه‌رده‌م و دوای ئه‌و گۆڕانکاریانه‌ی له‌ بوارگه‌لی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی، په‌روه‌رده‌یی، ڕۆشنبیری و خوێندن هاتنه‌ ئاراوه، ئه‌م ماناکلاسیکیه‌ کرچ و کاڵه‌ تا ڕاده‌یه‌ک گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه‌. به‌ واتایه‌کی تر کاتێک باس له‌ پڕۆسه‌ی خوێندن و په‌روه‌رده‌ی هاوچه‌رخ ده‌کرێ، مانا و مه‌به‌ست له‌ چه‌مکی فێر بوون ته‌نیا ئه‌زبه‌ر کردن و تۆمار کردنی بابه‌ته‌ په‌روه‌رده‌ییه‌کان نیه‌، به‌ڵکو مه‌به‌ست گۆڕانکاری کردنه‌ له‌ "عه‌قڵییه‌ت" مان به‌رامبه‌ر به‌ چه‌مکی فێر بوون، به‌ومانایه‌ی ئێمه‌ ده‌بێ ئاماده‌ییمان هه‌بێ بۆ گۆڕانکاری و گرتنه‌ به‌ری شێوازو مێتۆدی فێربوونی تازه‌ له‌ پێناو به‌ره‌پێشه‌وه‌ بردنی توانست و گه‌شه‌ پێدانی به‌هره‌کانی فێر بوونه‌وه‌. ئه‌گینا ناتوانین له‌ گه‌ڵ ڕه‌وتی سه‌رده‌م بڕۆین و دوا ده‌که‌وین له‌ کاروانی په‌روه‌ده‌ و فێربوون و به‌ زانست کردنی هه‌رچی زیاتری کۆمه‌ڵگه‌ له‌ هه‌موو ئاسته‌کانیدا.

له‌ زانستی هاوچه‌رخدا کاتێک باسی پڕۆسه‌ی فێر بوون ده‌کرێ، مێتۆده‌کان زیاتر جێگه‌ی سه‌رنجن، نه‌ک ئه‌و چه‌مک و بابه‌ته‌ مه‌عریفی و زانستانه‌ی له‌ ئه‌نجامی پڕۆسه‌که‌وه‌ فێریان ده‌بین یا ئه‌ز به‌ریان ده‌که‌ین. هه‌روه‌ها چۆنیه‌تی به‌کارهێنانی بابه‌ت و چه‌مکه‌کان له‌ ژیانی ڕۆژانه‌ و کاروباری جڤاکیدا ( به‌ کردار) جێگه‌ی بایه‌خ پێدانی شاره‌زایان و پسپۆرانی " فێربوون" ه‌. که‌واته‌ مێتۆده‌کانی فێر بوون گرینگترن له و شتانه‌ی مرۆڤ به‌ درێژایی ته‌مه‌نی له‌ قوتابخانه‌ و زانستگه‌ و مه‌ڵبه‌نده‌کانی خوێندن فێریان ده‌بێ.

فێر بوون، گه‌شه‌ی که‌سایه‌تی، به‌رزکردنه‌وه‌ی تواناکان، گه‌شه‌ پێدانی به‌هره‌کان و به‌ کۆمه‌ڵایه‌تی کردن، هه‌مویان ده‌چنه‌ یه‌ک خانه‌وه‌‌. پرۆسه‌ی فێر بوون بریتیه‌ له‌ " فێر بوون به‌ درێژایی ته‌مه‌ن"، پرۆسه‌کانی گۆڕانکاری و جێ گۆڕکێ، که‌ تیایدا زانست، تێگه‌یشتن، حه‌زو خولیاکان، بۆچوونه‌کان، هه‌سته‌کان، کۆمۆنیکه‌یشن ( ئاڵوگۆڕ) و به‌ کۆمه‌ڵایه‌تی کردن ده‌چنه‌ ژێر یه‌ک چه‌تره‌وه‌ و هه‌میشه‌ش ده‌که‌ونه‌ به‌ر‌ گۆڕانکاری و ئاسۆی تازه‌وه‌.

بۆیه‌ش زۆربه‌ی په‌روه‌رده‌کاران و ناوه‌نده‌کانی خوێندن، خوێندکارانی قوتابخانه‌ و زانکۆکان، مامۆستایان، به‌رێوه‌به‌ران و پلان دانه‌رانی په‌روه‌رده‌یی له‌ کاتی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ مێتۆده‌ تازه‌کانی خوێندن دووچاری نیگه‌رانی و دڵه‌ڕاوکێ ده‌بن و له‌ چۆنیه‌تی پراکتیک کردنی مێتۆده‌ تازه‌کان دوودڵن و دڵنیا نین. له‌ پاڵ ئه‌مه‌شدا زۆربه‌ی تیۆریه‌ کۆنه‌کانی تایبه‌ت به‌ ده‌روون ناسی بۆ شی کردنه‌وه‌ و ڕاڤه‌کردنی مێتۆده‌کان به‌ که‌ڵک نایه‌ن و بۆ هه‌ڵسه‌نگاندنی ڕه‌هه‌ند‌ و لایه‌نه‌ ئه‌رێنی و نه‌رێنیه‌کانی ئه‌م شێوازه‌ تازه‌یه‌، ناکرێ پشتیان پێ ببه‌سترێ وسوود به‌خش بن.

بۆیه‌ هه‌نووکه‌ له‌ زۆربه‌ی بواره‌ زانستیه‌کاندا زانایان به‌ داهێنانی کۆمه‌ڵێک تیۆری نوێ، هه‌وڵ ئه‌ده‌ن ڕه‌هه‌نده‌کانی " پێشکه‌وتنی که‌سایه‌تی" و " په‌ره‌دان به‌ تواناکان" له‌ ئه‌نجامی پڕۆسه‌ی فێر بووندا هه‌ڵبسه‌نگێنن. ئه‌م ڕه‌هه‌ندانه‌ش له‌ هه‌موو ئاسته‌کانی ژیانی کۆمه‌ڵایه‌تی و پرۆسه‌ی خوێندن و فێر بووندا، ده‌وریان هه‌یه‌، بۆیه‌ش بۆته‌ جێی سرنج وتێڕامانی زانایانی په‌روه‌رده‌و پسپۆرانی فێربوونه‌وه‌.

به‌ کورتی مرۆڤ له‌م زه‌مه‌نه‌ تازه‌یه‌دا پێویستی به‌ " تێگه‌یشتنێکی تازه‌" هه‌یه‌ ده‌رباره‌ی پڕۆسه‌ی فێربوون.  به‌ڵام تێگه‌یشتنێکی وه‌هاش له‌ ماوه‌یه‌که‌ی زه‌مه‌نی کورتدا و به‌ شێوه‌یه‌کی خورسک نایه‌ته‌ کایه‌وه‌، به‌ڵکو پێویستی به‌ تێپه‌ڕاندنی چه‌ندین قۆناغ هه‌یه‌ و له‌ هه‌موو بواره‌کانی ژیاندا، به‌ تایبه‌تی ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ "پڕۆسه‌ی فێربوون" ه‌ وه‌ هه‌یه‌، باره‌که‌ تا ڕاده‌یه‌ک ئاڵۆزتره‌. لێ ئه‌م فاکته‌رانه‌ی خواره‌وه‌ جێی سرنجن و که‌م تا زۆر، راسته‌وخۆ یا ناڕاسته‌وخۆ کاریگه‌ریان به‌سه‌ر فێربوونه‌وه‌ هه‌یه‌:

- "فێریار" له‌میانه‌ی پڕۆسه‌ی فێربووندا و  له‌ سه‌ر بنه‌مای ئه‌زموونه‌کانی خۆی،  چوارچێوه‌ی فێر بوون و زانسته‌‌که‌ی داده‌ڕێژێ.

- " فێر بوون" پڕۆسه‌یه‌کی کۆمه‌ڵایه‌تی و دوولایه‌نه‌ که‌وا له‌ ئه‌نجامی کارلێکی دوو لایه‌نه‌ له‌گه‌ڵ لایه‌نی به‌رامبه‌ر، ڕاسته‌وخۆ یا ناڕاسته‌وخۆ له‌ رێگه‌ی که‌ناڵه‌کانی " کۆمیۆنیکه‌یشن" ( ئاڵو‌گۆڕ) ه‌وه‌ دێته‌ به‌رهه‌مه‌وه‌.

- فێرگه‌ و ده‌ورووبه‌رو ئه‌و ژینگه‌یه‌ی تیایدا هه‌ڵکه‌وتووه‌، کاریگه‌ری هه‌یه‌ به‌سه‌ر پڕۆسه‌ی فێر بوون و ئه‌نجامه‌کانیه‌وه‌.

- ‌هه‌ڵوێستی تایبه‌تی ( حه‌ ز و خولیا و ئو‌مێد و ئاره‌زوو) ی فێریار، کاریگه‌ری هه‌یه‌ به‌سه‌ر شته‌ ده‌ره‌کیه‌کان و ئه‌و هۆکارانه‌ی فێریار له‌ میانه‌ی پڕۆسه‌ی فێر بووندا ده‌که‌وێته‌ ژێر کاریگه‌ریانه‌وه‌.

- چۆنیه‌تی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌، ده‌رک کردن، لێکدانه‌وه‌ و هه‌زم کردنی بابه‌ته‌ تازه‌کان له‌ لایه‌ن فێریاره‌وه‌، له‌وانه‌ ڕه‌ت کردنه‌وه‌، چه‌واشه‌ کردن، گرێدانی بابه‌ته‌کان به‌ تێگه‌یشتن و خوێندنه‌وه‌ کۆنه‌کان یا په‌ره‌دان، تێکه‌ڵ کردن و زیاد و که‌م کردنی بابه‌ته‌ تازه‌کان له‌ گه‌ڵ تێگه‌یشتنه‌ کۆنه‌کان، له‌ ڕێگه‌ی کاردانه‌وه‌وه‌. 

- به‌ گشتی " پڕۆسه‌ی فێر بوون" پڕۆسه‌یه‌کی " سوبیه‌کتیڤه‌" و به‌رده‌وام ده‌که‌وێته‌ ژێر کاریگه‌ری وکارلێکی تێگه‌یشتنه‌ به‌راییه‌کان، چاوه‌ڕوانیه‌کان، به‌رژه‌وه‌ندیه‌کان، ڕوانگه‌کان و پڕۆسه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی فێریاره‌وه‌. ئه‌م حاڵه‌تانه‌ش به‌ گشتی کاریگه‌ری و ڕۆڵێکی یه‌کلاکه‌ره‌وه‌یان هه‌یه‌ له‌ کاتی گواستنه‌وه‌ و په‌ره‌پێدانی شاره‌زاییه‌کان، زانست، شێوازه‌کانی فێر بوون و بیر کردنه‌وه‌و مامه‌ڵه‌کردن، ئاسته‌کانی هۆشیاری، بۆچوونه‌کان و کولتور و ژیانی جڤاکیه‌وه‌. 

هه‌ربۆیه‌ش به‌ لای شاره‌زایانی په‌روه‌رده‌ و فێر بوونه‌وه‌، "فێر بوون" پڕۆسه‌یه‌کی تا بڵێی تێکه‌ڵاوو ئه‌سته‌م و مرۆییه‌. 

 زانستی سایکۆلۆژی کلاسیکی تا کو ئێستا توانیویه‌تی ته‌نیا گۆشه‌یه‌کی زۆر بچووکی پڕۆسه‌ی " فێربوون"  بسه‌لمێنێ و تیشکی بخاته‌‌ سه‌ر، ئه‌ویش ته‌نیا له‌ ڕێگه‌ی تاقیکردنه‌وه‌ی سنوورداره‌وه‌ له‌ سه‌ر کۆمه‌ڵێک ئاژه‌ل و مرۆڤه‌وه. بۆیه‌ هه‌ندێ له‌ چه‌مکه‌کانی ئه‌م زانسته‌ کلاسیکیه‌ نه‌یتوانیوه ته‌واو ‌بوار له‌ به‌رده‌م زانایان و توێژه‌ره‌وان خۆش بکات، تاکو بتوانن ته‌ڤی ره‌هه‌نده‌ شاراوه‌کانی " پڕۆسه‌ی فێر بوون" بخه‌نه‌ ژێر لێڤه‌کۆلێن و توێژینه‌وه‌ی زانستیدا.
 
لێ پێکهاته‌یه‌ک له‌ زانستی سایکۆلۆژی کلاسیکی به‌ که‌ڵک وه‌رگرتن له‌ زانسته‌ تازه‌کانی ئه‌م بواره‌، دکارێ تێگه‌یشتنێکی گشتگیرتر بدات به‌ ده‌سته‌وه‌. بۆ زیاتر ڕوون کردنه‌وه‌ی ئه‌م ته‌وه‌ره‌ به‌ پێویستی ده‌زانم به‌ هێنانه‌وه‌ی نموونه‌یه‌کی زیندوو زیاتر تیشک بخه‌مه‌ سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌:

مامۆستایه‌کی مێژوو به‌ تێروته‌سه‌لی ڕووداوێکی دیرۆکی و کۆن بۆ قوتابیان شی ده‌کاته‌وه‌ و هاوکات له‌گه‌ڵ شی کردنه‌وه‌کانیشیدا پڕسیار ئاراسته‌ی قوتابیان ده‌کات. قوتابیه‌کانیش به‌ گوێره‌ی تێگه‌یشتن و ڕاده‌ی شاره‌زاییان له‌ ڕووداوه‌که‌ ( له‌وانه‌یه‌ ڕووداوه‌که‌یان له‌ چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌کی تره‌وه‌ بیستبێ و که‌م تا زۆر ئاشنایه‌تیان له‌گه‌ڵیدا هه‌بێ) به‌رسڤی پرسیاره‌کانی مامۆستا ده‌ده‌نه‌وه‌. له‌م حاڵه‌ته‌دا مامۆستا پرسیاری وردتر ئاراسته‌ی قوتابی ده‌کات و قوتابیش به‌ گوێ گرتن و ورد بوونه‌وه‌ له‌ ڕووداوه‌که‌ له‌هه‌مان کاتدا که‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌کان ده‌داته‌وه‌، پرسیاری دیکه‌شی له‌ لا درووست ده‌بێ و له‌ میانه‌ی پرۆسه‌یه‌کی دوولایه‌نه و هاوکاریه‌کی هاوبه‌شدا‌ ، پرسیاره‌کانی ئاراسته‌ی مامۆستا ده‌کات.
 
له‌ میانه‌ی ئه‌م پڕۆسه‌ هاوکاریه‌ هاوبه‌شه‌دا له‌ ڕووی سایکۆلۆژیه‌وه قوتابی ڕوونکردنه‌وه‌کانی مامۆستا له‌گه‌ڵ ئاستی تێگه‌یشتنی خۆی له‌ بابه‌ته‌که‌ لێک ده‌داته‌وه‌. به‌ واته‌یه‌کی دی وته‌کانی مامۆستا له‌گه‌ڵ ئه‌و زانیارانه‌ هه‌ڵده‌سه‌نگرێت، که‌وا قوتابی‌ پێشتر له‌ ڕیگه‌و که‌ناڵی دیکه‌وه‌‌ به‌ده‌ستی هێناون. له‌  ئه‌نجامی ئه‌م پڕۆسه‌ به‌رده‌وامه‌شه‌وه‌ قوتابی کۆمه‌ڵێک زانیاری تازه‌ له‌ مێشکی خۆیدا تۆمار ده‌کات ( فێر ده‌بێ ) و ده‌توانێ  له‌کات و ساتی پێویستدا دووباره‌ به‌رهه‌ڤیان بکات یا به‌کاریان بێنێ.

به‌ڵام ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ هه‌میشه‌ بێ گڕێ و گیرو گرفت نیه‌ و له‌ وانه‌یه‌ پڕۆسه‌ی فێر بوون له‌م ڕێگایه‌وه‌ له‌ هه‌ندێ قۆناغدا دووچاری هه‌ڵه‌ بێ وئه‌نجامی نه‌رێنی و دوور له‌ چاوه‌ڕوانی لێ بکه‌وێته‌وه‌. بۆ نموونه‌ ده‌کرێ شێوازی شی کردنه‌وه‌ی مامۆستا که‌م وکورتی تێدابێ، هه‌ماهه‌نگ نه‌بێ یا بارودۆخی نێو هۆڵی قوتابخانه له‌به‌ر هه‌ندێ هۆوه‌‌ له‌ بار نه‌بێ. له‌م حاڵه‌ته‌شداپڕۆسه‌ی فێربوون به‌ ناته‌واوی ده‌که‌وێته‌وه‌ و قوتابی که‌ڵکی پێویستی لێ وه‌رناگرێ. له‌وانه‌شه‌ قوتابی له‌ ڕووی تواناو ئاستی هۆشیاری، زه‌ین و حه‌زه‌هۆگری‌ بۆ بابه‌ته‌که‌، ئاماده‌یی تێدا نه‌بێ و به‌ هیچ جۆرێ حه‌زی له‌ ماده‌که‌ نه‌بێ.
 یا زانیاریه‌کانی قوتابی ده‌رباره‌ی بابه‌ته‌که‌وه‌ ناته‌واو هه‌ڵه‌ بن و مامۆستا نه‌توانێ په‌یامه‌ ڕاسته‌قینه‌که‌ی به‌ قوتابی بگه‌یه‌نێ.

ئه‌م نموونه‌یه‌ی سه‌ره‌وه‌ سه‌لمێنه‌ری ئه‌و ڕاستیه‌یه‌، که‌وا له‌ ڕووی ده‌روونیه‌وه ئاستی تواناداری تێگه‌یشتنی‌ قوتابی نه‌ ته‌نیا ده‌وری له‌ پرۆسه‌ی فێر بووندا هه‌یه‌، به‌ڵکو پرۆسه‌یه‌کی سایکۆلۆژیی تریش له‌م حاڵه‌ته‌دا ڕۆڵی خۆی ده‌بینێ. ئه‌ویش هه‌روه‌ک له‌سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێدا، ڕاده‌ی حه‌زو خولیا و هێزی هاندانی ده‌روونیی قوتابیه‌ بۆ فێر بوونی زیاتر یا وه‌رگرتنی زانیاری تازه‌ ده‌رباره‌ی بابه‌ته‌که‌وه‌. ئه‌م پڕۆسه‌یه‌ له‌ زمانی زانست پێی ده‌گوترێ ( psykodynamisc proces ( .
بۆیه‌ ئه‌گه‌ر بمانه‌وه‌ێ بزانین میانه‌ی پڕۆسه‌ی فێربووندا له‌ نێوان فێریار و مامۆستا به‌ وردی چی ڕووده‌دات ده‌بێ ئه‌م چه‌ند خاڵه‌ی خواره‌وه‌مان له‌به‌ر چاو بێ یا به‌ واتایه‌کی تر هه‌موو پڕۆسه‌ی فێر بوونێک له‌م سێ خاڵه‌ی خواره‌وه‌ پێک دێ:

1- پڕۆسه‌ی هاوکاری له‌ نێوان فێر یار و ده‌ورووبه‌ریه‌وه‌.
2- پڕۆسه‌ی تێگه‌یشتن و وه‌رگرتنی زانیاری و زانست له‌ ڕووی سایکۆلۆژیه‌وه‌ له‌ لایه‌ن فێریاره‌وه‌. ( باری سایکۆلۆژی قوتابی)
3- پڕۆسه‌ی سایکۆلۆژی دینامیکی فێریار، که‌وا بتوانێ ئاستی تواناداری فێر بوون و هێزی ده‌روونی پێویستی پێ ببه‌خشێ بۆ فێر بوون و وه‌رگرتنی زانستی تازه‌وه‌.
 
 ئه‌گه‌ر بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ نموونه‌که‌ی له‌ سه‌ره‌وه‌ ئاماژه‌م پێ دا، ده‌بینین لێره‌دا ئه‌وه‌ی گرینگه‌ ناوه‌رۆکی پڕۆسه‌ی فێر بوونه‌، نه‌ک خودی پڕۆسه‌که‌. به‌واتایه‌کی تر، له‌وێ گرینگه‌ قوتابی زانیاری تازه‌ و تێگه‌یشتنێکی نوێ ده‌رباره‌ی ڕووداوه‌ دیرۆکیه‌که‌ به‌ده‌ست بێنێ وشتێکی تازه‌ فێر بێ.
 
لێردا‌ گرینگه‌ تیشک بخه‌ینه‌ سه‌ر چۆنیه‌تی پڕۆسه‌ی سایکۆدینامیکیه‌وه‌، یا ڕوونتر بڵێین، چۆنیه‌تی ئه‌زموون کردنی ڕووداوه‌که‌، ئه‌و‌‌ هه‌ست ونه‌سه‌ته‌ی قوتابی له‌ کاتی گوێ گرتن له‌ ڕووداوه‌ میژوییه‌که لای درووست ده‌بێ، هاندانه‌ بۆ گوێ گرتن له‌ ته‌واوی ڕووداوه‌که‌ و ئه‌و هێزه‌‌سایکۆلۆژیه‌ی له‌ ناخی قوتابیدا درووست ده‌بێ و جێ گۆڕکێی پێ ده‌کرێ له‌ کاتی گوێ گرتن و درێژه‌دان به‌ گوێ گرتنه‌که‌.
ئاستی فێر بوون و ماوه‌ی مانه‌وه‌و تۆمار کردنی زانیاریه‌کان لای قوتابی، تا ڕاده‌یه‌کی به‌رچاو په‌یوه‌ندی هه‌یه‌ به‌ شێواز و چۆنیه‌تی ئاڵوگۆڕی توانا ده‌روونیه‌کانی قوتابی له‌ ڕووی سایکۆلۆژی و ئاماده‌یی ئه‌و بۆ هێشتنه‌وه‌و تۆمارکردنیان له‌ مێشکدا. به‌ واتایه‌کی دی، ئاماده‌ باشی قوتابی له‌ ڕووی سایکۆلۆژیه‌وه‌ ڕۆڵێکی به‌رچاوو گرینگی هه‌یه‌ له‌ سه‌رکه‌وتوویی یا شکست هێنانی "پڕۆسه‌ی فێربوون" دا.  باری‌ ده‌روونی قوتابی له‌ کاتی فێر بووندا ڕۆڵی هه‌یه‌ له‌وه‌ی بڵێین ناوبراو فێری زانست یاشتێکی تازه‌ بووه‌ یا نا.

وێڕای ئه‌م خاڵانه‌ی سه‌ره‌وه‌، بارو دۆخ و هه‌لومه‌رجی ناوه‌وه‌ی هۆڵی قوتابخانه‌ش له‌ ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ له‌ به‌ ئاکام گه‌یشتن یا نه‌گه‌یشتنی پڕۆسه‌ی فێر بووندا ده‌ورێکی باڵای هه‌یه‌. ئه‌گه‌ر ئاستی هاوکاری له‌ نێوان مامۆستا و قوتابی یا قوتابی و قوتابی نزم ‌بێ و که‌ش و هه‌وای ناوه‌وه‌ی قوتابخانه‌ له‌ ڕووی کۆمه‌ڵایه‌تیه‌وه‌ له‌بار نه‌بێ و شپڕزه‌یی، ئێره‌یی، نێوان ناخۆشی و ترس و دڵه‌ ڕواکێ و دووبه‌ره‌کی و چه‌ند به‌ره‌کی باڵی به‌سه‌ر په‌یوه‌ندیه‌کاندا کێشابێ، یا قوتابی وێنه‌یه‌کی هه‌ڵه‌ و تێگه‌یشتنێکی ناواقیعی له‌ مامۆستاکه‌ هه‌بێ و به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ مامۆستا لای خۆی وێنه‌یه‌کی دوور له‌ ڕاستیه‌وه‌ ده‌رباره‌ی قوتابیه‌کانه‌وه‌ لای خۆی گه‌ڵاله‌ کردبێ،  ئه‌وا بێ گومان پڕۆسه‌ی فێر بوونیش له‌ ئه‌نجامدا کاریگه‌ری نه‌رێنی و پێچه‌وانه‌ی لێده‌که‌وێته‌وه‌. 

له‌ حاڵه‌تێکی واشدا به‌ شێوه‌یه‌کی گشتی به‌رده‌وام بوونی ئه‌م دۆخه‌، دکارێ قوتابی بخاته‌ ژێر جۆره‌ها کاریگه‌ری نه‌رێنی و له‌ ئه‌نجامدا چه ندین جۆری فێر بوون بێته‌ کایه‌وه‌. ئێمه‌ هه‌موومان به‌م قوناغه‌ دا ڕۆیشتووین، کاتێک له‌ قۆناغه‌کانی سه‌ره‌تایی، دوا ناوه‌ندی و ئاماده‌ییدا بۆمان سه‌خت بوو ئه‌وه‌ی له‌ قوتابخانه‌دا فێری ببووین،  له‌ ده‌ره‌وه‌ی قوتابخانه‌دا بیخه‌ینه‌ واری کردار و جێ به‌جێ کردندا. له‌ ڕووی ئه‌کادێمیه‌وه‌ ئه‌م حاڵه‌ته( به‌ کار هێنان و پراکتیک کردنی زانست له‌ ده‌ره‌وه‌ی دیواره‌کانی قوتابخانه‌)‌ ناوی نراوه‌، " شۆکی به‌ کرداری کردن". 

هه‌ر ئه‌م حاڵه‌تانه‌ش وایان کردووه‌، " پڕۆسه‌ی فێربوون" له‌ ده‌ره‌وه‌و ناوه‌وه‌ی قوتابخانه، هه‌ل و مه‌رجه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی و سایکۆلۆژیه‌کان و کاریگه‌ریه‌ ئه‌رێنی ونه‌رێنیه‌کانی جۆری په‌یوه‌ندیه‌کان له‌ نێوان مامۆستایان وقوتابیان، چ وه‌ک تاک و چ وه‌ک کۆمه‌ڵ، ‌ ببێته‌ هانده‌رێک بۆ کۆمه‌ڵێک توێژه‌ره‌وه‌ و شاره‌زای بواری په‌روه‌رده‌ وفێر کردن، بۆ لێڤه‌کۆلین ده‌رباره‌ی ڕه‌هه‌ندو چۆنیه‌تی به‌ره‌وپێشه‌وه‌ چوونی پڕۆسه‌ی فێر بوون له‌ قوتابخانه‌ و ده‌ره‌وه‌ی قوتابخانه‌دا.

کۆمه‌ڵێک توێژه‌ره‌وه‌ی تری بواری فێربوون هه‌وڵیان داوه‌ له‌ ڕیگه‌ی تیشک خستنه‌ سه‌ر هه‌ل ومه‌رجه‌ جڤاکیه‌کان،  ئاستی ته‌مه‌ن و جۆری ڕه‌گه‌ز ( کوڕ یا کچ)، یا هه‌ل ومه‌رجه‌ کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کانی نێوان وڵاتان، تیشک بخه‌نه‌ سه‌ر پڕۆسه‌ی فێر بوون له‌ ئاستی جیا جیادا.  بۆ نموونه‌ له‌ دانیمارک توێژه‌ره‌وانی بواری په‌روه‌رده‌ ده‌رباره‌ی جیاوازیه‌ کانی ته‌مه‌ن له‌ ڕووی ده‌روونیه‌وه‌ و کاریگه‌ری ئه‌م جیاوازیانه‌ چه‌ندین لێکۆڵینه‌وه‌ی گرینگیان ئه‌نجام داوه‌. مناڵان تا سه‌ره‌تای هه‌رزه‌کاری ده‌یانه‌وه‌ێ جیهانی ده‌ورووبه‌ریان بناسن  و زۆریشیان ئاره‌زووی به‌ده‌ست هێنان و گه‌یشتن به‌م جیهانه‌ له‌ خه‌یاڵیاندا ده‌خولێته‌وه‌. بۆ گه‌یشتن به‌م ئامانجه‌یان تا ڕاده‌یه‌کی به‌رچاو به‌ سینگێکی کراوه‌ ئاماده‌ی وه‌رگرتن و قه‌بووڵ کردنی هه‌ر جۆره‌ ئامۆژگاری و ڕێپیشاندانێکن له‌ لایه‌ن گه‌وره‌کانه‌وه‌. 

دوای به‌کۆتا هاتنی ماوه‌ی هه‌رزه‌کاری و پێ بنان بۆ نێو قۆناغی لاوێتیدا، گه‌نج ده‌که‌وێته‌ هه‌وڵ دان بۆ دۆزینه‌وه‌ی شوناس یا په‌ره‌دان به‌ شوناسی که‌سایه‌تی خۆی و هه‌ڵبژاردنی ئه‌وشێوه‌ ژیانه‌ی ئاره‌زوویه‌تی یا له‌ کۆمه‌ڵگه‌ی خۆی یا له‌ جڤاکی جیهانی ده‌ره‌وه‌ کردوویه‌ته‌ نموونه‌ و سه‌رمه‌شقی ژیانیه‌وه‌.
 بۆیه‌ له‌ له‌ هه‌رزه‌کاریه‌وه‌ تا ته‌مه‌نی بیست ساڵه‌یش، هه‌رجاره‌ی مامۆستا هه‌وڵ و کۆششی ده‌خاته‌ گه‌ڕ تاکو بابه‌تێک فێری قوتابی بکات، قوتابی ئه‌م پرسیاره‌ له‌ خۆی ده‌کات، باشه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ یا گێڕانه‌وه‌ی ئه‌م ڕووداوه‌ چ مانایه‌کی هه‌یه‌ بۆ که‌سایه‌تیم و شوناسی فه‌ردیم؟

دواتر و له‌ ساڵانی ته‌مه‌نی دوای لاوێتی و گه‌نجێتیدادا، ئیتر کاتی به‌ واقعی کردن یا به‌ کرداری کردنی زانست وزانیاره‌کان دێ و گه‌نج له‌مه‌ودا هه‌وڵ ده‌دات پڕۆژه‌تایبه‌تیه‌کانی تایبه‌ت به‌ ژیان و دواڕۆژی خۆی بخاته‌ واری کرداره‌وه‌. ئه‌م پڕۆژانه‌ش ده‌کرێ په‌یوه‌ندیان به‌ ژیانی خێزانداری و پێکه‌وه‌نانی خێزانه‌وه‌ هه‌بێ یا دۆزینه‌وه‌ی کارو پیشه‌ له‌ سه‌رووی هه‌موو شتێکه‌وه‌ بێ، یا پڕۆژه‌کان ته‌واو تایبه‌تی و فه‌ردی بن.

ئه‌م پڕۆژانه‌ش له‌ ئه‌نجامی لێکدانه‌وه‌و ورد بوونه‌وه‌و داڕشتنی پلان گه‌لێکه‌وه‌ دێنه‌کایه‌وه‌، له‌وانه‌یه‌ سیاسی بن، ئایینی بن یا ئه‌وه‌تا بیروبۆچوونی تاکه‌ که‌سی کاری له‌ داڕشتنیاندا کردووه‌. ئه‌م کاره‌ش گه‌وره‌کان ( ئه‌وانه‌ی قۆناغی گه‌نجیان تێپه‌ڕاندووه‌)‎ که‌متر مه‌یلیان هه‌یه‌ هێزو توانا و کاتی بۆ ته‌رخان بکه‌ن. به‌ واتایه‌کی دی کاتێک گه‌وره‌کان بڕیاری فێربوونی زانست یا بابه‌تێکی تازه‌ده‌ده‌ن،  ناکه‌ونه‌ ژێر ئه‌م هه‌موو لێکدانه‌وه‌و هه‌ڵسه‌نگاندنه‌ دووره‌ درێژه‌ ئایینی، جڤاکی ، سیاسی، بۆچون و ڕوانگه‌ تایبه‌تیه‌کانه‌‌وه‌‌. گه‌وره‌کان پاش گه‌یشتن به‌ قۆناغی " پێگه‌یشتوویی"،  خوازیاری دۆزینه‌وه‌ی هارمۆنیان له‌ ژیانیاندا و که‌متر ڕووبه‌ڕووی کێشه‌ وئاسته‌نگه‌کانی تایبه‌ت به‌ دیاری کردنی شوناس و شێوه‌ی ژیانیان ده‌بنه‌وه‌. 

بێگومان هه‌لومه‌رجه‌ تازه‌کانی تایبه‌ت به‌ بواری فێر بوون له‌ ئه‌نجامی کۆمه‌ڵێک گۆڕانکاری ڕیشه‌یی له‌ کۆمه‌ڵگاکاندا هاتوونه‌ته‌ کایه‌وه‌. ئه‌م گۆڕانکاریانه‌ش مرۆڤ ڕووبه‌ڕووی تێگه‌یشتن له‌م پرسیاره‌ ده‌که‌نه‌وه‌: فێر بوون چ مانایەک دەبەخشێت؟  

ئه‌م تێگه‌یشتنه‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌ی په‌ره‌سه‌ندنه‌کانی نێو کۆمه‌ڵگایه‌، به‌ جۆرێک سیاسه‌تمه‌دارن، کاربه‌ده‌ستان و به‌رپرسانی په‌روه‌رده‌یی و لێژنه‌کانی باڵای خوێندن و زانکۆ والێده‌کات گۆڕانکاری ڕیشه‌یی و به‌رفراوان له‌ ڕووی ناوه‌رۆک و پراکتیکه‌وه‌ به‌سه‌ر ستراکتۆری خوێندنه‌کانی زانکۆ و په‌یمانگاکاندا بهێنن تا کو له‌گه‌ڵ پێداویستیه‌جڤاکیه‌کانی سه‌رده‌م  بگونجێن و چیتر خوێندنه‌کان له‌ حه‌ڵقه‌یه‌کی داخراوو کلاسیکی و چەقبەستوودا نه‌خولێنه‌وه‌. 

 

*ماستەر لە کۆمیونیکەیشن


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP