پەلەقاژە و هەژمونگەرایی لە پێناو مانەوە

شۆڕش خالید ئاژگەیی - 22-08-2019 - 1247 جار خوێندراوەتەوە

بێگومان ساڵانی دوای کۆتایی جەنگی ساردی نێوان بلۆکی رۆژئاواو رۆژهەڵات بە سەردەمی زێڕینی بەهیزبوون و گەشەی خێرای بلۆکی رۆژئاواوە دادەنرێت. بە تایبەت دوای ڕوخانی دیواری بەرلینیەوە،  سەردەمی داڕمان و شکست و پاشەکشەی بلۆکی سۆشیالیستی و فکری مارکسیستی و لێنینیستی  و لەگۆڕنانی بیرۆکە خەیاڵ پڵاوەکان بە تەواوەتی دەستی پێکرد و ئەم بلۆکەی لە ناواخندا هەڵتەکاند.

هاوکات لەگەڵ داڕمانی کەمپی سۆشیالیزمدا، وڵاتانی رۆژئاوا پێیان نایە قۆناغێکی زێڕینی پێشکەوتن و گەشەو دەوڵەمەندی لە هەموو روێکەوە.

کۆمەڵێک بەهای گەورەو بەپیرۆزکراو، وەک خوێنی تازە رژانە نێو شادەمارەکانی وڵاتانی رۆژئاواوە. 

پێوەرە سیاسیە هاوبەشەکان، دامەزراوە هاوبەشەکان، شۆڕشی تێکنۆلۆژیای تازەو هاوچەرخ، ئاسایشی گشتی، کاڵاو شتومەکە بازرگانیەکان، سەرمایەی نیشتیمانی و کەسایەتیە سیاسیە باڵادەستە پراگماتەکان، کۆمەڵێک لەو بەهایەنە بوون توانیان وەک  ئەڵقەی زنجیر، وڵاتانی رۆژئاوا بە یەکگرتوویی و یەکپارچەیی و بەهێزی و هەماهەنگی بهێڵنەوە. ئەم یەکگرتوویی و یەکپارچەییە هاوکات لەگەڵ پێشکەوتنە خێراکانی بواری تێکنۆلۆجیا بوون بە کۆمەڵێک فاکتەری پاڵنەرو هاندەر و زەمینە خۆشکەر بە ئاراستەی سەراتاکانی دەرکەوتن ولە دایک بوونی چەمکی جیهانگەراییەوە.  

ئەوەی رٶژئاوا توانی لە رووبەری پێشکەوتن و پێشخستندا لە ماوەیەکی زەمەنی کورتدا دەستەبەری بکات و قۆناغەکانی بە سەرکەوتووییەوە تێپەڕێنێ،  بەهۆی ترسیانەوە بوو لە جەمسەری بەرامبەریان، یا باشتر بڵێین جەمسەری سۆشیالیزمەوە. ئەم ترسە ببوو بە فاکتەرێکی هاندەر و پاڵنەر بە ئاراستەی ململانێ لە پێناوی دەسکەوتی زیاتر و پڕ بایەختری یارمەتیدەر، بۆ هێشتنەوەی رۆژئاوا بە بەهێزی و تۆکمەیی و باڵادەستیەوە لە گۆڕەپانی ململانێ سیاسیەکانی ئاستی جیهاندا.

لەپاڵ ئەمەشدا پروپاگندەی یەکێتی سۆفیەت دژ بە فۆبیای ئیمپریالیزمی جیهانی بە سەرکردایەتی ئەمریکاو پێویستی بوونی ئەم رووبەرووبوونەوەیە ، زیاتر هانی وڵاتانی رۆژئاوای ئەدا یەکگرتوویی و یەکهەڵوێستی خۆی بەرامبەر بە یەکێتی سۆفیەت نەدۆڕێنێ و لە رێگەی مانەوەیان لە نێو دامەزراوەیەکی سیاسی و ئابوری وەک یەکێتی ئەوروپادا، دەست لە بەشێک لە سەربەخۆیی خۆیان  هەڵگرن و رێگەبدەن زۆربەی ئەو بریارانەی رەهەندی نێودەوڵەتی و ستراتیژی و ئابوری هەیە لە یەکێتی ئەوروپاوە دەربچن.

ئاوڕدانەوەیەک لە مێژوو

دەکرێ گەڕانەوە بۆ مێژوو و هەڵسەنگاندنی دۆخی پێشوو و چاوخشاندنەوە بە مێژوو و پەند و ئامۆژگاری وەرگرتن لە هەڵە وچەوتیەکانی قۆناغەکانی ڕابردوو، وەک پێشمەرجی تێگەیشتن لە دۆخی ئێستا سوودیان لێ وەربگیرێت. 

پەیوەست بە ئەوروپای رۆژئاواوە، گرینگە هەڵسەنگاندنەکان بمانگەیەنن بە دۆزینەوەی هۆکارەکانی پەرش و بڵاوی دۆخی ئێستای ئەوروپا و ئەو دابەشکاریە زەقەی سەرتاپای یەکێتی ئەرووپا لە لایەک و ئەمریکای لە لایەکیترەوە گرتۆتەوەو تارماییەکانی  وا بە ئاشکرا دەرکەوتوون.

لای رۆژئاوا وا باوە هەر جۆرە پێشکەوتنێک لە روانگەی دەسکەوتە مێژوویەکانی خۆیانەوە هەڵدەسەنگێنن.  بە واتایەکی تر دواجار هەر ئەوانن سەردەکەن و ( ئەوانیتر) بن دەکەون و شکست دەخۆن و پاشەکشە دەکەن. 

بۆ نمونە سیستەمی پەرەپێدانی یەکێتی ئۆرووپا ئێستا خراوەتە چوارچێوەیەکی تەسکی سیستەمی بەرگریەوە. بە واتایەکی تر، کاتێک ئەوروپیەکان هەوڵی پەرەپێدان وپەل هاویشتن بۆ بەردەم دەروازەکانی رووسیە دەدەن و دەیانەوێ وڵاتانی نزیک لە سنوورەکانی رووسەیە بە ئەندام وەربگرن، رووسەکان کاردانەوەی دەبێ و ئەم هەوڵەی ئەوروپا بە هەرەشە بۆ سەر شکۆو سەروەری و دەسەڵاتی خۆیانەوە وێنا دەکەن.  بۆیە لە جیاتی دروست کردنی پێگەی تازەوە، ئۆرووپیەکان سەرقاڵی دامرکاندنەوەی ئەو ترسەن، بەهۆی سیاسیەتی فراونکردنی سنوورەکانی یەکێتی ئەروپاوە  لە رووسەکانەوە نیشتووە. لە لایەکی تریشەوە بیرۆکەی پەرەپێدانی یەکێتی ئەوروپا و بە ئەندام وەرگرتنی وڵاتانی درواسێی رووسیە لە ناتۆ، هەوڵێکە بۆ بەرپەرچدانەوەی هەڕەشە و پاوانخوازیە مێژوویەکانی رووسیەوە. 

شڵەژانی ئەوروپا

لەم دۆخەی ئێستادا شڵەژانێکی ترسناک رووی کردۆتە رۆژئاواوە. بۆ نمونە ئەم جەمسەرە نەیتوانی چارەسەرێكی بنەڕەتی و یاکلاکەرەوە بۆ پرسی سوریە بدۆزێتەوەو سەرلەبەری بیرۆکەکان وەک مەرەکەبی سەر کاغەز مانەوەو بڕیارەکان بە هیچ شێوەیەک نەخرانە بواری جێ بەجێ کردن و سەرخستنەوە. 

چەمکی شارستانیەتی رۆژئاوا ماناو دەلالەتەکانی خۆی لەدەست داوەو ئێستاکە هەڵگری کۆمەڵێک ماناو دەلالەتی ترە. ئەم دەستەواژەیە چیتر وەک سەردەمانی پێشوو دەلالەت لە یەکێتیەکی یەکگرتووەوە ناکات و خەریکە لەناواخنی خۆیدا دادەڕمێت و پەرتەوازەیی روی تێدەکات.  

کاتێک گەلان لە فەرهەنگ و کولتورو شارستانیەت و مێژووی خۆیان دوور دەکەونەوەو پێیەوە نامۆ دەبن، گەلیش وەک یەکەیەکی یەکگرتووی نەتەویی و نیشتیمانی ماناو مەغزای خۆی لەدەست دەدات و هەژار دەکەوێتەوە. ئالەم ساتەدا دەستەواژەی ( گەل) وەک یەکەیەکی یەکگرتووی نیشتیمانی و نەتەوەیی ئەو قورساییەی نامێنێ، بتوانێ درێژە بە کاروانی پێشکەوتن و چنینەوەی دەسکەوتی زیاترەوە بدات و بەداخەوە لە پەراوێزی مێژوو و رووداوەکاندا دەمێنێتەوە و بە کۆمەڵێک کێشەو شتی پڕوپوچ و کەم بایەخەوە سەرقاڵ دەکرێ و پێش ناکەوێ. 

 ئەم جۆرە نەتەوانە زیاترلە نەخۆشێکی خەوێندراو لە نەخۆشخانەی تایبەت دەچن بۆ کەم کردنەوە یا ( لەبیر بردنەوە)ەی ئێش و ئازارەکانیەوە رۆژانە مۆرفین و دەرمانی هٶشبەری دەرخوارد ئەدرێ تا بەڵکو خەمەکانی لەبیر بچێتەوە و بیریان لێ نەکاتەوە.

 ئەم جۆرە نەتەوانە هەمیشە هەڕەشەی لەناوچوون و کاڵ بوونەوەو بێهێزیان لەسەر بەهێزە و بە جادوو نەبێ، ناکەونەوە سەر رێچکەی پێشکەوتن و یەکگرتن و شارستانیەتەوە. 

لە گۆشە نیگایەکی ستراتیژی و جیۆسیاسی جیهانیەوە، حاڵی حازر کۆمەڵێک وڵاتی بەهێزی تر خزاونەتە سەر گۆرەپانی ململانێکان و هەرکامەیان بە پێی پێگەو هێزو توانستی سەربازی و دەسەڵاتی خۆیەوە، سەرقاڵی کاریگەری دانان و رووبەرووبوونەوەی هێزەکانی ترە.  لەوانە ئێران، روسیە، تورکیە و چین بە هەموو توانای سەربازی و ئابوری و دیپلۆماسی و سیاسی خۆیانەوە لە ململانێدان بۆ پاراستن و پەرەپێدانی پێگە ستراتیژی و بەرژەوەندیە ژیاریەکانی خۆیان لە ڕۆژهەڵاتی پڕلە کێشمە کێشی ناوەراست و رووبەروو بوونەوەی هەژمونی رۆژئاوەوە.  

کۆی ئەو قەیرانانەی رۆژئاوا لەم دەیەی رابردوودا رووبەروویان بۆتەوە، لەوانە هەژمونی پەناخوازن و تێرۆری نێودەوڵەتی و قەیرانی دارایی لە ساڵی ٢٠٠٨، بوونەتە دەرفەتی زیڕین بۆ وڵاتانی ئاسیا. وڵاتانی ئاسیایی لە رووی ئابوری و دارایی و یەکگرتووی سیاسی و لەدایکبوونی هاوپەیمانە تازەکان، گەشەی سیستەمی شارنشێنی و ئۆربانیزم لە گەشەسەندنێکی سەر سووڕ هێنەرو خێراو بەرچاودان.  

گومان لەوەدانیە تێکەڵەی سەرمایەداری و تاکڕەوی ( حکومەتە سەرمایەدارە تاکڕەوەکان)، دەکرێ وەک هێزێکی مەعنەوی جوڵاو ( مۆبایل) سوودی لێوەربگیرێ و دەسکەوت بچنێتەوە و وڵات بەرەو پێشەوە بەرێت. هەڵبەتە ئەگەر لە پەتای کوشندەی گەندەڵی دارایی و ئابوری و بێدادی دوور کەوێتەوەو ویژدان بخاتە شوێن گیرفانەوە.

ودایارە هێشتا هەردوو وڵاتی روسیە وچین لە پێوەرە و پرەنسیپە راستەقینە سیاسیەکانی دیموکراسی و هەلومەرجی گرێدراو بەم چەمکەوە بە تەواوەتی تێنەگەیشتبن. بەوەی یەکێک لە مەرجەکانی دیموکرات بوونی هەر کۆمەڵگەیەک، سەربەخۆیی ئۆرگانە رەسمی و دامەزراوەکانیەتی لە یەکتریەوە. بەو پێیەی پێشکەوتن و شکست و نوشست لەهەر وڵاتێکی ژێر گەشەسەندندا، دواجار دەبێتە هۆکاری هاتنە کایەی ناسەقامگیری ئابوری و پێشبینی نەکردنی ئاییندە لە رووی گەشەو چۆنیەتی رووبەرووبوونەوەی ئاڵنگاری و پێشهاتە چاوەروان نەکراوەکانەوە. دەرەنجامی ئەم دۆخەش لە خراپترین حاڵەتدا داڕمانی ئابوری و کەڵەکە بوونی قەرزە دەرەکیەکان و داتەپینی وڵات و هەژاری هاوڵاتیە کەم دەرامەتەکانی لێدەکەوێتەوە. 

پاراستنی ئاسایش، لەبیربردنەوەی کێشەکان

بە بارێکی دیکەدا، زیاد لە پێویست سەرقاڵ بوونی سەرکردە ئاسیاییەکان بە پاراستنی ئاسایش و تەناهیەوە، یەکێکە لەو ئاستەنگ و کۆسپ و ئاڵنگاریانەی ئێستاکە رووبەرووی سەرۆک و سەرکردەی وڵاتان بۆتەوە. 

تێگەیشتن لە باری ئاسایش بە بێ تێگەیشتن لە چەمکی جیهانگەرایی خێرا و ئابوری شڵەژاوی بازاری ئازادی ناوەخۆ و بازاری دراوی جیهانیەوە، نایەتە دی و ئەم دوو مەفهومە گرێدراوی یەکترن.  رۆژئاوا هەرچەندە لە هەناوی خۆیدا  رووبەرووی دەیان کێشەو  تەحەدی  و قەیرانی قوڵی تەوژمی پەنابەران و شەپۆلی پۆپۆلیستی ڕاستگەرا بۆتەوە، لێ تائەم ساتەوەختەش توانیویەتی لە رێگەی  بڵاوەکردنی چەمک و پەیام و پرەنسیپەکانی جیهانگەراییەوە کاریگەری بەرچاوو جۆری بخاتە سەر باری کولتورو فەرهەنگ و ئایین و خوێندنی وڵاتانی ترەوە.

 بۆ نمونە حاڵی حازر ژمارەی کەنیسە پرۆتێستانتەکان لە وڵاتی چین لە ژمارەی هەمان کەنیسە، لە ئەوروپا زیاترە و رۆژ بەرۆژیس ژمارەیان روو لە زیاد بوون دەکات و پەرەیان پێ دەدرێت.

پەرەسەندنی خواست و مەیلی دانیشتوانی ئاسیا بۆ دەست پێوەگرتن و مسۆگەرکردنی ئاسایش و سیستەمی سیاسی شوێن بڕواو متمانە و گەڵاڵەکردنی شوناسێکی نیشتیمانی یەکانگیری تایبەت بە خۆیانەوە، جێگەی سەرسووڕمان نیە. ئەوان نایانەوێ وەک وڵاتانی رۆژئاوا بکەونە ژێر کاریگەری هەژمونی جیهانگەرایی و لەدەست دانی ناسنامەی نیشتیمانی و شوناسی نەتەوەییانەوە. هەژمونێک  کە لە کۆچی بەکۆمەڵی موسوڵمانانی رۆژهەڵاتی ناوەراست و ئەفریقیا دەستی پپێکردووەو حاڵی حازر بۆتە بابەتی هەرە گەرمی ناوەندەکانی میدیایی و کارتی فشاری بەردەست جوڵانەوە پۆپۆلیستی و ڕاستڕۆکانەوە و وەک هەڕەشە لەسەر ناسنامەی ئەورووپی بوون و لیبراڵیزم وێنا دەکرێ.

رۆبێرت کلیپن لە کتێبی ( جەنگ و گۆرانکاری لە سیاسەتی جیهانیدا)، راستەوخۆ ئاماژە داوە بەو راستیەی، مێژوو هەڵگری کۆمەڵێک حەقیەت و راستیی حاشا هەڵنەگرە. ئەو پێیوایە سەرلەبەری سیستەمە سیاسیەکانی جیهانی لە جەوهەردا لە دەرەنجامی ململانی و شەڕوپێکدادانەکاندا لە دایک بوونە و ئامانج  و فۆرم و ستراکتۆری ئەم سیستەمانەش دواجار پاراستنی قەوارە و بەهێز هێشتنەوەی رۆحیەتی خودی سیستەمەکە و  بەرژەوەندی باڵای ئەو جەمسەرەیە سەرکردایەتی دەکات.

ئەو سیستەمانە لەپاڵ هەوڵدانیان بۆ بە هێز مانەوەیان و خۆراگریان لەبەردەم رەشەبای گۆڕانکاری و ململانێکان، هەر جۆرە هێزێکی دەرەکی و نامۆ، بە هەڕەشە بۆ سەر بونیادی مانەوەی خۆیان و بەرژەوەندیەکانیان وێنا دەکەن و گشت هێزو توانای خۆشیان بۆ بەرپەرچدانەوەو رووبەرووبوونەوەی ئەم هێزە دەرەکیانە دەخەنە کار.

درووشمە ماوەبەرسەرچووەکان

 ساتەوەختە ترسناک و پڕلە هەڕەشەکان لە ئاستی سیاسەتی جیهانیدا لەو ساتەوە سەر هەڵدەدەن، کاتێک سەرکردایەتی سیستەمەکان بە رۆحیەت و خەیاڵ و درووشمگەلی حەماسی جاران و ماوە بەرسەچووەوە  هەوڵی ئیدارەدانی هەڕەشەو مەترسی و قەیرانەکان دەدەن و توانای رووبەرووی مەترسیە دەرەکی و ناوەخۆییەکانیان نیەو دواتر شکست دەخۆن و لە دۆخی مەنگی و چەقبەستوویی و قەتیس بووندا دەمێننەوە.

 ئا لەم ساتەدایە کەشێکی پڕ لە مەترسی، هەڕەشە، پشێوی و ئاڵۆزی سیاسی و نەمانی متمانە،  ناجێگر و پڕلە ریسک و موجازەفە  لە ئەنجامی  دەست پێشخەری و پلانی  دیراسەنەکراوو بە پەلە و حەماسی و سەرپێی، سەر هەڵدەدات و وڵات دەکەوێتە دۆخێکی ناجۆرو کەشی چەقبەستووییدا. 

ئەم دۆخەش رێک ئەو کەشەیە هەنوکە زۆربەی وڵاتان و جەمسەرە پێک ناکۆکەکان لە ئاستی سیاسەتی جیهانیدا رووبەرووی بوونەتەوەو ناتوانن لێی دەرباز بن و تەنیا هەوڵ ئەدەن ئیدارەی قەیرانەکان بکەن وجڵەوی دەسەڵات لەدەست نەدەن.

پاراستنی بەرژەوەندیەکان

لەسەردەمانێکی دووردا دەستەبژێری رۆژئاوا بروای پتەویان بەم تێزەوە  هەبوو، سیاسەتی جیهانی گرێدراوی پاراستنی بەرژەوەندیەکان و هێزو دەسەڵاتەوە نیە، بەڵکو بریتیە لە پێوەر و بەهاکان. 

 مەیلی گرتنەدەستی دەسەڵات، شوێنی خۆیدابوو بەو  ئایدیالیزمەی دەستەبژێری سیاسی و روناکبیرانی رۆژئاوا و توێژی لیبڕاڵیستەکان نوێنەرایەتیان دەکرد.  بەڵام ئەم شێوازە لە بیرکردنەوەیە لە ساڵی ٢٠١٠ دا گۆڕانکاری ریشەیی بەسەرداهات و فۆرم و ناواخنێکی دیکەی وەرگرت و لە جەهەردا بوو بە شتێکیتر.

لە ساڵی دووهەزارودە بەم لاوە ئابوری وڵاتی چین گەشەیەکی سەرسووڕهێنەر و خێرای  جۆری بەخۆیەوە بینی و توانی شان لە شانی ئابوری ئەمریکا بدات. ئەم گەشە خێرایە بوو بە مایەی ترسێکی شاراوە و ئاشکرا لە ناوەندە سیاسیەکان و سەنتەرەکانی توێژینەوە و دیراسە و لێکۆڵینەوەکانی رۆژئاواو بە مەترسی بۆسەر گەورەیی و شکۆو دەسەڵات و بەهاکانی رۆژئاوا وێنا کرا. 

بێگومان درووشمە بە ناوبانگەکەی ترامپ بەوەی: دیسان شکۆ بە ئەمریکا دەبەخشینەوە، بێ ئەملاو ئەولا لەم ترس و دڵە راوکێیە سەرچاوەی گرتووە. 

وڵاتانی چین، ئێران و روسیە سێگۆشەی پێکهێنەروسەرەکی تێزی جیۆسیاسی دۆناڵد ترامپی سەرۆکی ئەمریکان.  ئەم سێ وڵاتە باش ئاگاداری ئەم راستیەن، کە ئەمریکا هێشتا چەقی سیاسەتی جیهانی و سەرکردەی بێ هاوتای ئەو سیستەمە جیهانیەیە، سەرەتاکەی بۆ دوا ساتەکانی کۆتایی جەنگی جیهانی دووەم دەگەرێتەوە و تا ئێستاش بەردەوامە و سەرەڕای تێپەربوونی چەندین دەیە بەسەر هاتنە کایەوەی، هێشتا بە هێزی ماوەتەوەو هەڵگری هەمان رۆحیەت و پەیامی سەرکردایەتی کردنی جیهانە. 

ئەم سێ وڵاتە هەر کامەیان بە شێوازی خۆیەوە لە گۆڕەپانی ململانێکاندا رووبەرووی سیاسەتەکانی ئەمریکا بوونەتەوەتەوە و هەڵگری رۆحیەت و ستراتیژ و مێتۆدی دیاریکراو بە خۆیانەوەن بە ئاراستەی پاشەکشە پێکردنی ئەمریکا لە گۆڕەپانی ململانێ سیاسی و ئابوریە جیهانیەکاندا. وێرای ئەمەش  هەر سێ وڵاتی ناوبراو ئێستاکە کەتوونەتە حاڵەتێکی  پڕلە دەردەسەری  باج دانی ئەم رووبەرووبوونەوەیە.

پلانەکانی ئەمریکا وگەشەی خێرای چین

وەک تێبینی دەکر  لەم رووبەرووبوونەوەیەشدا ئەمریکا حاڵی حازر سەرقاڵی بەربەست دانان و ئاستەنگ دروست کردنە لەبەردەم گەشەی ئابوری چیندا و هەوڵەکانی چڕکردۆتەوە. ئەمریکا دەیەوێ پێشکەوتنە بەرفراوانەکانی چین بوەستێنێ و سنوورێکیان بۆ دابنێ. جەنگی بازرگانیش ئەو پێوەرو مێتۆد و ئامرازەیە ئەمریکا لەم ململانێیەدا بە شێوەیەکی کاریگەر گرتوویەتەبەر وبە شێوەیەکی سیستەماتیک، بە بۆچوونی خۆی، وەک ئەرکێکی نیشتیمانی ئەنجامی دەدات. 

هەڵبەتە سەرکردەکانی چین ئاگاداری ئەم ستراتیژیەی ئەمریکان و بە چڕی چاودێری دۆخەکە دەکەن. بەڵام ئەم هەنگاوە کتوپڕەی ئەمریکا دوور بوو لە چاوەروانیەکانیان. چین کە پشت بە قورسایی ئابوری هەناردەکردندا دەبەستێت، لەم رووبەرووبوونەوەیەدا کەوتۆتە ژێر مەترسیەوەو توانای بەردەوامیدان بەو ململانێیەی نیە، ئەگەر بێتوو زۆر بخایەنێ. بۆیەش لەهەوڵی دۆزینەوەی چارەسەرێکی مامناوەندیدان و ئاگاداری زێدەخوازی و داواکاریە نامەنتیقیەکانی ترامپن. 

لەسەردەمی ئیدارەی ئۆبامادا ئەمریکیەکان هەوڵیان ئەدا لە چینەیەکان و سرووشتی کارو ئیدارەکردن و ئابوریەکەیان تێبگەن، کەچی ئێستاکە دۆخەکە پێچەوانە بۆتەوەو چینیەکان ناچارن لە ئەنترۆپۆلۆجیای ئەمریکیەکان تێبگەن و دیراسەی رەفتاروهەڵسوکەوت و مەبەستی ئەمریکیەکان بە گشتی و دۆناڵد ترامپەوە بە تایبەتی بکەن. 

چونکە وەک هەستی پێدەکرێ چینیەکان هێشتا بە باشی لە رۆژئاوا تێنەگەیشتووون و بەرپەرچ دانەوەی سیاسەتە ئابوریەکانی ئەمریکایان بە سەپاندنی باجی زیاتر بەسەر شتومەک و هاوردەی ئەمریکیدا وەڵام دایەوە. لە کاتێکدا قەوارەی هاوردەکراوی وڵاتی چین لە ئەمریکا، بەراورد بە هاوردەی چینی بۆ ئەمریکا لە ئاستێکی زۆر نزمدایە. 

چینیەکان شکاندنی شکۆیان لێ نیشتووە

هەرلە چوارچێوەیەی ئەم ململانێیەدا چینیەکان داوایان لە ئەمریکا کردووە بە شێوەیەکی نهێنی ئەم پرسە لە نێوان زلهێزەکاندا بێتە چارەسەرکردن و هاوسەنگی لە نێوان هاوردەو هەناردەی هەردوو وڵات رابگیرێت، تا کو چینەکان لەم بینەوبەردەیەدا  رووبەرووی ئابرووچوون یا شەرمەزاری و شکاندنی شکۆیان نەبنەوە. بەڵام لە بنەڕەتدا مەبەستی ئیدارەی ترامپ شکاندنی شکۆی زلهێزی و ئابوری و جەمسەرگەرایی چینیەکان و سەپاندنی هەژمونی ئەمریکایە بەسەریاندا. رێک وەک ئەوکاتەی لە ساڵی ٢٠١٦ دا کاتێک ئۆباما سەردانی چینی کرد، سەرکردەکانی چین ئامادە نەبوون فەرشی سوری بۆ راخەن و بوون بە مایەی تووڕەیی و بێزاری ئەمریکیەکان. بۆیەش ئەمریکیەکان ئەم کردەیەی چینیەکانیان بە شکاندنی شکۆی ئەمریکا لەقەڵەم دا و لەبیریان نەکرد و وا خەریکن تۆڵەی خۆیان دەکەنەوە.

بە بروای زۆربەی ناوەندەکانی توێژینەوەی سیاسەتی نێودەوڵەتیەوە، سەرۆکی چین، شین شینپینگ، وەک سەرۆکێک دەردەکەوێ، نوێنەرایەتی لیبراڵیزمی چینی بکات. ئەمان لەسەر ئەم بۆچوونە هاوڕان، سەرۆکی چین سەرکردەیەکی پراگماتیک و واقعبینی سیاسیە و لەگەمە سیاسی و ئابوریەکانم لە ئاستی جیهاندا تێدەگات و دەکرێ لە رێگەی گفتوگۆیەکی بونیادنەرەوە چارەسەری کێشەکانی لەگەڵدا بکرێ. لە هەمان کاتیشدا هەندێ توێژەر سەرۆکی چین بە دیکتاتۆرو تاکڕەوو خۆسەپێن وێنادەکەن و تەواو پێچەوانەی گرووپی یەکەمن.

ئەمان پێیان وایە چینەکان توانیان لە ماوەی هەشت ساڵی سەرۆکایەتی نەرم و نیان و دوورە پەرێزی ئۆبامادا پەرە بە فراوانخوازی و شوێن پێ کردنەوەی هێزی سەربازی لە باشوری دەریای چینی و زۆربەی وڵاتانی ئەفریقیدا بدەن و وەک بەشێک لە سیاسیەتی جیۆپۆلیتیکی خۆیان مامەڵەی پێوە بکەن. 

 لەوەش زیاتر، چینیەکان نەیانشاردۆتەوە بە نیازن لە رێگەی تێکنۆلۆژیای چینی تا ساڵی ٢٠٢٥   بازاری ئامێرە ئەلەکترۆنیەکان لەسەرانسەری ئەوروپادا داگیر بکەن و هەژمونی خۆیان بەمجۆرە بسەپێنن. بۆیە ئەورووپیەکان وەک بڵێی لە خەوێکی قوڵی غەفڵەت خەبەریان بێتەوە، کەوتنە خۆو بیری یەکتریان هێنایەوە، چین سەرەرای پێشکەوتنە خێراکانی، هێشتا وڵاتێکی ئوتۆکراسیە ( دیکتاتۆری) و لە بری ئابوری ئازاد، پێڕەوی لە ئابوری فیۆدالیزم دەکات و ناکرێ متمانەی تەواوی پێ بکرێ و وەک هاوبەشێکی متمانە کراوی ئابوری لەگەڵی رێ کەون. 

فشارەبەردەوامە پڕ لە هەرەشەکانی ترامپ رەنگە دواجار ببێتە هۆی کرانەوەی زیاتری بازاری شتومەکی چینی بەرووی جیهاندا بە گشتی و رۆژئاوا بەتایبەتی. لێ هەر کرانەوەیەکی لەمجۆرە دواجار دەبێتە هۆکاری بەرزبوونەوەی نرخەکان و ناسەقامگیری سیاسی لە ئەمریکا و ئەوروپادا.

بەگشتی دوای هاتنە سەرکاری ترامپ سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا گۆڕانکاریەکی رادیکاڵی بەخۆیەوە بینیوە. بە بۆچوونی هەندێ کەسایەتی ئەم گۆڕانکاریە هەرەسی بە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لەسەردەمی ئۆبامادا هێناوەو ماناو مەغزا وجەوهەرێکی تری پێ بەخشیوە. بەو پێیەی لەسەردەمی ئۆبامادا ئەمریکیەکان هەوڵیان دا هاوپەیمانی کۆنی نیکسۆن و چین زیندوو بکەنەوەو زیاتر لە چین نزیک کەونەوەو لە جیاتی نەیار، وەک هاوبەش لێیەوە بڕوانن و مامەڵەی لەگەەڵدا بکەن. 

لە پاڵ ئەمەشدا  ئەمریکیەکان بە شێوەیەکی شاراوە لەهەوڵی ئەوەدابوون رێککەوتنێکی ستراتیژی لەگەڵ ئێراندا گەڵاڵە بکەن و کۆتایی بە ناکۆکیەکانی چوار دەیەی رابردوویاندا بهێنن. لەم روانگەیەوە بوونی روسیە وەک هاوبەشێکی سیاسی و ستراتیژی بایەخی خۆی لە دەست دابوو و تا ڕادەیەک خرابووە پەراوێزەوە. ئەم پەراوێز خستنەی روسەکان بە گشتی و ڤلادێمیر پوتین بە تایبەتی لە لایەن ئیدارەی ئۆباماوە یەکێک لە هۆۆکارە بنەڕەتیەکانی دەست خستنی رووسەکان بوو لە هەڵبژاردنەکانی ئەمریکادا و هەوڵدان بۆ شکستی دیموکراتەکان و هاتنە سەرکاری دۆناڵد ترامپەوە. 

ترامپ و ئێران

لە روانگەی ترامپەوە دەست هەڵگرتنی ئێران لە بەرهەم هێنانی چەکی ئەتۆمی یا دەست خستنی وزەی ناوەکی جێگەی رەزامەندی سەداسەد نیە. ترامپ پێی وایە ئێرانیەکان  گەرەکە دەست لە خەونی دەست بەسەراگرتن و کۆنترۆڵ کردن و دەست خستنەناو کاروباری وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەراست  و سەپاندنی هەژمونی خۆیان بەسەر ئەم ناوچە هەستیارەدا هەڵگرن. 

تایبەت بە روسەکان، ئیدارەی ترامپ پێی وایە روسەکان دەکرێ ببن بە هاوبەشێکی ستراتیژی و ئابوری لە ناوچەکەدا بەو مەرجەی دەست لە هەندێ سیاسەتیان هەڵگرن. لێ نابێ بە هیچ شێوەیەک  پەیوەندیە تووندوتۆڵەکانی چین و روسیە ببێتە بەربەست و ئاستەنگ لەبەردەم بەرو پێشەوە  چوونی سیاسەت و  هەژمون و بەرژەوەندیەکانی ئەمریکا  لە ئاستی جیهانیدا.

ترامپ دژایەتی خۆی بۆ بەرپاکردنی جەنگ لە پێناوی رزگارکردنی گیانی مرۆڤەکان نەشاردۆتەوە. ئەو ئامادە نیە جەنگێک بکات هیچ بەرژەوەندی بۆ ئابوری و شکۆی ئەمریکا تێدانەبێ.

 ترامپ تەنانەت بۆ ئەندامانی پەیمانی باکوری ئەتلەسی و یەکێتی ئەوروپاشی دووپات کردۆتەوە، روانگەی ئەو وەک سەرۆکی ئەمریکا پەیوەست بە ناتۆ لەهی سەرۆکەکانی تر ناچێ و تەنانەت نەیشاردۆتەوە ئەم هاوپەیمانیە ماوەی بەسەر چووەو تایبەتە بە قۆناغێكی میژوویی لە ململانێکانی نێوان رۆژئاواو  بلۆکی سۆشیالیستیەوە.

دیدی سەرۆکی ئەمریکا بەرامبەر بە ناتۆ تەواو لە هی سەرۆکەکانی بەرلەخۆی جیاوازترە. ترامپ لە چەشنی  دامەزراوەیەکی بەهاداری هابەش و ستراتیژی لە ناتۆ ناروانێ، بەڵکو ئەو پێی وایە ناتۆ هاوپەیمانیەتێکە، تیایدا کۆمەڵێک وڵات بە گوێرەی گونجانیان بە هۆی کۆمەڵێک بەرژوەندی تایبەت بە قۆناغێکی دیاریکراوەوە کۆبوونەتەوە نەک ( بەها) هاوبەشەکان.

هەروەک تێبینی دەکرێ لێدوانە خێراو جێگەی سەرسووڕمان و دیراسە نەکراوەکانی ترامپ و دیپلۆماسی تویتەری ناوبراو لەوەتەی هاتۆتە سەرکار، بۆتە هۆی پشێوی و دڵە ڕاوکێ و تەنانەت ترسی ئەوروپیەکانیش. بەوەی ترامپ  بازرگانێکی سیاسی و بەرژەوەند خوازو سەوداکەر و مامەڵەچیەکی جێگەی برواومتمانەو پشت پێ بەستن نیە و زوو بە زوو گۆرانکاری بەسەر بیروبۆچوون و لێدوانەکانیدا دێ و پابەندی هیچ عورفێکی دیپلۆماسی و سیاسی نیە.

ترامپ و کڕینی دوورگەی گرینلاندی دانیمارکی

بۆ نمونە بەرلە هەفتەیەک لە تویتێکیدا و دواتریش لە لێدوانێکی سەرپێیدا باسی سەردانیکردنی دانیمارکی لە مانگی سێپتامبەردا خستە بەر قسەوباسی دەزگاکانی راگەیاندندا. دواتر و لە دەرفەتێکی ترزیاتر چووە نێو وردەکاری سەردانیکردنەکە و رایگەیاند بە نیازە دووورگەی گرینلاند بەرامبەر چەند ملیارد دۆلارێک لە دانیمارک بکرێت. 

ئەم لێدوانە بوو بە هۆی توورە بوونی گەلانی دانیمارکی و گرینلەندیەکان بە گشتی و سیاسیەکانی دانیمارکی بە تایبەتی. ئەوان رایانگەیاند سەردەمی کرین و فرۆشتنی ئاوو خاکوداگیرکردنی گەلان بەسەر چووە و گرینلاند نەک ئێستاو نە لە ئاییندەشدا بابەتی گفتوگۆی کرین و فرۆشتن نیە.

 رۆژی دواتر ترامپ لە تویتێکی تازەدا بە ئاشکرا رایگەیاند:"گەلی دانیمارک گەلێکی گەورەن. لە زاری سەرۆک وەزیرانەوە بیستوومە دانیمارکیەکان نایانەوێ دوورگەی گرینلاند بفرۆشن، بۆیە منیش سەردانەکەم بۆ کاتێکی دواتر دوادەخەم..."

دانیمارکیەکان، کە ئەمریکا بە هاوبەشی ستراتیژی خۆیان لە قەڵەم دەدەن و بە درێژایی مێژووی جەنگی ساردوە، وەک هاوپەیمانێکی ستراتیژی لە ئەمریکایان روانیوەو لە جەنگی ئەفغانستان و ئێراق و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش بەشداری کارایان کردووە،  بەم تویتەی ترامپ زۆر تووڕە بوون.

 سیاسیەکانی دانیمارکی ئەم  هەنگاوو هەڵوێست و هەڵسوکەوتەی ترامپیان بە بێرێزی کردن بە سەروەری وڵات و گەل و بنەماڵەی پاشایەتی دانیمارک لەقەڵەم دا و دووپاتیان کردەوە گرینلاند بۆ فرۆشتن نیە و پێشنیاری کڕینی گرینلاند، لە بیرۆکەیەکی پروپوچەوە سەرچاوەی گرتووە.

 شایانی باسە لە دوای دووەم جەنگی جیهانیەوە ئەمریکا بە رەزامەندی دانیمارک و حکومەتی خۆجێی گرینلاند بنکەیەکی سەربازی گەورەی لە سەر خاکی گرینلاند بۆ بەربەست دانان لەبەردەم سیاسەتە فراوانخوازیەکانی رووسیە و چین دامەزراندووە. هەرچەندە دوو لەسەر یەکی خاکی گەورەترین دوورگەی جیهان بە بەفر و سەهۆڵ داپۆشراوە و ژمارەی دانیشتوانی لە پەنجاهەزار تێپەڕ ناکات، بەڵام دەوڵەمەندە بە جۆرەها کانزاو سامانی ژێرزەوی و نەوت و غازەوەو هێشتا وەبەرهێنانی تێدا نەکراوە. گرینلاند لە رووی سیاسیەوە سەربە دانیمارکە، بەڵام خاوەنی پەرلەمان و سیستەمی خۆبەرێوەبەری جۆجێیە.

بەهێزەکان دەمێنن

ئەو گۆرانکاری و ململانێ بەرچاوانەی نێوان جەمسەر و زلهێزەکان لەم ئان وساتانەدا، هەمووی بە بەرچاوی  جیهان بە گشتی و وڵاتانی ئەرووپا بەگشتیەوە روودەدەن و جیهانیان ولە سەرووشیانەوە ئەوروپیەکان جگە لە تەماشاکارێکی ساردوسڕو بێ دەسەڵات، جارێ هیچ رۆڵێکی بەرچاویان بە ئاراستەی پاراستنی بەرژەوەندیەکان و بینینی رۆڵێکی بەهێزکاریگەر لە ئاستی سیاسیەتی جیهانیدا نە نواندووە و هەر لە پەراوێزدا بینەری رووداوەکانن.

بە پلەی یەکەم ئۆباڵی وەلانانی رۆڵی یەکێتی ئەوروپا و پەراوێز خستنیان بە گشتی لە ئاستی ڕەنگرێژکردنی سیاسەتی جیهانیدا، دەگەرێتەوە بۆ هەڵوێستی نەرێنی ئەمریکاوە.

ئەمریکا، هەڵبەتە ئیدارەی ترامپ پشکی شیری بەر دەکەوێ،  تەنانەت ئامادە نیە وەک هابەشێکی بەهێزی ژمارە یەکی ئابوری ئەوروپاش لەم رووەوە مامەڵە لەگەڵ ئەڵمانیادا بکات.  ئەڵمانیایەک بە ڕای زۆربەی چاوێرانی کاروباری ئەرووپاوە دەکرێ وەک زلهێزێکی ئەورووپی و هاوبەشێکی ستراتیژی بەهێزو کاریگەر، لە لایەن ئەمریکاوە حیسابی بۆ بکرێت و ڕۆڵی پێ ببەخشرێت.  

کۆمەڵێک لە سیاسیەکانی ئەرووپی پێیان وایە یەکێتی ئەورووپا دەتوانێ رۆڵی زلهێزێک لە ئاستی سیاسەتی جیهانیدا بگێڕێ، بەومەرجەی لە لایەن ئەمریکاوە بخرێتە نێو حیساباتەکانیەوە و چیتر لە لایەن ئیدارەی ترامپەوە هەوڵ بۆ لێکترازان و تەنانەت هەڵوەشانەوە و ململانێی نەدرێت.  لە پاڵ ئەمەشدا هەندێکیتر پێیان وایە رۆڵ و پێگەی یەکێتی ئەورووپا زیاتر لە چوارچێوەی رێکخراوێکی چاودێری یا NGO دەمێنێتەوەو بە هۆی بەرهەڵستەکانی ئەمریکاو بەتایبەت ترامپەوە لەم ئاستەی ئێستا بەرزتر نابێتەوە و ناکرێ هیواو ئومێدێکی  لە قەوارەی خۆی گەورەتری لەسەر هەڵبچنرێ.

گەرەکە ئەم راستیەمان لەبیر بێت:

هەمیشە سیاسەتی زلهێزی و جەمسەربەندی هێز و بەرژەوەندیخوازی زلهێزەکان وسەپاندنی هەژمون بە هەر نرخێک بێت، ململانێ و پێکدادان و کێشەو شەروئاژاوەو پشێوی و زیانی مادی ومرۆیی لێدەکەوێتەوەو دواجار بە زیانی بێ هێزو بێ دەسەڵاتەکان دەشکێتەوە. 

بەهێزەکان ئەوە ئەنجام ئەدەن، ئارەزویانە و بێ هێزەکانیش لە ئەڵقەی بێ هێزی و بێ دەسەڵاتی و مات و مەلوولیدا دەتلێنەوەو لە پەراوێزی مێژوودا دەمێننەوە و وەک بینەرێکی بێ کردارو بێ ئاماج دەمێننەوە...!  

کۆتایی
ماستەر لە کۆمیۆنیکەیشن و سیاسەت -  زانکۆی ئالبۆرگ- دانیمارک

ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP