روسیا و عێراق... روو لە یەكدی دەكەن

ڤیتالی ناومكین - 20-02-2019 - 1118 جار خوێندراوەتەوە

بەدرێژایی چەندین ساڵ، هاریكاری هه‌ردو وڵاتی روسیا و عێراق-ی پێكه‌وه‌ گرێداوه‌، سەرەڕای ئەو پەیوەندیە كه‌ لەسه‌رده‌می سۆڤیەتدا ئه‌زمونكرا و لەلایه‌ن حكومه‌تی پێشوی عێراقه‌وه‌ شوعیەكان روبەروی هێرش و په‌لاماردانی توند بونه‌وه‌، كه‌ به‌ هه‌مانشێوه‌ كوردەكانیش ده‌گرێته‌وه‌، به‌ڵام روانگەی هەردو وڵات، سەرەڕای ئەو دۆخە كه‌ بە سۆزێكی بەهێز پاكتاوكرا به‌ پتەوی پێكەوە بەستراونەتەوە.

ئەوەی جێگەی هەڵوێستەیە، ئەم تایبەتمەندییە لەسەر پەیوەندی نێوان هەردو پێكهاتەی كورد و عەرەب لە گەلی عێراق كاریگەری هەیە، چونكه‌ له‌ سه‌رده‌می داگیركاریدا مۆسكۆ بێ هیچ مه‌رجێك یارمه‌تی هه‌وڵه‌‌كانی گه‌لی عێراقیداوه بۆ رزگاركردنی وڵاته‌كه‌یان‌، وه‌ لە ساڵی 1958 وە زۆر هه‌وڵیداوه‌ بۆ یارمەتیدان و بته‌وكردنی هه‌وڵه‌كانی ئازادكردنی وڵاتەكەیان.

به‌هۆی هه‌ندێك هۆكاری ئاشنا، لە دوای ساڵی2003 وه‌ لە پەیوەندییەكانی هەردولادا جۆرێك لە سارد و سرى هەبو، بەڵام  ئه‌و سارد و سڕییه‌ زۆری نەخایاند، سەرەڕای ئەوەی واشنتن بو بەهاوپەیمانێكی ستراتیجی بەغداد، به‌هۆی لێكچونی هەڵوێستەكان و روانگەكانی روسیا و عێراق لەبارەی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ دۆسیە هەرێمی و جیهانیەكان هه‌ردو وڵات لەیەكتر نزیكبونەوە، رۆڵی روسیاش لە ناوچەكە زیاتربو، به‌هۆی ئەو كەلەپورە مێژوییە هاوسۆزییەی هەردو گەلەكەی پێكەوە بەستوەتەوە... ئەوانە هەمویان هۆكاری پاڵنه‌ربون بۆ نزیكتربونەوەی پەیوەندی نێوان هەردو وڵات به‌شێوه‌یه‌كی به‌رچاو رۆڵێكی باشیان لە ورده‌ ورده‌ جێگیربونه‌وه‌ی دۆخی عێراق بینیوه‌، بەتایبەتی لە چوارچێوەی هه‌ڵكشان و داكشانی ئاره‌زومه‌ندانه‌ی پەیوەندیە سیاسییەكانی دەرەوەی وڵاتدا، له‌سه‌ر بنه‌مای په‌یوه‌ندییه‌ جۆراوجۆره‌كانی ده‌ره‌وه‌ی وڵات.

پاش به‌زاندنی داعش، عێراق ڕۆشته‌ قۆناغی گه‌شه‌سه‌ندنی ئاسایش و به‌رقه‌راری و به‌ سه‌ركه‌وتویی كه‌موكورتیه‌كانی لاوازكرد كه‌ بۆ ماوه‌یه‌كی دورو درێژ هه‌سته‌كانی نه‌بونی متمانه‌ی دولایه‌نه‌ و دژایه‌تی و پێكدادنی توند له‌ نێوان  نه‌ته‌وه‌ و چینه‌‌ جیاوازه‌كاندا زۆرترده‌كرد.
پاش به‌زاندنی داعش، عێراق ڕۆشته‌ قۆناغی گه‌شه‌سه‌ندنی ئاسایش و به‌رقه‌راری

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا، هێشتا كێشه‌ی جددی زۆر بونیان هه‌یه‌ كه‌ تائێستا چاره‌سه‌ریان بۆ نه‌دۆزراوەته‌وه‌، له‌ سێكته‌ره‌كانی ئابوری و سیاسی-كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ ناو وڵاته‌كه‌دا، كه‌ ئه‌وه‌نده‌ی له‌سه‌ر هه‌ندێك له‌و كێشانه‌ هه‌ڵوێسته‌ بكه‌ین ته‌واوه‌.
هێشتا كێشه‌ی جدی زۆر بونیان هه‌یه‌ كه‌ تا ئێستا چاره‌سه‌ریان بۆ نه‌دۆزراوته‌وه‌

زانایانی سیاسی له‌ رۆژئاڤا كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقی وه‌ك كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی به‌ قوڵی به‌شكراو پۆلێن ده‌كه‌ن، زۆرینه‌ی ئه‌و چینانه‌ی له‌و كۆمه‌ڵگه‌ی عێراقدا  ئاماژه‌یان پێكراوه‌ له‌و پۆلێنكردنەد‌ا، روبه‌روی قۆناغه‌كانی ئاڵنگاری و توندوتیژی بونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام له‌ زرینه‌ی دۆخه‌كاندا ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌كی بزوێنه‌ری سه‌ره‌كی ته‌قینه‌وه‌ وهه‌ڵچونی ئه‌و چینانه‌ بوه‌، پێشتر له‌ عێراق به‌وشێوه‌یه‌بو.

 ئه‌مڕۆ له‌ عێراق، پێكهاته‌ تائیفی و مه‌زهه‌بیه‌ سه‌ره‌كیه‌كان له‌ نێویاندا (سوننه‌ و شیعه‌ و كورد) كێبڕكێ ناكه‌ن، به‌ڵام ئه‌وه‌ی زۆر بڵاوه‌، ئاڵنگارییه‌كانه‌ له‌ناوخۆی ئه‌و پێكهاتانه‌دا، كه‌ له‌نێویاندا، هۆز و تیره‌ و خێڵه‌كانی دیكه‌، هه‌روه‌ها حیزب و لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان هه‌یه‌.

دۆخه‌كه‌ له‌ ئاڵۆزبونی زیاتردایه‌ به‌هۆی هه‌بونی میلیشیای چه‌كدار له‌ وڵاته‌كه‌دا (به‌پێی ژماره‌یه‌ك مه‌زه‌نده‌كردن ژماره‌یان له‌ نێوان 45 بۆ 60 رێكخراو ده‌بێت) سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی زۆرینه‌یان رۆڵی گرنگیان هه‌بوه‌ له‌ ئازادكردنی وڵاته‌كه له‌ ده‌ست چه‌كدارانی داعش، به‌ڵام ئه‌وه‌ رونه‌ كه‌ هێشتا له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه ئه‌ركه‌‌ رێگه‌یه‌كی درێژ ببڕێت پێش ئه‌وه‌ی بگاته‌ به‌رژه‌وه‌ندی ته‌واوی نیشتیمانی.

له‌ عێراق-یش كێشه‌یه‌كی زۆر ئاشنا هه‌یه‌، كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ (ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان) و (تێكه‌ڵنشینه‌كان)ه‌وه‌ هه‌یه‌، ته‌نها ئاماژه‌كردن به‌ ناكۆكیه‌كانی نێوان كورد و عه‌ره‌ب له‌سه‌ر كه‌ركوك به‌سه‌ بۆ باسكردن، روداوه‌كانی شه‌نگال-یش به‌ هه‌مانشێوه‌، ئه‌و كاته‌ی توندوتیژی به‌رامبه‌ر ئێزیدییه‌كان كرا له‌لایه‌ن هه‌ردولاوه‌، كه‌ به‌داخه‌وه‌ هه‌ندێكیان سه‌ر به‌ گروپه ناوخۆییه‌ عه‌ره‌بیه‌كان بون، هه‌روه‌ها كێشه‌ له‌ هه‌ندێك ناچه‌ی توركماننشین هه‌یه‌ (بۆ نمونه‌ ته‌له‌عفه‌ر)... به‌و شێوه‌یه‌ كێشه‌كان درێژه‌یان هه‌یه‌.
ته‌نها ئاماژه‌كردن به‌ ناكۆكیه‌كانی نێوان كورد و عه‌ره‌ب له‌سه‌ر كه‌ركوك به‌سه‌ بۆ باسكردن

ناشتوانرێت پشت به‌وه‌ ببه‌سترێت كه‌ (داعش) به‌ ته‌واوی تێكشكێندراوه‌، له‌كاتێكدا هێشتا (گیرفانه‌كانی داعش) له‌ زۆربه‌ی ناوچه‌كانی وڵاتدا ماونه‌ته‌وه‌‌ و تا ئێستاش چه‌كداره‌كان كرده‌وه‌ی تیرۆریستی له‌ وڵاته‌كه‌دا ئه‌نجامده‌ده‌ن هه‌رچه‌نده‌ ئه‌گه‌ر به‌ رێژه‌یه‌كی كەمتریش بێت له‌چاو جاراندا.

به‌گوێره‌ی راپرسییه‌ك كه‌ ژماره‌یه‌ك توێژه‌ری رۆژئاڤایی له‌ نێویاندا (سكۆت نتران شاره‌زای دیاری بواری تیرۆر) له‌دوای رزگاركردنی موسڵ له‌ ده‌ست چه‌كدارانی داعش له‌و شاره‌دا ئه‌نجامیاندا،  هاوسۆزی له‌گه‌ڵ بیرۆكه‌ی رێكخراوی داعشدا هێشتا به‌ربڵاوه‌ له‌ناو دانیشتوانی ئه‌و شاره‌دا (به‌ ئاماژه‌ی ئه‌وه‌ی زۆرینه‌ی دانیشتوانه‌كه‌ ئه‌و شاره‌یان به‌جێیان هێشتوه‌) سه‌ره‌ڕای هه‌مو كاره‌ قێزه‌ونه‌كانی ئه‌و رێكخراوه‌ كه‌ ئه‌نجامیانداوه‌.

هه‌روه‌ها دوباره‌ بنیادنانه‌وه‌ی شاره‌ وێرانكراوه‌كان (به‌ نمونه‌ موسڵ و شنگال) و نوێكردنه‌وه‌ی ژێرخانی ئابوری شاره‌كان كێشه‌ی سه‌ره‌كین له‌ كارنامه‌ی كاره‌كاندا و ته‌نها ریزكردنی ئه‌و كێشانه‌ له‌سه‌ر لیسته‌كه‌ كاتێكی زۆری ده‌وێت.
بنیادنانه‌وه‌ی شاره‌ وێرانكراوه‌كانی وەک موسڵ و شنگال كێشه‌ی سه‌ره‌كین له‌ كارنامه‌ی كاره‌كاندا
 
مۆسكۆ ره‌زامه‌ندی خۆی له‌ به‌رێوه‌به‌رایه‌تی ناوچه‌كه‌ ده‌ربریوه‌ كه‌ به‌شداری له‌ چاره‌سه‌ركردنی ئه‌و كێشانه‌ ده‌كات، وه‌ ئه‌و نزیكبونه‌وه‌یه‌ی له‌ ماوه‌ی پێشودا له‌ نێوان مۆسكۆ و به‌غداد رویانداوه‌، كه‌ پێشتر ئاماژه‌مان پێكرد بۆشایی تێنه‌كه‌وتوه‌ و خزمه‌تی به‌رژه‌وه‌ندی هه‌ردو وڵات ده‌كات.

زۆركار ئه‌نجامدراوه‌، له‌ عێراق كۆمپانیاكانی (لوك ئۆیڵ و گازپرۆم نه‌فت و سیۆزنێفتگاز) كه‌ كۆمپانیای وزه‌ی روسی-ن كارده‌كه‌ن و كۆمپانیای گه‌وره‌ی (روسنه‌فت)یش پلانی هه‌یه‌ بۆ كاركردن له‌ عێراق.

له‌كاتێكدا تێكڕای وه‌به‌رهێنانه‌كانی نه‌وت وغاز گه‌یشتوه‌ته‌ 10ملیار دۆلار، وه‌ پڕۆژه‌ی وه‌به‌رهێنانی نوێ چاوه‌ڕێده‌كرێت له‌ سێكته‌ره‌ جیاوازه‌كانی وه‌كو كاره‌با و گواستنه‌وه‌ و كشتوكاڵ و هیتر.

 له‌ رووی زانستیشه‌وه‌، زیاتر له‌ چوار هه‌زار خوێندكاری عێراقی له‌ بواره‌ جیاوازه‌كاندا له‌ زانكۆكانی روسیادا ده‌خوێنن.

خاڵێكی گرنگی دیكه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ له‌مدواییانه‌دا، ژمارەیه‌ك له‌ ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراق ده‌ستپێشخه‌ریه‌كیان سه‌باره‌ت به‌ تێپه‌راندنی یاسایه‌ك بۆ كشانه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ عێراق خستوه‌ته‌رو، له‌وباره‌یه‌ شه‌وه‌ به‌راستی وه‌ڵامدانه‌وه‌كه‌ی سه‌رۆك به‌رهه‌م ساڵح-م به‌دڵبوو كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی به‌رپرسیارانه‌ رای خۆی خسته‌رو له‌ كۆبونه‌وه‌ی (دیداری رافیده‌ین) له‌ به‌غداد له‌ به‌رواری 4ی شوباتی ئه‌مساڵدا ئه‌نجامدرا، نامه‌وێت وته‌كانی سه‌رۆكی وڵات دوپاتبكه‌مه‌وه‌، به‌ڵام لێره‌دا لۆژیك روونه.
وه‌ڵامدانه‌وه‌كه‌ی سه‌رۆك به‌رهه‌م-م به‌دڵبوو كه‌ به‌شێوه‌یه‌كی به‌رپرسیارانه‌ رای خۆی خسته‌ڕو 

عێراق له‌گه‌ڵ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كاندا هاوپه‌یمانیەتێكی ستراتیجی هه‌یه‌ و له‌ ساڵی 2017دا هه‌ردو وڵات رێكه‌وتننامه‌یه‌كیان واژۆكرد له‌ چوارچێوه‌ی هاوڕێیه‌تی و هاوپه‌یمانی هه‌ردو وڵات، هێزه‌كانی ئه‌مریكا به‌شێوه‌یه‌كی شه‌رعی، به‌ڵام كاتی له‌ عێراقدا ماونه‌ته‌وه‌، ئه‌ركیشیان روبه‌روبونه‌وی تیرۆر و پشتگیریكردنی جێگیربوونی دۆخی وڵاته‌.

له‌ هه‌مانكاتدا، ده‌ستوری عێراقی رێگه‌ نادات به‌ مانه‌وه‌ی هێزی بیانی له‌ وڵاتدا، كه‌ به‌ رونی له‌نێوان دو كه‌وانه‌دا هاتوه‌، كه‌ هێزه‌كانی ئه‌مریكا ده‌توانن له‌ عێراق بمێننه‌وه‌ ته‌نها له‌به‌ر ئه‌وه‌ی پێویستده‌كات، هه‌روه‌ك راده‌ستی شاندی راسپێردراوی ئه‌مریكا كراوه‌.
ده‌ستوری عێراقی رێگه‌ نادات به‌ مانه‌وه‌ی هێزی بیانی له‌ وڵاتدا

نابێت وادابنرێت ئه‌و كاره‌ به‌ هه‌ر شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان كاریگه‌ری ده‌بێت له‌سه‌ر په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان عێراق و روسیا،  له به‌رواری 30كانونی یه‌كه‌می ئه‌مساڵدا، ‌له‌ كۆبونه‌وه‌یه‌كی رۆژنامه‌وانیدا له‌ مۆسكۆ پاش دانوستانه‌كانی له‌گه‌ڵ موحه‌ممه‌د عه‌لی حه‌كیم، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی عێراق، له‌‌ وه‌ڵامی پرسیارێكدا كه‌ ئایا روسیا له‌باره‌ی مانه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ عێراق نیگه‌رانه‌، سێرگی لاڤرۆڤ، وه‌زیری ده‌ره‌وه‌ی روسیا وتی، "ئێمه‌ رێز له‌ سه‌روه‌ری خاكی عێراق ده‌گرین وه‌كو هه‌ر وڵاتێكی تر، بۆ بریاردانی له‌باره‌ی گرتنه‌به‌ری هه‌ر رێگایه‌ك بۆ گره‌نتی كردنی ئاسایشی وڵاته‌كه‌ی، وه‌ له‌باره‌ی مانه‌وه‌ی هێزه‌كانی ئه‌مریكا له‌ خاكی عێراق به‌ رێككه‌وتن له‌گه‌ڵ حكومه‌تی عێراق، ئه‌و مه‌رجانه‌ی كه‌یاسای نێوده‌وڵه‌تی دیاریكردوه‌ جێگه‌ی رێزێكی ته‌واون."

ده‌بێت ئه‌وه‌ جێگه‌ی ئاماژه‌بێت كه‌ روسیا به‌ هه‌مانشێوه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ مانه‌وه‌ی هێزه‌ ئه‌مریكیه‌كان له‌ عێراق ده‌كات، وه‌زیری روسیاش رونیكرده‌وه‌ كه‌ وڵاته‌كه‌ی "تێده‌گات له‌وه‌ی هێزه‌ ئه‌مریكیه‌كان له‌ عێراق كۆمه‌ڵێك ئامانج ده‌پێكن كه‌ دیاریكراون، ئه‌وانیش روبه‌روبونه‌وه‌ی تیرۆر و یارمه‌تیدانی حكومه‌تی عێراقه‌ بۆ گه‌شه‌پێدانی جێگیركردنی دۆخه‌كه‌، نه‌ك بۆ چاره‌سه‌ركردن و ئه‌نجامدانی ئه‌ركه‌ ناوچه‌ییه‌ سیاسیه‌كان به‌شێوه‌یه‌ك له‌ شێوه‌كان و هه‌وڵدان بۆ به‌ئه‌نجام گه‌یاندنی ئامانجه‌كانی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كان، هیچ گومانێكیشم نیه‌ كه‌ به‌رپرسانی عێراق به‌ هه‌مانشێوه‌ له‌مه‌ تێده‌گه‌ن".
 روسیا به‌ هه‌مانشێوه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ مانه‌وه‌ی هێزه‌ ئه‌مریكییه‌كان له‌ عێراق ده‌كات

له‌هه‌مانكاتدا، لاڤرۆڤ له‌ به‌رواری 4ی شوباتی ئه‌مساڵدا له‌ زانكۆی ساڵڤیك له‌ كرغستان دوپاتیكرده‌وه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی دۆناڵد تره‌مپ، سه‌رۆكی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كان رۆژی پێشوتر هێرشی وڵاته‌كه‌ی بۆ عێراق به‌ هه‌ڵه‌یه‌كی گه‌وره‌ ناوبرد، به‌ڵام "له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هیچ پاشه‌كشه‌یه‌كی ئه‌و ولاتانه‌ی كه‌ ئه‌و رژێمانه‌ فه‌رمانره‌واییان ده‌كه‌ن له‌ لایه‌ن ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانه‌وه‌ نه‌خوازراون نابینین".

هه‌ر به‌و بۆنه‌یه‌شه‌وه‌، روسیا و عێراق به‌ سه‌ركه‌وتویی له‌ روبه‌روبونه‌وه‌ی تیرۆردا هاوكاری یه‌كدین و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش (ناوه‌ندی به‌غداد بۆ زانیاری) یاریده‌ده‌ره‌، له‌كاتێكدا هه‌ریه‌ك له‌  وڵاتانی روسیا و عێراق و ئێران و سوریا جموجوڵه‌كانیان له‌و بواره‌دا به‌گه‌ڕخستوه‌.

هۆكار هه‌یه‌ بۆ هه‌بونی هیوایه‌ك كه‌ سه‌ردانیكردنی داهاتوی سه‌رۆكی عێراق به‌رهه‌م ساڵح بۆ روسیا، كه‌‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندیه‌كانی وكو سه‌رۆكێكی سیاسی خاوه‌نی ئه‌زمونێكی به‌رفراوان كه‌‌ جێی متمانه‌یه‌، سه‌ره‌تایه‌ك بێت بۆ ده‌ستپێكی قۆناغێكی نوێ له‌ هاریكاری نێوان هه‌ردو وڵات.

*به‌ڕێوه‌به‌ری په‌یمانگای رۆژهه‌ڵاتناسی/ئیستیشراق سه‌ر به‌ ئه‌كادیمیای زانستی روسیا/مۆسكۆ


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP