ترسان لە دونیای نوێ‌، ترسان لە رەواڵەتی دونیای نوێ‌

نەبەز گۆران - 3-01-2019 - 2667 جار خوێندراوەتەوە

  _1_ 
ئەو ترسەی لە دونیای نوێ‌ دروستبووە، چ جۆرە ترسێكە؟ ترسێكە بۆ سڕینەوەی كلتوور؟ یان ترسێكە بەرگری لە رابردووێكی وەستاو دەكات؟ ئایا كلتووری ئێمە هێندە لاوازە، هەمیشە كلتوورەكانی دیكە دێن دەیسڕنەوە؟ چوونە ناو دونیای نوێ و قبوڵكردنی ئەو دونیا نوێیە، بە روكەش و جەوهەرەكەیەوە ونمان دەكات؟ یان ئەمە ترسێكە بنەمایەكی نەریتی هەیە و كەسی ترساو لە دونیای نوێ‌، بروای وایە  ئەم دونیا نوێیە ئێستا و رابردوو لەناو دەبات؟ كلتووری ئێمە هێندە خاڵییە كلتوورەكانی دیكە بەئاسانی  ئاڵوگۆڕێكی بەسەردا دەهێنن نەناسرێتەوە؟ یان ئەوە كۆمەڵێك كلتوور نەناس و نەریتین بەم جۆرە سەیری دونیای نوێ‌ و كلتوور دەكەن؟ دونیای نوێ‌ دەرگیردەبێت لە گەڵ كلتووردا، یان پێكەوە جیاوازیی و كلتووری نوێ‌ بەرهەمدەهێنن؟

ئەم پرسیارانە دەمانبەن بۆ شوێنێك، كەشفی ئەو جۆرە لە تێگەیشتن بكەین، بەرامبەر بە كلتوور و دونیای نوێ‌ و رەواڵەتخوازی دونیای نوێ‌ هەیە. بۆ ئەوەی وەڵامێكی دروستمان دەستكەوێت، پێویستە لەسەر _دونیای نوێ‌_ كلتوور_ بەرەنگاریی و نوێبوونەوە پرسیار دروستبكەین و بۆ وەڵام بگەڕێین.

پێویست ناكات لەم سەردەمەدا باس لە گوند و شار بكەین، ئێستا گوند و شار جیهانێكی لێكئاڵاون، جیهانێكن جیاوازییەكان تێیاندا كاڵبوونەتەوە و چۆن كارەكتەرێكی شاریی لەگەڵ دونیای نوێ‌ تێكەڵبووە، بە هەمان شێوەش كارەكتەرێكی گوندو شارۆچەكانیش تێكەڵبووە. بەڵام ئەوەی دونیای نوێ دەیەوێت پێمان بناسێنێت زۆرتر دونیایەكی رەواڵەتییە، دونیایەكە بەستراوە بە _شتەكان، كاڵاكان_ بەتایبەت بۆ بەشێكی زۆری كۆمەڵگە. تەنها نوخبەیەك لەو دونیانوێیەدا بەشوێن جەوهەرێك و مانایەكدا دەگەڕێن و خەمی كلتووریان هەیە، زۆرینەی كۆمەڵگە دەستوپەنجە لەگەڵ رەواڵەتە نوێیەكان نەرمدەكات و بەپێی ئاستی تێگەیشتنی خۆشی، یان دەچێتە ناو دیمەنەكەوە، یان دژی دەبێت و پرسیارێك لە خودی دونیانوێكە و كلتووری خۆی ناكات.

باشترین دەستەواژە تا لە رێگەیەوە روانینمان بۆ ئەم دونیا رەواڵەتییە دەرخەین، كە شەیدایانی رابردووی هەراسان كردوە، ئەو دەستەواژەیە خانمێكی نمایشكەر لە دیدارێكدا دەری بڕی: "چێنچكەلەری_گۆڕین." ئەم دەستەواژەیە كرایە دەستەواژەیەكی كۆمیدیی، بەڵام لە راستیدا ئەم دەستەواژەیە جەوهەری بنەرەتی ئەم دونیا نوێییە و مامەڵە لەگەڵ گۆریندادەكات، گۆرین لە فۆڕم و هەندێكجار لە جەوهەر. كۆمەڵگەی ئێمە دەچێتە ناو دونیایەك، یان بڵێین: دونیایەك دێتە ناو كۆمەڵگەی ئێمە، دەست بە گۆڕینی زۆر شت دەكات، بەتایبەت لەرووی فۆڕمەوە، هەر لە جوانیی و جەستەوە بیگرە، تا ناو ماڵ و تا شەقام و شوێنە گشتییەكان و شارەكان. ئەشێت ئەم پرۆسەی گۆڕینە تەنها لە فۆرمدا خۆی نەبینێتەوە و بگوازرێتەوە بۆ ماهیەت. گۆرینێك روودەدات، ماناكانیش بۆ شتەكان دەگۆڕێت. دەستەواژەی_چێنچكەڵەری_ لە سیاقی ئەم دونیا نوێیەدا دەست بۆ كۆی شتەكان دەبات.

با لە رووی فۆڕمەوە تەماشا بكەین، نمونە فۆڕمی جوانی مرۆڤ. دەتوانین لەم دونیانوێیەدا بڵێین: ئیتر جوانی ئەو جوانییە نییە، تەنها لەناو چەندین كەسدا یەكێك بەری بكەوێت. دونیا نوێكە دێت دەسكاری فۆڕمی جوانی دەكات، جوانییەك هەركەسەو روخسار و جەستەی خۆی چۆن بوێت، دەتوانێت بەو جۆرە رێكی بخات. چ لە قژ، چ لە روخسار، چ لە جەستە. جوانی ئەم دونیانوێیە جوانییەكی سروشتی نابێت، جوانییە سروشتییەكە دەگۆڕێت و دەیكاتە جوانییەك بە دلخَوازی كەسەكە خۆی. دونیا نوێیەكە ناهێڵێت جوانی لەكەسێكدا كۆببێتەوە و ئەوانیتر حەسرەتی بۆ بخوازن، لەبری ئەمە فەزایەكی دروستكردوە هەركەسەو دەتوانێت ئەو جوانییەی دەیەوێت بەدەستی بهێنێت. ئەگەر لە رابردوودا فۆڕمی جوانی پیاو، ژن، بریتیبوبێت لە شێوازێك و كوتكرابێتەوە تەنها بۆ چەند كەسێك، لەم دونیانوێیەدا جوانییەكان بە جۆرێك ئاڵوگۆڕیان بەسەردا دێت، هەموو كەسێك دەتوانێت فۆڕمی خۆی بە جوانترین شێوە بگۆڕێت. گۆرینی پرچی ژنان لە رابردوودا، تەنها كەرەستەیەك بۆ ئەم گۆڕینە گیایەك بووە گیاكەش یەك شێوە رەنگی هەبووە، ئێستا چەندین كەرەستە هەن و چەندین رەنگ هەن، بۆ شوێنەكانی دیكەی روخساریش بە هەمان شێوە. گۆرینی ئەندامانی روخسار لە رابردوودا بوونی نەبووە، ئێستا گۆرینی روخسار هێندەی گۆڕینی جل و بەرگ ئاسان بوەتەوە.(لەرێگای نەشتەرگەرییەوە.) گۆرینی جەستە لە قەڵەو بۆ لاواز، لە لاواز بۆ قەڵەو زۆر كەم بووە، ئێستا سەنتەرەكانی وەرزش و جوانكاری، شوێنێكن بۆ گۆڕینی جەستە بەو جۆرەی كەسەكە خۆی بیەوێت.

ئەم گۆرینە زۆربەی كایەكانی ژیانی گرتوەتەوە، بەشێكی كارەكتەری كوردیش لەگەڵ ئەم جۆرە لە گۆڕین كە پەیوەندی بە فۆڕمەوە هەیە تێكەڵبووە و كێشەی بەشێكی زۆری ئەو كارەكتەرانەش، رازی نەبوونە لەجوانی خود و لەم سەردەمەدا بەشوێن جوانییەكدا دەگەڕێت رازیبن لێی، سەردەمەكەش بە هۆی گۆڕینی فۆڕمەكانەوە زەمینە سازی بۆ دەكات و زۆر بە ئاسانی ئەو گۆڕینە روودەدات. ئێمە لێرەدا ناپرسین بۆچی خۆمان جوان دەكەین؟ (ئەوە پرسیارێكە پەیوەندی بەم بابەتەوە نییە.)

دەپرسین كلتوور بۆچی لەم گۆڕینە  رەواڵەتییە بترسێت؟ ئایا كلتوور كێشەی لەگەڵ رەواڵەت هەیە، یان لەگەڵ جەوهەر؟ ئەگەر كلتوور خۆی رەواڵەتیبێت، كەوایە كلتوور نییە و دیاردەیەكە دێت و دەڕوات. كلتوور كاتێك ترسی دەكەوێتە سەر لە جەوهەرەكەی بدەیت، نەك بە رەواڵەت رووبەرووی ببیتەوە. ئەوەی ترس لە كلتوور دروستەكات ئەو بنەما كلتووری و نەریتیانەن، لەرێگەی ئایینەكان و هەژومنی كلتووری دراوسێكانەوە هاتوونەتە ناو كلتوور و، بێئەوەی قسەیان لەسەربكرێت، بەشێك لە كلتووری كۆمەڵگەیان گۆڕیوە بۆ كلتوورێكی دیكە. لە هەندێك قۆناغدا بە پێچەوانەی ئەو ترسەوە لە دونیای نوێ‌، كلتوور لە سنوورێكی لۆكاڵییەوە دەچێتە ناو جیهانەوە، سیستەمی دونیای نوێ‌ سیستەمێكی كاڵایی و رەواڵەتییە، لەناو ئەم رەواڵەتخوازییەدا لەروی جەوهەریشەوە بۆ خۆی كلتووری تایبەت بە خۆی هەیە، ئەم سیستەمە تێكەڵ بە هەموو كلتوورە جیاوازەكانی كۆمەڵگە جیاوازەكان دەبێت، خۆ پاراستن لەو كلتوورە نوێیەی سیستەمەكە لەگەڵ خۆی دەیگوازێتەوە، بە زمانی نەریتپارێزی ناكرێت و، پێویستە خوێندنەوەی رژدی بۆ بكرێت و دیوە نەینراوەكەی پیشان بدرێت.

هیچ كات هێندەی ئەم قۆناغە كلتووری ئێمە  لە بەردەم پرسیاركردن لە خۆی نەبووە. ئەم كلتوورەی ئێمە كەمترین رەخنەی لێگیراوە بۆیە كەمترین ئاڵوگۆڕی بەسەردا هاتووە، ئەما لەم سەردەمەدا رەخنەشی لێنەگێرێت كلتوورەكە تێكەڵ بە كلتوورێكی جیهانی دەبێت و لەم تێكەڵبوونەدا لەرووی فۆڕمەوە كۆمەڵێك دیمەن دەبینێت ئەشێت ئەو دیمەنانە بنەمای دیكەی بۆ دروستكەن، بنەماكان ببنە وێستگەیەك بۆ سەرلەنوێ‌ خۆبونیاد نانەوە نەك ترسان لە سڕینەوەو نەمانی. دژ بوون بەم گۆڕینە نابێتە وێستگەیەك بۆ پاراستنی كلتوور. گەر لەچوارچێوەی بینینێكی خێرادا بروانین دەبینین گۆڕینەكە زۆر شوێن دەگرێتەوە و بەشێك لەو شوێنانەش تەنها رەواڵەتی نین: بیناسازی و شێوازی ماڵەكان، بەشێكی دونیای كارەكتەری كوردیی، جۆرە ژیانێك بۆ جۆرێكی دیكە لە ژیان، گرنگییدان بە تەندروستی و خۆپاراستن، هەوڵدان بۆ ئاژەڵ دۆستی و سروشت خۆشویستن، كردنەوەی ئەو هەموو كافێ‌ و چێشتخانە و كتێبخانانەی شوێنی گشتین و هەردوو رەگەز دەتوانن تێدا دابنیشن و گفتوگۆبكەن، كردنەوەی زانكۆ نوێیەكان، كردنەوەی گوندە نوێكان لەناو شارەكان... هتد. (لەبەشەكانی تردا، باس لە كاریگەری شوێن لەسەر پەروەردەی تاك و، باس لە جیاوازی چینایەتی، باس لە مۆدێلی ئاڵوگۆڕی خویندن دەكەم.) هەموو ئەمانە بەشێكن لەو دونیا نوێیەی هاتوەتە ناو دونیابینی و ژیانی  ئەم كۆمەڵگەیەوە. بێگومان لەگەڵ ئەم هاتنەدا كۆمەڵێك رەواڵەتگەڕایی، توندوتیژی نوێ‌، ئەویتر قبوڵنەكردن، جیاوازی چینایەتی، بەكاڵابوونی ژیان، دێن. هەموو قۆناغێك دیوی روناك و دیوی نەبینراوی هەیە، بەڵام ترسان لەم دونیا نوێیەی گۆڕان لە ژیاندا دروستدەكات، ترسان لە خۆونكردن لەناو ئەم دونیا نوێیەدا، ترسێكی واعیزانەیە، ترسێكە خۆی لە هەموو دونیایەكی نوێدا بە غەریبە دەزانێت و، كێشەی گەورەی ئەم خۆ بەغەریب زانینەش كێشەی تەنها بینینی رەواڵەتەكان و بیرنەكردنەوەیە لە جەوهەری كلتوور و جیاوازییەكان.  

دەستەواژەی (چێنچكەڵەری_گۆڕین) لە زمانی نمایشكارێكەوە، تەنها كۆمیدیاییەك نییە مرۆڤەكان لەروی زمانەوانییەوە پێی پێبكەنن. رەواڵەتگەڕا تەنها فۆرمی خۆی ناگۆڕێت تا خۆی لەناو دونیا نوێیەكەدا ببینێتەوە، رەواڵەتگەرا زمانیشی دەگۆڕێت و دەیەوێت بەو زمانە قسە بكات، زمانی سیستەمە جیهانییەكەیە. بێگومان لە رووی فۆرمەوە ئەم دەستەواژەیە زۆر كارەكتەر و زۆر شوێن دەگۆڕێت، گۆرینەكانیش هێندەی پەیوەندی بەوەوە هەیە چۆن  لەرووی رەواڵەتەوە خۆت بخەیتە ناو دونیا نوێیەكە، هێندە پەیوەندی بەوەوە نییە دونیا نوێیەكە بناسیت. من وەك خوێنەرێكی پرسیاركەر و گەڕان بەشوێن وەڵامی لۆژیكیدا بەم دەستەواژانەدا پێناكەنم، لەبری پێكەنین بۆ ئەو مۆدیڵە دەگەڕێم تەنانەت لە گۆڕینی فۆرمی كەسەكانەوە، دەچێت بۆ گۆڕینی زمان و دەسكاری زماندەكات. ئەم دەسكاریكردنەی زمان بە هاتنی دەستەواژەی غەریب بۆ ناو زمان، نامترسێنێت. چونكە زمانی پاك و پەتی بوونی نییە، هەموو زمانێك رووبەرێكی فراوانی بە وشە و دەستەواژەی غەریب تەنراوە. لەبری پێكەنین بەهاتنی وشە غەریبەكە، پرسیار لەو دونیا نوێیە و لە بەرگریكارانی كلتووری رابردوو دەكەم. لەو بەرگریكارانەی فۆڕمیان لێبوە بە كلتوور، لەو ترسەی خەون بە گەڕانەوەوە دەبینێت بۆ رابردوو ، ئامادەنییە بێتە ئێستاوە و هەموو ئێستایەك و هەموو رەواڵەتێك بە ترس دەزانێت لەسەر نەریت و رابردوو و ئاكاری خۆی. ئەو كارەكتەرەی ژیانی خۆی تەنراوە بەكاڵا و بە شاشە_شاشەی تەلەفزیۆن، مۆبایل، كۆمپیوتەر_  لەناو چەقی دونیانوێیەكەدا بووەتە مرۆڤی ئامێری و، كەچی ترسی لە دونیای نوێ هەیە لەسەر كلتوور! گرنگە لێرەدا لەو بە ئامێربووە ترساوە دەپرسین: ئایا ئەوە تۆی لە ناو دونیا نوێیەكەدایت یان كلتوور؟ ئایا كلتوور مەترسی كەوتەتە سەر، یان ژیانە ئامێری و بەكاڵابووەكەی تۆ؟ ئایا لە رێگەی وەعزەوە لە شاشەكان و بەكەرەستەكانی دونیای نوێ‌ بەرگری لە چ كلتوورێك دەكەیت و، دەتەوێت چ بەم بەرگریكردنە بخەیتە شوێنی ئەم دونیا نوێیەی كە تۆ تێیدا بارگاوی بوویت بە كاڵا و شاشە و، خەونیش دەبینیت بۆ گەڕانەوە بۆ دواوە؟! 

بۆئەوەی بزانین مرۆڤ لەم دونیا نوێیەدا چی لێهاتووە و بۆ لەم دونیا نوێیە دەترسێت و ترسەكەی چەند پەیوەندی بەترسی كاڵبوونەوە و نەمانی كلتوورەوە هەیە. رەنگە پاڵەوانی رۆمانەكەی _كافكا_ یارمەتیمان بدات بەراوردێكی ئاسایی بكەین و كەمێك وێنەی لەم جۆرە لە مرۆڤمان بۆ رونبكاتەوە. ئەو پاڵەوانەی بەیانییەك هەڵدەستێتەوە و گۆڕانێكی گەورە بەسەریدا روودەدات و دەبێتە قالۆنچە. ئێستا ئەو پاڵەوانە ئامادەیی هەیە، بەڵام لەبری بوون بە ڤالۆنچە، بووە بە ئامێر و كاڵا. ئامێرو كاڵا مرۆڤیان گەمارۆداوە. ئەم گەمارۆدانە بە خۆراتەكاندن و بە هەوڵدان بۆ گەڕانەوە بۆ رابردوو مرۆڤی ئامێری و كاڵایی رزگاری نابێت. دونیا نوێ گەر وەكخۆی نەیناسیت و وەك خۆی جەوهەرەكەی نەبینیت، بێگومان یان دەكەویتە ناو رووبەرەكەیەوە و  لەو رووبەری بە ئامێربوون و بە كاڵابوونەدا وندەبیت، یان دەكەویتە دۆخی دژ بونییە و بە مەترسی دەزانیت. كلتوور چونكە رەگوڕیشەی هەیە و پێویستی بە گوتارێكی رۆشنبیر و هوشیاریی و كەشفكردنە تا ئاڵوگۆڕ بەسەرخۆیدا بهێنێت، لەم رەواڵەتگەرییە ناترسێت، بەڵام مرۆڤی گەمارۆدراو بە ئامێر و كاڵا و بە دیدگا نەریتی، چونكە هیچ شوناسێكی خۆی نابینێتەوە، كێشەی نەناسینی خۆی لەناو ئەم دونیا نوێیەدا، دەكات بە كێشەی كلتووری! (چێنچكەڵەری) رەواڵەتیی مەترسی بۆ كلتوور دروستناكات، مەترسی بۆ كارەكتەرێك دروستدەكات خوێندنەوەی بۆ جەوهەری كلتوور نەبێت.ئەو مرۆڤەی بە جەوهەر نەریتییە و بە رەواڵەت بە ئامێر و كاڵا دەورە دراوە، هەر ئەو مرۆڤە بە كەرەستەكانی دونیای نوێ‌ بەرگری لە دیدگایەك دەكات، دیدگاكە رەگوڕیشەی لەناو وەستانێكدایە ئامادەنییە هیچ جوڵەیەك بە خۆی بدات و ئەم وەستانەش لەرێگای گوتاری روكەشییەوە دەكاتە خەمێكی كلتووریی و، ئەویتری گوێگریش لەگەڵ شەپۆلەكەدا بروا بەم خەمە دەكات! لەكاتێكدا خەمەكە پەیوەندی بە كلتوورەوە نییە، پەیوەندی بەو ئاكارەوە هەیە، محافزكار لەناویدا خۆی دەبینێتەوە.

لە ئێستادا پاڵەوانەكانی _كافكا_ رۆژانە بەرمان دەكەون، بەڵام بەو جۆرەنا _كافكا _لە رۆمانەكەدا وێنەی دەكێشێت، بەو جۆرەی زمانێكی نەریتی، دیدگایەكی نەریتی باركراو بە ئاكارهەیە و بە ئامێربوون و بە كاڵابوونی خۆی نابینێت و، دێت بەپێی ئەو دونیابینیەی خۆی، تەسفیر بۆ دونیای نوێ‌ و بۆ كلتوور دەكات. یانی: (هاوار بۆ رابردوو بكە، تا لە ئێستای دونیای نوێدا وننەبیت!) رەواڵەتگەری ناو (چێنچكەڵەری)یش، لە دەرەوەی خوێندنەوە بۆ دونیای نوێ‌، خۆی دەخاتە ناو دیمەنەكەوە و لەگەڵ گۆڕینی فۆڕمەكانی ژیانیدا، بەشێك لە زمانیشی دەگۆڕێت و دەبێتە ئەو كەرەستەیەی دونیای نوێ‌ كاری بۆ دەكات. یانی: (دەست لە جەوهەر مەدە، فۆڕمی خۆت بگۆڕە تا لەم دونیا نوێیەدا شوێنت هەبێت!)
    

_2_ 
لە دونیای نوێی_سیستەمی سەرمایەداری_ دا فەزای نوێ‌ دروستدەبن. فەزای شوێن و كاریگەری لەسەر مۆدێلی ژیان، ئیشی ئەم بەشەی وتارەكەیە. دەمەوێت لێرەدا لەسەر فەزای شوێن و ترس لە دونیای نوێ‌ كەمێك بوەستم، پاش روانینێكی خێرا لەسەر فەزای شوێن، پرسیاری ترس لە دونیای نوێ‌ و ترس لە سڕینەوە و كاڵكردنەوەی كلتوور دەبێتە چەقی بەرهەمهێنانەوەی پرسیارەكانمان. پێشوەخت گرنگە بزانین ئەو فەزایانەی دونیای نوێ‌ دروستیدەكات چ جۆرە فەزایەكن و، مەترسییەكانیان چیین؟ ئایا لەم فەزا نوێیانەدا كلتوور چی بەسەردێت و نەریتخوازی بەرەو چ ئاقارێك دەڕوات؟ بەرگریكارانی رابردوو بە كەرەستەیی نەریتییەوە چۆن لەم دونیا نوێیە و لەم فەزا نوێیانە دەروانن؟ بۆچی واعیز بەردەوام دونیا بارگاوی دەكات بە ئاكار و، هەموو نوێیەك بە دژە ئاكار دەزانێت؟ ئایا دونیای نوێ‌ دونیایەكی نا ئاكارییە و كلتوورەكەی ئێمە كلتوورێكە تەنها لە چوارچێوەی ئاكاردا دەبینرێت؟ 

(لۆفیڤرە) دەڵێت: "سیستەمی سەرمایەداریی فەزا بەرهەم دەهێنێت." فەزای ئایدیالی، فەزای مەجازی، فەزای گشتی، فەزای تایبەت، فەزای جیاواز... هتد. هەریەك لەم فەزایانەش دونیاكەی بەستراوە بە سیستەمەكەوە، بەڵام فەزاكان لەشوێنی خۆیاندا تاسنوورێك ئازادییان هەیە. دونیای نوێ‌ ناتوانێت بەبێ‌ بەرهەمهێنانی فەزا درێژە بە بازاری خۆیبدات، بۆیە بەردەوام دەبێت فەزا بەرهەمبهێنێت تا بازاری نوێ‌ بەرهەم بهێنێت. كۆی فەزاكان لە دونیای نوێدا، فەزایەكن بۆ بازار و لەناو ئەم بازاری فەزایانەدا كلتوور و مۆدێلی ژیان و مەعریفە و هونەر و فەرهەنگ، جوڵەی خۆیاندەكەن. ئەوەی گرنگە جێی سەرنجبێت فەزاكان بۆ سڕینەوەی كلتوورەكان دروست نابن، بەڵكو بۆ بازار دروستدەبن و، مەودایەكی ئازادی لەم فەزایانەدا هەیە تا كلتوور و هونەر و فەرهەنگ و مەعریفە بتوانن كاری خۆیان بكەن. بۆ ئەوەی كەمێك لەسەر چەمكی _فەزا_ بوەستین دەگەڕێینەوە لای (سیتوارت ئێلدن) ئەم بیركرەوەیە بە پشتبەستن بە ئاماژەكەی (فۆكۆ) كاتێك دەڵێت: " كەڵكەڵەی سەدەی بیست فەزایە." بەشوێن مانا جیاوازەكانی ئەم چەمكەدا دەگەڕێت و لەهەر ئان و ساتێكدا كار لەسەر ماناكانی دەكات، لەم كاركردنەدا بۆ ئێمە روندەبێتەوە_فەزا_ چەندین گۆڕانكاری بەسەر ماناكانیدا هاتووە. "وشەی فەزا، لە وشەیەكی لاتینییەوە وەرگیراوە_ مانا راستەقینەكەی مەودا، یان درێژییە. خودی وشەكە لە خولانەوەی گالیسكەی ئەسپ سوارییەوە وەرگیراوە. لە سەدەكانی ناوەراستدا نووسەران ئەم وشەیان بۆ دەفر بەكار دەهێنا، پاشان بۆ فەزای ئاسمان. لەسەردەمی دیكارتدا مانایەكی دیكە وەردەگرێت، كە مانایەكی بیركاریانەیە. بەڵام بەهەموو ئەو مانا جیاوازانەوە پەیوەندی وشەكە بەستراوە بە _كات و شوێن_ەوە.  ستیوارت ئێلدن." 

لەم ئیقتیباسەوە بەرچاومان روندەبێت، فەزا لەگەڵ بەكارهێنانی وشەیەكی دیكە لەگەڵییدا، مانایەكی دیكە وەردەگرێت. كاتێك لە سەر _فەزای شوێن_ قسە دەكەین، مەبەستمانە لەسەر ئەو ژینگەیە قسەبكەین لەو شوێنەدا بەرهەمدێت. بۆ یارمەتیدانی خۆمان دوونمونەی سادە وەردەگرین. ئەم دوو نمونەیە لەیەك شاردا وەردەگرین. یەكێكیان بەرهەمی دونیای نوێیە، ئەویدكەیان بەرهەمی ژینكە ئاساییەكەی ناو ژیانە ئاسیی و میللییەكەیە. هەردوو شوێنەكە لەناو یەك شاردان، هاوڵاتییەكانی هەردوو شوێنەكە خەڵكی یەك شارن، بەڵام شوێنێكیان جۆرێك لە ژیان جۆرێك لە ژینگەی پەیوەندی و نەریت بەرێدەكات، ئەویدیكەكان جۆرێكی دیكە، كە هیچ كات مرۆڤەكانی ناو ئەم دوو ژینگەیە، ژیانیان بەراورد ناكرێت. ئەم دوو نمونەیە ئەشێت لە زۆربەی شارەگەورەكاندا هەبن و بەهۆی گەشەی سیستەمە جیهانییەكەوە وردە وردە ئەو فەزایانەش دەگوازرێنەوە بۆ شارۆچكەكان و پاشان بۆ گوندەكانیش. (لەم دوو نمونەیە قسە لەسەر جیاوازی چینایەتی ناكەین، قسە لەسەر فەزای شوێن دەكەین، لە دونیای نوێداو، ئاوەژوكردنەوەی ئەو ترسەی واعیزی نەریتخواز بۆ دونیای نوێ هەیەتی و ترسەكەی دەبەستێتەوە بە كلتوورەوە.)
نمونە: شاری سلێمانی، لەناو ئەم شارەدا، گەڕەكی (وڵوبە) لەگەڵ (قەیوان سیتی) وەردەگرین. گەڕەكی (وڵوبە) لەسەر ژینگەیەكی ئاسایی كۆمەڵایەتی دەژی و (قەیوان سیتی) فەزایەكی نوێ‌یە بەرهەمی ئەم دونیا نوێییە. بە روانینێكی خێرا لەسەر شێوە ژیان و ژینگەی ئەم دوو شوێنە، نزیكدەكەوینەوە لە فەزای شوێن و كاریگەرییەكانی لەسەر ژیان و پەروەردەی تاكەكان و جۆرێكی دیكە لە كلتووری پێكەوەبوون. 

(قەیوان سیتی_ خانوەكانی بەشێوەیەكی هەندەسی رێكوپێك دروستكراون، لەرووی قەبارە، لەرووی رەنگ، لەرووی یەكسانی هەندەسی، هەموو كۆڵانێك دیمەنی تایبەت بە خۆی هەیە و دیمەنەكان خاڵی نین لە ستاتیكای بیناسازی نوێ‌. خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكانی ژیان، لە ئاو، كارەبا، رێگەوبان، لولەكەشی غاز، ئاوەڕۆ، هیچ كێشەیان نییە و، گەر كێشەیەكیش هەبێت، بە یەك زەنگ بۆ ئیدارەی كۆمپانیاكە بە خێرایی كێشەكە چارەسەر دەكرێت. هەر لەناو ئەو كۆمەڵگەیەدا، باخچەی ساوایان، پارك، كافتریا، مەلەوانگە، ماركێت، دایەنگە، خوێندنگە لەسەر سیستەمی پەروەردەی جیهانی.. هتد. هەیە. هەرهەموو ئەو شوێنانەی پێویستن بە شێوە ژیانێكی نوێوە لەم دونیانوێیەدا، لەم كۆمەڵگایەدا گرنگی پێدراوە، تەنانەت تا سەنتەری وەرزشی و سەنتەری جوانكاری و..هتد.(هەموو ئەم شوێنانەش ناومان هێنان، دەچنە ناو چوارچێوەی فەزای شوێنەوە لە دونیای نوێدا.) 

لەناو كافێكان و باخچەكاندا كچان و كوڕان، ژنان و پیاوان، خیزانەكان پێكەوە دادەنیشن و هیچ جیاكارییەك نەكراوە بۆ دروستكردنی گرێی رەگەزیی. ئاسایشی كۆمەڵگەكە پارێزراوە. منداڵەكان لە باشترین خوێندنگە كە سەر بە كۆمپانیاكەیە دەخوێنن. منداڵەكان لە كافێكان یادی لە دایك بوونیاندەكەنەوە و فەزایەكی خۆشیان بۆ رێكدەخرێت. ئاسایشی خەڵكەكە لەلایەن تیمی _ سیكوریتی_ كۆمپانیاوە دەپارێزرێت. خەونی منداڵەكان بەدەستهێنانی بروانامەی بەرز و گەیشتنە بە ئاستێكی بەرزی خوێندن. زۆربەیا زمانی دیكە دەزانن، بەتایبەت ئینگلیزی. هیچ كات كۆڵانەكان شوێنێك نین بۆ دانیشتنی ئێوارانی ژنان و هاتنە دەرەوەی منداڵان بۆ یاریی كۆڵان ، بەڵكو بەرادەیەك بێدەنگ و ئارامن هەستناكەیت كەسی تێدا دەژیت. كێشە و شەڕ زۆر بە دەگمەن روودەدات، گەر رووشبدات دەبێتە شوێنی سەرسوڕمان و پرسیاركردن كە بۆچی روویداوە و دۆخی سایكلۆژی لەم كۆمەڵگە نوێیەدا لە تائاستێك جێگرە. دیاردەی چەكداری نابینرێت و ئەو بەرپرسانەی لەم كۆمەڵگەیەدان شەوان لەگەڵ خەڵكی ئەو كۆمەڵگەیە بەسەر شەقامەكاندا وەرزشدەكەن و پێویستیان بەوە نییە چەكبەدەست لە دەوریان بن. كچ و كوڕەكان لەو زانكۆیانە دەخوێنن زمانی ئینگلیزی بناغەی خوێندنە و سیستەمی خوێندن سیستەمی نوێیە، بە هەمان شێوە كۆی خوێندنگاكان لەسەر سیستەمی نوێیە و هیچ پەیوەندی بە سیستەمە كلاسیكیەكەی حوكومەتەوە نییە. پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لەسەر بنەمای كات رێكدەخرێن و بەبێ‌ دروستكردنی كات، هیچ ناسراوێك خۆی ناكات بە ماڵی ئەویتردا... هتد)
ئەم شوێنە،یەكێكە لەو فەزا نوێیانەی لە دونیای نوێدا بەرهەم دێت. ئێمە جارێ ناپرسین، ئایا ئەم فەزا نوێیە، كە بەرهەمی دونیای نوێیە، مەترسیی بۆ كلتوور دروستدەكات یان كلتوور گەشە پێدەدات؟ لەبری ئەم پرسیارە و وەڵامەكەی دەچینە لای ناساندنی گەڕەكی (وڵوبە)

(وڵوبە گەڕەكێكی ئاسایە و مێژووی گەشەكردنی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵانی هەشتاكان. شێوەی دیزاینەكەی دەبەسترێتەوە بەو شێوە دیزاینەی سیستەمی فاشی_بەعس_ بۆ ئۆردوگاكانی دروستدەكرد. خانوەكانی ئەم گەڕەكە هیچ ستاتیكایەكیان تێدا نییە. هەركەسەو بەپێی سەلیقەی خۆی قەبارەی خانوو، رەنگی خانوو، بەرزونزمی خانووی دروستكردوە. پڕە لەناڕێكی هەندەسی و جوانی. لە خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكانی، ئاو، كارەبا، نەوت، رێگەوبان، ئاوەڕۆ، لەو پەڕی خراپیدایە و سیستەمی دەسەڵاتەكە ناتوانێت بۆیان دابینبكات و جۆرێك لە دۆخی شێوانی سایكۆلۆژی بۆ خەڵكی نیشتەجێبووی ئەم گەڕەكە دروستكردوە. باخچەی ساوایان، دایەنگە، خوێندنگەی تایبەت، پارك، كافێ‌، مەلەوانگە، شوێنی وەرزش و لەشجوانی، ماركێت، هیچ كام لە م شوێنانە كە شوێنن دونیای نوێ‌ دروستیاندەكات بۆ ئاسانكردنی ژیان، لەم گەڕەكەدا بوونی نییە. 


لەرووی ئاسایشەوە دڵنیاییەك لە ئارادا نییە. لە زۆرشوێنی كۆڵانەكان بەرپرسی بچكۆلەی حیزبی لەبەردەرگای ماڵەكانییان قولەی پاسەوانێكیان قوتكردوەتەوە و لەبەردەرگای ماڵەكانیان تاسەیەكی گەورە هەڵدەكەنن بۆ رێگریكردن لە تیژرۆیی ئۆتۆمبێل. بەشێكی گەڕەكەكان كۆڵانەكانی خۆڵە. لە دەرەوەی گەڕەكەكە تەنها پاركێكی بچكۆلانە هەیە تا گەنجە بەدبەختەكان_كوڕەكان_ كچەكان نا،  شەوان تێیدا كۆببنەوە و جگەرە بكێشن. بەشێكی زۆری گەنجەكان لەناو بازارە میللییەكەی شار خەریكی كاری دەستفرۆشی و عەرەبانچیەتین و خەونی بەدەستهێنانی بروانامەیان جێهێشتووە بۆ پەیداكردنی بژێویان.


دەمەوعەسران بەردەرگای ماڵەكان پڕدەبن لەژن و منداڵەكان دەرٍژێنە كۆڵان. دیاردەی چەكداری و چەقۆهەڵگرتن لای بەشێك  لە گەنجەكانییان جۆرێكە لە نمایشكی شكۆمەندانە! خوێندنگەكانیان بە مۆدێلە كۆنەكەی دەسەڵات دروستكراوە و بە مۆدێلە كۆنەكەش وانە دەوترێتەوە، بۆیە كەمترین خۆشەویستی دەبینی لە لایەن خوێندكارێكەوە بۆ خوێندنەكەی. پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان بەشێوەیەكی چڕ رژاون بەسەریەكدا و هاتووچۆكردن بۆ ماڵی یەكتری، وەك هاتووچۆكردنە بۆ ماڵی خۆت و، هیچ بنەمایەكی كاتدانان بوونی نییە. خەڵكێكی سادە لە جل و بەرگ، سادە لە روانین بۆ دونیا، سادە لە ژیانكردن. گەر كێشەیەك یان شەڕێك رووبدات، نابێتە حیكایەت، بەڵكو وەك دیمەنێك لێدەروانرێت كە پێشتر روویدابێت. لە چەند كۆڵانێك بە هۆی كێشەی كۆمەڵایەتییەوە دوژمندارەكان دیواریان لەناوەراستی كۆڵانەكە هەڵچنیوە و بەردەوام پاسەوانی خۆیان دەكەن... هتد) 

ئەم شوێنە شوێنێكە بەرهەمی دونیای نوێ‌_سیستەمی سەرمایەداری_نییە. شوێنێكە بەرهەمی دەسەڵاتێكی فاشییە بۆ كۆكردنەوە خەڵكی ناوچە سنوورییەكان، تابتوانێت بە شێوەیەكی باش كۆنترۆڵیان بكات. شوێنێكە نەریت و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان لە ئاستێكی توندان و، قۆناغێكی درێژی پێویستە تا ئەم دیدگایە ئاڵوگۆڕی بەسەردابێت. ئەوانەی ترسیان لە دونیای نوێ هەیە، ئەشێت دونیای نوێ‌ نەناسن، ترسەكەیان ترسێكی مەعریفی نییە، ترسێكە لە چوارچێوەی رەواڵەتدا. جیاوازی دونیابینی خەڵكەكەی ئەم دوو شوێنە، لە هەموو قوژبنێكی ژیانەوە دەرك دەكرێت، تەنانەت ئەو گۆرانیانەی لە شوێنە نوێیەكە گوێیان لێدەگیرێت، هەرگیز ئەو گۆرانیانە نین لە شوێنە كۆنەكە گوێیان لێدەگیرێت. تەنانەت ئاستی گوێگرتنیش بە هۆی فەزای شوێنەوە گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە. ئەم گۆڕانكارییانە تەنها لە ئاستی ژیان و سەلیقە و گوێگرتندا نییە، گەر وردببینەوە لە هەموو رووەكانەوە شوێنەكان دەسكارییەكی زۆری دونیای تاكەكانی كردوە، لەكاتێكدا گومانم نییە، خێزانێكی گەڕەكی (وڵوبە) بهێنە، دووساڵ لە كۆمەڵگەی (قەیوان سیتی) بژیت، بەشێكی زۆری دونیابینی و شێوە ژیان و روانینی دەگۆڕێت و، لانیكەم هەوڵدەدات لەگەڵ ئەو ژینگە نوێیەدا بگونجێت شوێن بۆی دروستدەكات. یانی كاریگەری فەزای شوێن لەسەر پەروەردە و كلتوور، یەكێكە لە كاریگەرییە بنەرەتییەكان. ئێستا بەشێك لە كۆمەڵناسەكان پەروەردە تەنها نابەستنەوە بە خێزانەوە، لە دەرەوەی خێزان چەندین فەزا هەیە، هەریەك لەو فەزایانە كاریگەری خۆی دروستەكات، یەكێك لەو فەزایانەش كاریگەری لە پەروەردە و كلتووردەكات، فەزای شوێنە. 


ئێمە لە رێگەی بەراوردێكی ئاسایی ئەم دوو شوێنەوە تێدەگەین، فەزا نوێیەكە ژینگەیەكی دیكە و جیهانێكی دیكەیە، كە ئەم ژینگەو جیهانە نوێیە لەرووی پەروەردە و دونیابینی و كلتوورەوە، جیاوازییەكی گەورەی هەیە لەگەڵ گەڕەكەی بەرامبەری هەیە. بێگومان خۆمان لەوە لانادەین ئەمە جیاوازی چینایەتییە، بەڵام ناشتوانین بەو رستە نەریتیانە رازیبین ترسمان لە دونیا نوێ‌ هەبێت و نەزانین بۆچی لێیدەترسین. ئەگەر نمونەی: ئەم شوێنە نوێیە مەترسی بێت لەسەر كلتوور، كەوایە گەرەكە میللییەكە خزمەت بە كلتوور دەكات! هاوڵاتییانی هەردوو شوێنەكە، لەناو یەك كلتوور و زمان و ژینگەی شاردا دەژین، لێ‌ جیاوازییەكانیان لە شێوە ژیاندا بەهۆی فەزای شوێنەوە پەروەردەی خەڵكەكەی گۆڕیووە. ئەمە ئەو فەزایە كە (لۆفیڤرە) باسیدەكات. سیستەمی سەرمایەداریی بەبێ‌ دروستكردنی فەزای نوێ‌، نابێتە سیستەمێكی درێژ ماوە. بێگومان لە پشت ئەم فەزا نوێیەوە كۆمەڵێك فەزای دیكە هەیە بە هۆی خراپ بەكارهێنان و كەمهوشیارییەوە بوونەتە مەترسی لەسەر پەروەردە و زمان و دونیابینی. نمونە: فەزای مەجازی_دونیای شاشەكان_ ئەم فەزایە بە تایبەت تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان، دوێكی كراوەتە فەزایەكی جەنگەڵیی. فەزایەكە بەكارهێنەرانی لە دونیای واقیع دادەبڕێت و دەیانخاتە ناو دونیایەكەوە لەیەك چركە ساتدا چەندین دیمەن و چەندین فریودان و حەقیقەت بەرچاویان دەكەوێت و، دۆخێكیان بۆ دروستدەبێت ئەكرێت بە دۆخی_ناڕوونی_ ناوی ببەین و، لەم ناڕونبوونەدا زۆرجار بەكارهێنەر راستی و ناراستی، جوانی و ناشیرینی، خود و ونكردنی خود، ئەویتری دەمامكدار و ئەویتری حەقیقی بۆ جیاناكرێتەوە. 


ئاستی دابەزینی هوشیاری لە دونیای شاشەكان، رووبەرێكی زۆری ئەم فەزایەی داگیركردوە. هەموو بەكارهێنەرێك بۆخۆی میدیاییەكی هەیە، لەم میدیاییەدا پەیوەندییەكی بەردەوامی لەگەڵ ئەوانیتری دەرەوەی خۆی هەیە. ئەشێت ئەو بەكارهێنەرە لەم میدیاییەی خۆیەوە مەعریفە و ستاتیكا و هونەر و دونیابینی نوێ‌ بخاتە روو، ئەشێت پێچەوانەكەی بكات و سەرقاڵی پەخشكردنی ژەهر و ئەویتر شكاندن و ئەویتر سڕینەوە و وێرانكردنی خۆی و پیسكردنی ژینگەی فەرهەنگ و توندوتیژی بێت. لە هەردوو دیوەكەدا فەزای دونیای شاشەكان، وەك فەزای شوێن، بەرهەمی دونیا نوێیەكەیە وەك ئەو فەزایەی لەسەرەوە باسمكرد. لەیەكێكیاندا سەرمایەدارێك دێت ژینگەیەكی نوێ‌ لەگەڵ دونیانوێیەكەدا بگونجێت دروستدەكات و لەویتریاندا بەكارهێنەر خۆی سەرپشكە چ جۆرە جیهانێك بۆ خۆی دروستدەكات و دەیەوێت بەپێی هوشیاری خۆی چی بەرهەم بهێنێت.

 لێرەدا وەك كەوانەیەك جیاواز لە باسەكە پێویستە بڵێم:  من بۆخۆم لە دونیای نوێ_سیستەمی سەرمایەداری_ بروای تەواوم بەم تێگەیشتنەی (ژیل دۆلِۆز_) هەیە كە دەڵێت:" لەناو سیستەمی سەرمایەداریدا تەنها یەك شت جیهانییە، ئەویش بریتییە لە بازار. دەوڵەتی جیهانیش بوونی نییە و تەنها بازار جیهانییە، دەوڵەتەكان ماركێتی ئەم بازارەن." بێگومان گەر دیدگاكەمان لە دوو شوێنی شارەوە بگوازیینەوە بۆ نەخشەی هەرێم و دەوڵەت، دەبێت بیر لە بازار بكەینەوە. دونیای نوێ دونیای بازارە، دەوڵەتەكان وەك چوارچێوە و وەك سیاسەت و ئایدیای تایبەت بەخۆیان و ژینگەی تایبەت بەخۆیان هەیە، بەڵام دواجار ماركێتێكن بۆبازاری سیستەمە جیهانییەكە. هەرچۆن سەرمایەدارێك دێت لە چوارچێوەیەكی دیاریكراودا كۆمەڵگەیەكی نوێ‌ و ژینگەیەكی نوێ‌ دروستدەكات تا ببێتە بازارێكی نوێ‌ و ژیانێكی نوێ‌، بە هەمانشێوەش دەوڵەتەكان لە چوارچێوە گەورەكەی خۆیاندا نایانەوێت ئەركی بە ماركێت بوون لە دەست بدەن و بخرێنە دەرەوەی سیستەمە جیهانییەكە. ماركێت و كافێكان و هۆڵی لەشجوانی و هۆڵی جوانكاری لەش و بانكەكان و... هتد بەرهەمی دونیای نوێن. دەوڵەتەكانیش وەك ماركێتێك بەدەرنین لەم بە بازاركردنەدا. كێشە ئەوەیە لەناو سیستەمە جیهانییەكەدا دەوڵەت وەك ماركێت نەناسی و هەموو ئەو فەزانوێیانەی دونیای نوێ‌ بەرهەمیاندەهێنێت نەناسی و لەشوێنیی خۆتەوە نەریتخوازانە باس لە بەرگری لەكلتووربكەیت و نەشتەوێت تێبگەیت كلتوور چییە و مەترسییەكان لەسەری لەم دونیانوێیەدا چین! پاشان ئامەدەنەبی بۆ ساتێك بیر لەم دونیانوێیە بكەیتەوە و لەرێگەی زمانێكی میللیەوە تەفسیری بۆ بكەیت! (بەرێزیان:بە پێی سیستەمە جیهانییەكە ئێمە هەرێمین هێشتا ماركێت نین، مینی ماركێتین.)

با لەم نەخشەیە بێینە دەرەوە جارێكی دیكە بچینەوە سەر پرسیارەكەی خۆمان. بەراست بە پێی ئەو نمونانەی لەسەر فەزای شوێن هێنامانەوە، مەترسی لەسەر كلتوورە؟ ئەو ژینگەیی لەو شوێنە نوێیانەدا دروستبووە ژینگەیەكە كلتوور بسڕێتەوە یان ژینگەیەكە بەرگێكی نوێ‌ دەكات بە كلتووردا؟ هاواركەرانی نەریتخوازیی دەیانەوێت لەناو ئەم بەبازاربوونەی جیهاندا بە چ كەرەستەیەكی مەعریفی بەرگری لە كلتووربكەن؟ هەریەك لەو هاواركەرانە دەتوانن خۆیان لەم نمونانە بكەنە دەرەوە و بەشێك نەبن لەم مۆدێلی ژیانە؟ ئەگەر كارەكتەرێك لەناو شار بژیت، یان لە شارچكەیەك و تارادەیەك لە گوندیش، نەچێتە كافێ‌، نەچێتە هۆڵی لەشجوانی، نەچێتە ناو شاشەكان بە تۆڕەكۆمەڵایەتییەكانەوە، نەچێتە مەلەوانگەكان، نەچێتە یاریگاكان، نەچێتە رێستورانتەكان، نە چێتە ماركێت و مینی ماركێتەكان، نەچێتە بانكەكان، دوربێت لە هەموو كەرەستەو كاڵایەك بەرهەمی دونیای نوێیە، دوربێت لە هەموو فەزایەك دونیای نوێ‌ دروستیدەكات، پێویستە پێمان بڵێت: چۆن دەژیت و چ جۆرە كلتوورێكی هەیە؟

بێگومان ئەوانەی بە دیدگایەكی نەریتیی و ئاكارییەوە سەیری دونیای نوێدەكەن، دیدگاكەیان بەكەڵكی ئەوەنایەت ئەم دونیا نوێیەی پێبخوێنیتەوە. بە پێچەوانەی ئەو نەریتخوازانەوە، لەبەشی یەكەمی ئەم وتارە باسم لە رەواڵەتكرد و ترس لە رەواڵەت ترس نییە لە وێرانكردنی كلتوور، لەم بەشەدا باسی فەزای شوێنمانكرد، كە ئەم فەزایە وزە بە بەرهەمهێنانەوەی پەروەردە و كلتوور و جۆرێكی دیكە لە جوانبینین، دونیا بینی، جۆرێكی دیكە لە ژینگەی جیاوازی ژیان دروستدەكات و، مەترسییەك نییە بۆ كلتوور. نەك هەر مەترسییەك نییە بۆ كلتوور، فەزایەك لە جیهاندا هەیە، ئەم فەزایە لە رێگەی بازارەوە دابەشدەبێت بەسەرشوێنەكاندا و، لەم فەزایەدا كلتوورەكان لەیەكتری نزیك دەبنەوە و كلتوورەكان گەشە بە خۆیان دەدەن و، ژینگەیەكی كلتووری دروستدەبێت، لەم ژینگە كلتوورییەدا كلتوورە جیاوازەكان هەوڵی سەرلەنوێ‌ خۆ رەنگكردنەوە دەدەن. بەكارهێنەرانی ئەم فەزایانە كە زۆربەیان فەزای گشتین، گەر كەمێك بەباشی فەزاكان و كلتوور بناسن، زۆر بە ئاسانی بە پێی قۆناغێكی كەم دەتوانرێت رەنگێكی دیكە بدرێتەوە بە كلتوور و پەروەردە، كە جیاوازبێت لەو رەنگە نەریتیەی بۆ كلتوور و پەروەردە دروستكراوە. بارگاویكردنی كلتوور و پەروەردە بە ئاكار، نەناسینی كلتوور و پەروەردەیە. ترسان لە دونیای نوێ لە دیدێكی ئاكارییەوە، ترسانە لە ئاكارێك خۆی هیچ رەگوڕیشەیەكی نییە و نەریت بەزۆر سەپاندویەتی. هەرئاكارێك رەگوڕیشەی هەبێت لەناو كلتووردا  لەترسی نەریت بەرهەم نەهاتبێت، لە دونیای نوێدا گەشە بەخۆی دەدات، هەرئاكارێكیش لەترسی نەریت بەرهەم هاتبێت، لەم دونیانوێیەدا بەپێی كات كاڵدەبێتەوە. تەماشاكردنی دونیای نوێ‌ وەك دژە ئاكارێكی _نێرسالارانە_ نەناسینی دونیای نوێیە و، كورتنكردنەوی كلتووریش بۆ بۆ ئاكار، مەترسیدارترە لە هەموو ئەو تەوژمانەی رووبەرووی كلتوور دەبنەوە. (من لێرەدا تەنها قسەم لەسەر ئەو ترسە بێبنەمایە كردوە لە دونیای نوێ بۆ سەر كلتوور، قسەم لەسەر دیوەكەی تری سەرمایەداری نەكردوە، كە جیاوازی چینایەتی و نائینسانییەت و شێواندنی ژینگە رووبەرێكی گەورەی ئەو سیستەمەیە. ئەكرێت لە شوێنی دیكە سەرنجی لەسەر بدەم، بەڵام فەزا نوێیەكان وەك نەریتخوازان بانگەشی بۆ دەكەن، ترس نین لە كلتوور، ترسن لەو دونیابچوكەی نەریتخواز وەعزەكانی خۆی تێدا دەدات.)
   
_3_ 
بە پێویستی دەزانم كەمێك لەسەر لێكچوونی نمایشكاری_مۆدێلی_ رەواڵەتخواز و، واعیزی نەریتخواز بوەستم. ئەم دوو تایپە لە دوو شوێنی جیاوازدان، شوێنێكی نەریتی و، شوێنێكی نوێ لە فۆرم نەك ماهییەت. بەڵام لە هەندێك وێستگەدا دەبنەوە یەك و هەردووكیان سەر بە یەك دونیان. نمایشكاری_مۆدێلی_ رەواڵەتخواز، دەبێتە واعیزی نەیتخواز و بە پێچەوانەكەشییەوە روودەدات.

رەواڵەتخواز لەناو دونیای نوێدا، بەشوێن ناسینی دونیای نوێ‌ ناكەوێت، لەبری بەشوێنگەڕاند دونیای نوێ‌ بۆ ئەو رووبەرێكە تا نمایشەكانی خۆی تێدا بكات. كێشەی رەواڵەتخواز لەگەڵ دونیای نوێ‌، كێشەی فۆڕمە، هەرچۆن كێشەی واعیزی نەریتخواز لەگەڵ دونیای نوێ‌، كێشەی فۆڕمە.  تەنانەت ئەم دوو جۆر تایپە هێندە دژی یەك دەبن، لەناو فەزاكەدا وەك دوو شەیدا بۆ یەكتری دەردەكەون. هەدووكیان رەچەڵەكی دونیاكەیان بە حیكایەت گەمارۆ دراوە، چ حیكایەتی كۆن بێت، یان حیكایەتی نوێ‌. هیچكامیان مەعریفەیەك و كلتوورێك بەرهەم ناهێنن، خۆشبەختانە هەردوو لا لەشوێنێكدان رووبەروو بوونەوەكەیان بەریەكتری دەكەوێت پەیوەندی بە كلتوورەوە نییە. هەر ئەو كارەكتەرە نمایشكارە رەواڵەتخوازە، دەكرێت سەر بە نەریتە كۆنەكەی واعیزبێت.

نمونە: رەواڵەتخوازی نمایشكار بەشێكی زۆریان لە ئێستادا سەرقاڵی_ئامۆژگاری_كردنن، وەكچۆن واعیز دونیاكەی دونیای ئامۆژگارییە، رەواڵەتخوازیش كەوتوەتە هەمان دۆخەوە. هەردووكیان پێویستیان بە حەشاماتە، حەشاماتێك لە دەوریان بێت. رەواڵەتخواز چێژ لەوە دەبینێت تەماشای بكەیت، واعیزیش چێژ لەوە دەبینێت گوێی لێبگریت. رەواڵەتخواز شەیدای ستایشكردنە، واعیزیش بە هەمان شێوە. رەواڵەتخواز جیهانبینییەكی تازەی نییە لەرێگەی زمانییەوە دەریخات، واعیزیش جیهانبیینییەكی تازەی نییە تا لە رێگەی زمانەوە دەریخات. رەواڵەتخواز و واعیز پێكەوە یەك تایپ زمانی میللیان هەیە. یەكێكیان دێوانەی شادییە، ئەویتریان دێوانەی پرسە. هەردوو كردەكەش_پرسە و شادی_ دووكردەی جەماوەرین. واعیز لە پرسەدا خۆی دەنوێنێت و دەستدەكات بە وەعزدان، رەواڵەتخواز لە شادییدا خۆی دەنوێنێت و دەستدەكات بە نمایشكردنی فۆڕمی خۆی. واعیز دونیا گرێدەدات بە ئەخلاقی _نێرسالاری_یەوە، رەواڵەتخواز دونیا گرێدەدات بە ئەخلاقی رەواڵەتییەوە.

رەواڵەتخواز بە ئامۆژگاریكردنەكانی دەڵێت: " گوێبە قسەی خەڵك مەدە، خۆتبە!" بەرلەوە لەسەر مانای خۆبوون بووەستین، لەسەر ئەو زمانە میللییە دەوەستین رەواڵەتخواز لە واعیزەوە وەریدەگرێت. _گوێ‌ بە قسەی خەڵك مەدە_ دەستەواژەیەكی نەریتییە، دەستەواژەیەكە هەموو ئەوانە بەكاری دەهێنن زمانێكی قوڵ و بەرز شك نابەن بۆ تەئویلكردنی خود و ئەویتر، ناچار بگەڕێنەوە بۆ زمانە میللیەكە و بە هەمان زمانی میللیەوە تەئویلی خود و ئەویتر بكەن. ئەم زمانە بۆ ناساندنی خود، زمانی واعیزە، زمانێكە بەكەڵكی قوڵبوونەوە نایەت، زمانێكە لەچوارچێوەیەكی دیاریكراودا تەفسیر بۆ هەمووشتێك دەكات. بەڵام لەپشت ئەمەوە خود بوون دەبێت لای رەواڵەتخواز چیبێت؟ بێگومان مەعریفەی نوێ‌ نییە، جیهانبینی نوێش نییە، رەواڵەتە. بەڵام چ رەواڵەتێك؟ ئەو رەواڵەتەی دونیای نوێ‌ دەسكاریكردوە و لەبازار كڕدڕاوە، زۆربەی ئەندامانی رەواڵەتخوازی نمایشی هی خۆی نین و بەرهەمی بازارن. كەچی داوای خودبوون لە ئەوانی تر دەكات و خۆشی بەشێكی زۆری رەواڵەتی لە بازارەوە وەرگرتووە. خودبوون بۆ رەواڵەتخواز بەستراوە بە كاڵا بەكاهاتووەكانییەوە، ئەو كاڵایانەی بەكاریاندەهێنێت بۆ خۆنمایشكردن، بۆ ئەو خودبوونە. گوێگرە ئازیزەكانیش پرسیار لەم خودبوونە رەواڵەتییە ناكەن خاڵییە لە فیكر و جیهانبینی، وەك ئەركی حەشامات ستایشی رەواڵەتخواز دەكەن و، ستایشەكەش پەیوەندی بە ئامۆژگارییەكەوە نییە، پەیوەندی بە عەریزەی رەواڵەتییەوە هەیە. (مرۆڤێك پێویستی بە ئامۆژگارییە، نەیەوێت بیركردنەوەی خۆی بخاتە گەڕ و چاوەڕێبێت ئەویتر بیری بۆ بكاتەوە.)

لە پاڵ ئامۆژگارییە میللییەكەی رەواڵەتخوازە، واعیزیش ئامۆژگاری دەكات و دەڵێت: " بۆ ئەوەی خۆتبیت دەبێت رابردووی خۆتت بیرنەچێت!" لە سەر زمانە میللییەكەی ناوەستین، كە پەیوەندی بە مێژووی واعیزەوە هەیە. لەسەر رستەكە دەوەستین. رابردوو جیهانی واعیزە، جیهانێكە شكۆمەندییەكان و ئەخلاقەكان لە رابردوودان و، دونیای نوێ‌ خاڵییە لە شكۆمەندی و ئەخلاق. جیهانێكە بەردەوام خەونی پێوەدەبینێت و ناشتوانێت پشت لە دونیای نوێ‌ بكات و دەشیییەوێت بگەڕێتەوە بۆ دواوە. لەبیركردنی رابردوو خودبوون ناسڕێتەوە، بەبڕوای من خودبوون كاتێك دەستپێدەكات رابردوو وێرانكەیت و دونیایەكی نوێ‌ دروستبكەیت، كە لەم دونیا نوێییەدا كۆی بیینینەكان جیاواز بن لە بینینی رابردوو. هیچ كاتێك بەرهەمهێنانی دونیای نوێ‌، كۆتایی هاتن نییە بە خودبوون. هەر خودبوونێك تەواوی كەرەستە مەعریفییەكانی ببەستێتەوە بە حیكایەتەكانی رابردووەوە، ناتوانێت ئێستای خۆی بناسێت. ئێستا ناسین و خولقاندنی داهاتوویەكی نوێ‌، پێویستی بە ئێستاخوێندنەوەیە نەك تەنها خۆبەستنەوە حیكایەتەكانی بەرابردووە. واعیز كاتێك گوێگرەكان ئامۆژگاری دەكات بۆ رابردوو، دنەیان نادات لە رابردوودا بەشوێن جەوهەر و پرسیارە گەورەكاندا بگەڕێن، دنەیاندەدات وەك ئەو خۆی لە جەوهەر و پرسیارە گەورەكان رزگاربكەن و، پەیوەستبن بە حیكایەتەكانەوە، ئەو حیكایەتانەی لە هەر گۆشە نیگایەكەوە لێیان بڕوانیت دەخەونەوە ناوسنووری روانینی دونیا لەرێگەی ئەخلاقی _نێرسالارییەوە. واعیز پێویستی بەوەیە جەماوەر كۆبكاتەوە بۆ ئامۆژگاریكردن، تا جەماوەر لەو دونیا سنووردارە غیاب لە بیركردنەوەی خۆیدا، فەزایەك دروستبكات پڕبێت لە ژێژ بۆ خۆی. 

دیوێكی دیكە بۆ ئەم دوو تایپە، دەمامكەكانیانە. دوو تایپەكەی ناو دوو شوێنە جیاوازەكە، دونیایەك دەمامكیان هەیە. دەمامكەكانیان بۆ خۆ خۆشەویستكردنە. كەسیان ئامادەنییە بە یەكجاری خۆی یەكلایی بكاتەوە سەر بەكام دونیایە، دونیای نوێ‌، یان دونیای كۆن؟! واعیز بەشێكی زۆری ژیانی لەو فەزایەدا بەسەردەبات دونیای نوێ‌ دروستیكردوە، بەشێكی زۆری كاڵاكانی، كەرەستەكانی سەر بە دونیای نوێن، تەنها شوێنێكی سەر بە دونیا كۆنەكەیە، عەقڵ و بینینیەتی. ژیانی گەمارۆ دراوە بە دونیای نوێ‌ و دەست و پەنجەی لەگەڵ نەرمدەكات و كێشەیەكی نییە و پرسیارێكیشی بۆ دروست نابێت و ناشیەوێت دونیا نوێكە لە خۆی بكاتە دەرەوە! رەواڵەتخوازیش لە رەواڵەتدا سەر بە دونیای نوێیە، بەڵام لە بۆنە نەرتییەكان، لە كردە نەرتییەكان، لە زمانە میللییەكە، لە تێگەیشتنە باوەكان، لەناو دونیای كۆندایە و، ئامادەش نییە تەواوی ئەم تێگەیشتنە نەریتیانە لە بیركردنەوەی خۆی وەدەرنێت، گرنگ ئەوەیە هەركات پێویستیكرد دەمامكێك بخاتە سەر روخساری و بە پێی ئەو پێویستییە خۆی نمایش بكات. 

لەم كەمە لێچونانەدا دەچینەوە سەر پرسیارەبنەڕەتییەكەی ئەم وتارە، ئایا ئەم دوو تایپە لە مرۆڤ دەتوانن كلتوور دروستبكەن؟ ئایا ئەم دوو تایپە گەر كەمێك وردتر لێیان بڕوانین تەنها لە رەواڵەتدا لەیەك جیانین؟ دونیای نوێ‌ لە دیدی ئەم دوو تایپەوە چ جۆرە دونیایەك بوو؟


بێگومان هیچ كام لەم دوو تایپە بەرهەمێنەری كلتوور نین، ناشتوانن كلتوور بە باشی بناسن و جیهانەكەشیان جیهانێكە خزمەت بە كلتوور ناكات و لە دەرەوەی كلتوورە. حیكایەتخوانی واعیز، رەگوڕیشەكەی لەناو نەریتە باوەكانی ئەفسانە و دیندایە. چیرۆكی نمایشكاریش رەگوڕیشەكەی لەناو رەواڵەت و دیاردەگەراییدایە. لێكچونەكانیشیان بە جۆرێك نزیكە بەردەوام هەردوو تایپەكە پێویستیان بە دەمامك دەبێت، تا شوێنی خۆیان جێنەهێڵن و ببنە هۆی گومانكردن و پرسیاردروستكردن لای جەماوەرەكەیان. دۆخی وا دروستدەبێت واعیز هەمان كردەی نمایشكار دەكات. بۆنمونە: كاتێك واعیز دەیەوێت كردەیەكی _خێر_ ئەنجام بدات، دەیەوێت بە چەندین رێگەی شاشەی، رێگەی زمانی میللی، كردەكەی نمایشبكات و پەخشی بكات بۆ ئەوەی_ئەویتر_ ئاگاداربێت لێی و جەوماوەر لە خۆی كۆبكاتەوە. هەرچۆن نمایشكار پێویستی بەوەیە كردەكانی نمایشبكات تا حەشامات لە دەوری كۆببنەوە، واعیزیش هەمان كردە ئەنجامدەداتەوە و مانایەكی تری دەداتێ‌، بەڵام لە جەوهەردا نمایشە و نمایشەكەی بە سودبینن لە نمایشكاری رەواڵەتخواز وەرگرتووە. 

دونیای نوێ لە دیدی ئەم دوو تایپەوە هەم دونیایەكی ترسناكە، هەم دونیایەكی پڕچێژە. یەكێكیان لە دونیانوێیەكەدا بەشوێن چێژەكاندا دەگەڕێت، یەكێكیشان لێدەترسێت و چێژیشی لێدەبینێت. یەكێكیان دەیەوێت لەناویدابێت و نەفرەتی لێبكات، ئەویتریان دەیەوێت لەناویدا بێت و بەچێژ خۆی لەبیربكات. لەهەردوو تایبەكەدا، بەهۆی لاوازی ئاستی زمان، بە هۆی لاوازی ئاستی بینین، بەهۆی لاوازی كردەی كەشفكردن جۆرێك لە كۆمیدیای سەردەمی پیشاندەدرێت. هەدوو لاش لە رووی رەواڵەتییەوە هێندە دژی یەكن، لە رووبەروو بوونەوەكاندا هاواردەكەن و سوور و سنج دەبنەوە، بەڵام بێئاگا لەوەی لە زۆر وێستگەدا ئەوان یەكن و بەرهەمەكەشیان بەرهەمێك نییە، پرسیاری مەعریفی دروستبكات و ترس بخاتە سەر كلتوور. 

لەم لێكچونانەی ئەم دوو تایپە دەستهەڵدەگرین و دەچینەوە سەر دونیای نوێ‌، دونیای نوێ‌ وەك شارستانییەتێكی نوێ‌ی مرۆڤ. لەم دونیایەدا شار گەشە دەكات، فەزاكان زۆر دەبن، بازار دەچێتە دۆخێكی دیكە، ژیان ئاڵوگۆڕی بەسەردا دێت،  پەیوەندییەكانی مرۆڤ بەجۆرێك نزیك دەبنەوە سنوورێك نامێنێت. لەم دونیا نوێیەدا، كە مرۆڤ  بەرهەمیدەهێنێت، پێویستیمان بەم رستەیە هەیە. "لەو شوێنەی مرۆڤ خۆشەویست بوو، لەو شوێنەدا شارستانییەت دروستدەبێت. سوقرات." مرۆڤ  بە بڕواكانییەوە، بە ئایدیا و خەون و جیاوازییەكانییەوە، بە هەموو كردەكانییەوە. ناكرێت مرۆڤ لە كردە و ئایدیاكانی داماڵین و رووتی بكەینەوە، ئەو جیاوازیانەی لە مرۆڤدا هەیە، جیاوازییەك نیین تا رق لێبوونەوە دروستبكەن. گرنگە مرۆڤمان بە جیاوازییەكانەوە قبوڵبێت و خۆشبوێت. دونیای نوێ‌ دونیای جیاوازییەكانە، دونیایەكە سیستەمی دەسەڵاتەكان هەوڵدەدەن ئەم جیاوازییانە بچوك بكەنەوە و سنوورداری بكەن، سیستەمە جیهانییەكە بۆ بازار دەگەرێت، گەرچی فەزایی ئازادی دروستدەكات، بەڵام ئەوە مرۆڤە دەتوانێت بەم پانتاییەدا كلتوورەكان رەنگرێژ بكاتەوە. گەرچی سیستەمی دەسەڵاتەكان كار لەسەر كۆنترۆڵكردن دەكەن، بەڵام مەعریفە و پرسیاری مرۆڤ بەردەوام مەودای جیاوازییەكان گەورەتر دەكات. لەم دونیانوێیەدا كە شارستانییەتەكان لە گەشەكردندا، خۆشویستنی مرۆڤ، بناغەیەكە بۆ كلتووری نوێ‌. مرۆڤ وەك خۆی، بەبێ‌ ئەو شوناسانەی سیستەمەكانی دەسەڵات پێیدەدەن و بەبێ‌ ئەو ئایدۆلۆژیانەی پێی بارگاوی دەكرێ‌. بۆ ئەوەی كلتوور و شارستانییەت پەرە پێبدرێت، ناسینی مرۆڤ یەكەم دەروازەیە بۆ پەرەپێدان. ئەوەی پاش ناسین بەرماندەكەوێت خۆشویستنییەتی، ئەو خۆرە لە خۆشویستنی مرۆڤ (سوقرات) باسیدەكات، ئاماژەیەكە بۆ چوونە ناو شارستانییەت، شارستانییەتێك كلتووری جیاوازیی قبوڵكردنی تێدابێت. شارستانییەك بەبێ‌ جیاوازی قبوڵكرنن، بەبێ‌ بەرهەمهێنانی كلتوورێكی فرە رەنگ دروستنابێت. كاتێك مرۆڤ شارستانی دەبێت، خۆشەویستی بۆ ئەویتری جیاواز لەخۆیدا بچێنێت. لەم چوارچێوەیەدا خۆشویستی مرۆڤ تەنها شارستانی بوونی ئێمەی مرۆڤ دەرناخات، بەڵكو كلتوورێكی نوێش دێتە ئاراوە ئەم كلتوورە دادەماڵدرێت لە _سڕینەوە، رق لێبوون، توندوتیژی_.  بۆ ئەوەی لەم دونیا نوێیەدا جێگایەكمان هەبێت، ئەركمانە لە مرۆڤ ناسین و لە خۆشویستی مرۆڤ و لە ئەویتر قبوڵكردنەوە دەست پێبكەین. گەر بە زمانێكی میللی، یان رەواڵەتی سەیری دونیای نوێ‌ و شارستانییەتی نوێ‌ بكەین، وەك (بەختیار عەلی) دەڵێت:  لەناو دۆخی(جیهان نەبینی) دا دەمێنیینەوە.

دونیای نوێ‌ كەدێت، لەگەڵ خۆیدا مەعریبەی نوێ و فۆرمی نوێ‌ دەهێنێت، رەدكردنەوەی دونیای نوێ‌ وێستگەیەك نابێت بۆ بەرگریكردن لە كلتوور، چونكە كلتوور سروشتێكی هەیە لەگەڵ دونیایی نوێدا خۆی دەگونجێنێت و لەو فەزا نوێیەدا كلتووری نوێ‌ بەرهەم دەهێنێت. ئەشێت بوترێت لەناو فەزاكۆمەڵایەتییەكەی ئێمە، هێشتا ئەو خۆشەویستییەی (سوقرات) باسیدەكات بۆ مرۆڤ بەو جۆرە مەعریفەیە دروستنەبووە. خۆشەویستی لە كۆمەڵگەی ئێمە زیاتر بەستراوەتەوە بە دیدگا و ناسراویی و خزمایەتییەوە، نەبەرستراوەتەوە بە خودی مرۆڤ بەبێ‌ هیچ كام لەو ناوانیشانانە، بۆیە تا مرۆڤ وەك خۆی نەبێتە چەقی خۆشەویستی و قبوڵكردن، كلتووریش ئاڵوگۆڕی جەوهەری بەسەردا نایات. واعیز و رەواڵەتگەڕا ناتوانن بنەوانی ئەم خۆشەویستە دروستبكەن، چونكە هەردووكیان لە دۆخی بەرگریكردنێكی بێ‌ بەرهەمدان. كردەی گۆڕینی كلتوور بۆ رووبەرێكی فراوانتر، كردەیەكی مەعریفیانەیە و دورە لە واعیز و نمایشكاری رەواڵەتییەوە. نامەوێت بچمە سەر كۆی رووبەرەكانی دیكە، چ لە ئەدەب، چ لە سیستەمی دەسەڵات، چ رووبەری كۆمەڵایەتی، كە پڕە لەو جۆرە لە تێگەیشتن لای واعیز و لای نمایشكاری رەواڵەتی هەیە. بەڵام لە هەموو حاڵەتێكدا نە دونیای نوێ‌ ترسناكە بۆ كلتوور، بەوجۆرەی واعیز باسیدەكات، نە دونیای نوێ‌ ئەو رەواڵەتخوازییەیە نمایشكاری رەواڵەتی پیشانماندەدات.

نەبەز گۆران


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP