یه‌كێتى ئه‌وروپا؛ به‌ره‌و فیدراڵیزم یان كۆنفیدراڵیزم

بەهرۆز جەعفەر - 30-12-2018 - 2096 جار خوێندراوەتەوە

فیدراڵیزم، سیسته‌مێكى فه‌رمانڕه‌واییكردنه‌، كه‌ هێزى ئه‌م فه‌رمانڕه‌واییه‌ له‌نێوان حكومه‌تى مه‌ركه‌زى و هه‌رێم یاخود یه‌كه‌كانى خوار خۆیدا دابه‌ش ئه‌كرێت (هه‌رێم: ناوچه‌یه‌كه‌ له‌ده‌وڵه‌تێك كه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌یه‌ك زیاترى له‌سه‌ر ئه‌ژین و پارێزگارى له‌هێزى كه‌لتورى و ناسنامه‌ى خۆیان ئه‌كه‌ن). ئه‌گه‌ر فیدراڵیزم بریتى بێت له‌ سیسته‌مێكى به‌رێوه‌بردن تیایدا یه‌كه‌كان یان ده‌وڵه‌تانى سه‌ر به‌یه‌كێتى ئه‌وروپا هه‌ریه‌كه‌یان پارێزگارى له‌كیانى خۆیان بكه‌ن و، ده‌ستورى یه‌كێتى ئه‌وروپاو، ئه‌و بنه‌مایانه‌ى كه‌ یه‌كێتیه‌كه‌ى له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌ به‌ پێى په‌یماننامه‌ى ماسترێخت (1992) پێوه‌ى پابه‌ند بن، ئه‌وا ئیمڕۆكه‌ هیچ كام له‌ده‌وڵه‌ته‌كان پابه‌ند نابن به‌و هه‌یكه‌له‌ له‌ فه‌رمانڕه‌وایی كردن، ئه‌وه‌تا هه‌نگاریا به‌ئاشكرا به‌هاو بنه‌ماكانى یه‌كێتى ئه‌وروپا پێشێل ئه‌كا، پۆڵه‌ندا لاسایی ئه‌كاته‌وه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ ئیتاڵیاو یۆنان و به‌ریتانیاش پابه‌ند نابن به‌زۆربه‌ى یاساكانى یه‌كێتى ئه‌وروپاوه‌، به‌تایبه‌ت له‌سه‌ر كێشه‌ى كۆچبه‌ران.

كۆنفیدراڵیزم،  سیسته‌مێكى ترى فه‌رمانڕه‌واییكردنه‌ كه‌ هه‌موو یه‌كه‌یه‌ك سه‌ربه‌خۆیی و سه‌روه‌رى خۆى هه‌یه‌ (واته‌ زیاتر له‌ فیدراڵیزم) به‌ڵام یه‌ك هێزى باڵا هه‌یه‌ بۆ پاراستنى هه‌موان، واته‌ ده‌وڵه‌تانى ئه‌ندام پارێزگارى له‌سه‌ربه‌خۆیی كیانى خۆیان ئه‌كه‌ن، هه‌روه‌ك  ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانى ئه‌مریكا له‌سه‌ره‌تاوه‌ ئه‌م سیسته‌مه‌ى په‌یڕه‌وكرد. 
دواجار  فیدراڵیزم و كۆنفیدراڵیزم شێوازێكن له‌سیسته‌مى به‌ڕێوه‌بردن  بۆ ده‌وڵه‌ت، له‌به‌رئه‌وه‌ى  یه‌كێتى ئه‌وروپا پێكهاته‌ى ده‌وڵه‌تى و ئیدارى تێپه‌ڕاندووه‌و، سه‌رو نه‌ته‌وه‌یه‌ (Supranational)، پاشان ئه‌م یه‌كێتیه‌ وه‌ك ڕێكخراوێكى حكومى نێوده‌وڵه‌تى (Intergovernmental) ته‌ماشائه‌كرێت، نه‌ك ده‌وڵه‌تێكى نه‌ته‌وه‌یی. به‌ڵام دواجار سیسته‌مى به‌ڕێوه‌بردنى یه‌كێتى ئه‌وروپا هه‌ر به‌و پێودانگه‌یه‌ كه‌ هه‌ندێك لایانوایه‌ فیدراڵیزمه‌و هه‌ندێكیش به‌ كۆنفیدراڵیزمێكى ته‌واو و هه‌ندێكى تریش به‌ تێكه‌ڵه‌یه‌ك له‌ فیدراڵیزم و كۆنفیدراڵیزم ته‌ماشاى ئه‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر فیدراڵیزم بێت ئه‌وا  دوێنى و ئیمڕۆكه‌ش شانشینى به‌ریتانیا وه‌ك ناوچه‌یه‌ك له‌م یه‌كێتیه‌دا هه‌ڕه‌شه‌یه‌ له‌سه‌ر به‌هێزبونى یه‌كێتى ئه‌وروپا.  ئه‌وه‌ى ئه‌بینرێت ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وبنه‌مایانه‌ى یه‌كێتى ئه‌وروپاى له‌سه‌ردامه‌زراوه‌ وه‌كو: دیموكراسیه‌ت، ئازادى، ئابورییه‌كى یه‌كگرتو، كه‌رامه‌تى مرۆیی ...و...تادوایی، تاڕاده‌یه‌كى زۆر به‌هۆى گرفته‌ كه‌ڵه‌گه‌بوه‌كانى ئه‌وروپاوه‌ ڕووى له‌مه‌ترسیه‌، ئه‌مه‌ش یه‌كێتى ئه‌وروپاى خستۆته‌ به‌رده‌م ئاینده‌یه‌كى پڕ له‌ ته‌حه‌دداوه‌، كه‌ لێره‌دا كلیك له‌سه‌ر چه‌ند  دانه‌یه‌كیان ئه‌كه‌ین:

یه‌كه‌م: گرفتى ئابوریی 
ئه‌گه‌رچى گرفتى ئابوریی به‌ به‌راورد  به‌ قه‌یرانه‌كانى وه‌ك: ناسنامه‌ و، جیابونه‌وه‌ى به‌ریتانیا له‌یه‌كێتى ئه‌وروپا و، پرسى كۆچبه‌ران  نه‌بوه‌ته‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كى گه‌وره‌، لێ له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانى قه‌یرانى ئابوریی جیهانى له‌ساڵى (2008) وه‌ك هه‌رناوچه‌یه‌كى تر قه‌یرانى ئابوریی كاریگه‌رى نێگه‌تیڤى خسته‌سه‌ر یه‌كێتى ئه‌وروپا، ته‌نانه‌ت بووه‌ مه‌ترسى له‌سه‌ر ئه‌و ته‌واوكارییه‌ سه‌ره‌كیه‌ى كه‌ ئابوریی ئه‌وروپاى له‌سه‌ر وه‌ستاوه‌، جگه‌ له‌وه‌ى هه‌ندێ ووڵاتى ئه‌وروپى خۆیان له‌ لێوارى داڕمانێكى داراییدا بون، كێشه‌ى كورتهێنانى بودجه‌و، بێكارى له‌ته‌نینه‌وه‌دا بوو له‌و وڵاتانه‌، بۆنمونه‌: قه‌یرانى  قه‌رزه‌ سیادییه‌كانى یۆنان كه‌ گه‌یشته‌ (380) ملیار یۆرۆ (واته‌: 482 ملیارد دۆلار)، قه‌رزه‌كانى سه‌ر به‌رهه‌مهێنانى گشتى ناوخۆیی (GDP) گه‌یانده‌ (160%)، تێكڕاى كورتهێنانى ساڵانه‌ى یۆنان له‌ (2007) ه‌وه‌ (13.6%) بو، واته‌ ئه‌كاته‌ (3.5%) ى كورتهێنانى بودجه‌ى ئه‌وروپا. ده‌ ساڵ تێپه‌ڕیوه‌ هێشتا گرفته‌ داراییه‌كانى یۆنان بنبڕنه‌بون، بانكى ناوه‌ندى ئیتاڵیاش قه‌یرانى دارایی ڕاگه‌یاند، قه‌رزه‌ گشتى یه‌كانى ئیتاڵیا له‌ (2017) ه‌دا نزیكه‌ى (2.3) تیلیۆن دۆلاره‌، هه‌موو تاكێكى ئیتاڵى (42.277$) قه‌رزاره‌. به‌مه‌ش ئیتاڵیا دووه‌م ووڵاته‌ له‌ناوچه‌ى یۆرۆ له‌ڕووى قه‌یرانى دارایی و قه‌رزه‌ گشتیه‌كانه‌وه‌. هێشتا ئه‌م گرفته‌ ڕووى له‌هه‌ڵكشانه‌، له‌ باكورى خۆرئاواى كیشوه‌ره‌كه‌وه‌ به‌ریتانیا سووره‌ له‌سه‌رئه‌وه‌ى له‌ 29ى مارسى 2019 كاتژمێر (23:00) به‌ ته‌وقیتى گرینتش یه‌كێتى ئه‌وروپا جێبهێلێت.

دووه‌م: جیابونه‌وه‌ى به‌ریتانیا له‌یه‌كێتى ئه‌وروپا
جیابونه‌وه‌ى به‌ریتانیا له‌ نه‌خشه‌ى ئه‌وروپی له‌خۆوه‌ نییه‌، ئاماژه‌ى مێژوویی و كه‌لتوری و یاسایی و ئابوریی هه‌یه‌، جگه‌ له‌وه‌ى پرسى "ناسنامه‌ و سه‌رهه‌ڵدانى پارتى ڕه‌گه‌زپه‌رست" یش پاڵنه‌رێكى سه‌ره‌كیه‌تى:
له‌ڕووى مێژووییه‌وه‌، له‌سه‌روبه‌ندى دووه‌م جه‌نگى جیهانى دا هه‌موو جارێك سه‌رۆكوه‌زیرانى پێشووى به‌ریتانیا "ونستۆن چه‌رچڵ" ڕووى ئه‌كرده‌ "شارل دیگۆل" ئه‌یگوت " به‌ریتانیا له‌نێوان ئه‌وروپاو ده‌ریا كراوه‌كاندا بێگومان هه‌میشه‌ ڕووى له‌ ڕێگه‌ ئاویی و ده‌ریاییه‌كانه‌". به‌مانایه‌كى تر به‌ریتانیا خۆى له‌چوارچێوه‌ى جوگرافیایه‌كدا قه‌تیس ناكات. یه‌كێك له‌و بنه‌مایانه‌ى كه‌ یه‌كێتى ئه‌وروپاى له‌سه‌ردامه‌زراوه‌ بریتیه‌ له‌ هه‌ڵگرتنى باج و، هاتووچۆى ئازادانه‌ى نێوان ده‌وڵه‌تانى ئه‌ندام و، دراوى هاوبه‌ش (كه‌ له‌ كۆى 28 ده‌وڵه‌تى ئه‌ندام 19 ده‌وڵه‌ت دراوه‌كه‌یان یۆرۆیه‌)، هه‌روه‌ها بنه‌ماى سۆشیال بۆ هاونیشتیمانى ئه‌وروپی. 

كۆتایی هاتنى جه‌نگى سارد، ئه‌وه‌ى به‌ ڕووكه‌ش بینرا بریتى بو له‌ ڕووخانى دیوارى به‌رلین و، ڕاگه‌یاندنى سه‌ربه‌خۆیی سیاسیی له‌ لایه‌ن (16) ده‌وڵه‌ت كه‌ پێشتر سه‌ر به‌ یه‌كێتى سۆڤیه‌ت بوون...نا...له‌گه‌ڵ كۆتایی هاتنى جه‌نگى سارد له‌ ساڵى (1989) به‌دواوه‌ سێ وه‌رچه‌رخانى گه‌وره‌ ڕوویدا، یه‌كه‌میان: سه‌رهه‌ڵدانى نیۆ-لیبراڵیزم –Neoliberalism  (ئه‌مه‌ ئایدۆلۆژیایه‌كه‌ له‌سه‌ر بنه‌ماى لیبراڵیزمى كلاسیكى خۆى بونیادنا باس له‌ ڕۆڵى ده‌وڵه‌ت ناكا ته‌نها جه‌خت له‌ ئابوریی ئازادو سه‌رمایه‌دارى ئه‌كاته‌وه‌)، دووه‌میان: ملیۆنه‌ها ڕێكخراوى نێوده‌وڵه‌تى و تۆڕى هاوبه‌ش و كۆمپانیاى فره‌ڕه‌گه‌ز به‌دونیادا بڵاوبۆیه‌وه‌، له‌ سێهه‌میاندا، كۆمه‌ڵه‌ى ئابوریی ئه‌وروپی  (EEC) كه‌ له‌ساڵى (1952) دامه‌زرابو ئه‌مه‌ بو به‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا (EU) له‌ساڵى (1992). 

كاتێك ئه‌زانن، ملیۆنه‌ها  هاوڵاتى ڕۆمانى و یۆنانى و پۆڵه‌ندى و ئیتاڵى چونه‌ته‌ به‌ریتانیاو، حكومه‌تى به‌ریتانیش مووچه‌ى سۆشیالى بۆ بڕیونه‌ته‌وه‌، هه‌ریه‌كه‌ى یه‌كه‌یه‌كى نیشته‌جێبونیشى پێداون، ئه‌وانیش مووچه‌كه‌یان له‌ حكومه‌تى به‌ریتانیا وه‌رئه‌گرن و، خانوه‌كانیشیان له‌ بازاڕى ڕه‌شدا داوه‌ته‌ كرێ و، خۆیان هاتونه‌ته‌وه‌ بۆ ووڵاته‌كانى خۆیان پاڵیان لێ داوه‌ته‌وه‌، سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ش سه‌دان هه‌زار عه‌ره‌ب و پاكستانى و كوردو نه‌ته‌وه‌كانى ده‌ره‌وه‌ى یه‌كێتى ئه‌وروپا چونه‌ته‌ به‌ریتانیا. ئه‌مه‌ به‌ریتانیاى خسته‌ به‌رده‌م ئه‌وه‌ى میكانیزمه‌كانى ڕێگرى كردن بگرێته‌ به‌ر، به‌تایبه‌ت پارتى نه‌ته‌وه‌یی به‌ریتانى (BNP) و كۆنزێرڤاته‌كان، ئێ به‌ڵام له‌ڕووى یاساییه‌وه‌ ناتوانن ڕێگه‌ له‌مه‌ بگرن به‌ پێى ئه‌و بنه‌مایانه‌ى یه‌كێتى ئه‌وروپاى له‌سه‌ر دامه‌زراوه‌. به‌و پێیه‌شى یه‌كێتى ئه‌وروپا ئاماژه‌یه‌ بۆ كیانێكى سیاسیی – ئابوریی، هه‌روه‌ها دواى ئه‌وه‌ى چه‌ندین ده‌وڵه‌تى تازه‌ بوون به‌ ئه‌ندام له‌م یه‌كێتیه‌و، چه‌ندین مه‌سه‌له‌ى ستراتیژى له‌دونیادا هاتنه‌ كایه‌وه‌. ئیتر كاتى هات و ساڵى (2007) یه‌كێتى ئه‌وروپا پرسی ڕیفۆرمێكى ده‌ستورى له‌ناوخۆیدا ده‌ستپێكرد، ئه‌وه‌ش "په‌یماننامه‌ى لیشبۆنه‌-Lisbon Treaty" لێكه‌وته‌وه‌، كه‌ له‌مادده‌ى (50) ه‌دا باس له‌ جێهێشتنى ئاره‌زوومه‌ندانه‌ى ئه‌ندامانى  یه‌كێتیه‌كه‌ ئه‌كات. 

ئه‌وه‌ بۆیه‌ له‌ به‌ریتانیا و له‌ (23ى جانیوه‌رى 2016) نزیكه‌ى (30) ملیۆن هاونیشتیمانى به‌ریتانیا ده‌نگ ئه‌ده‌ن بۆ جیابونه‌وه‌و نه‌بونه‌وه‌ له‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا، هه‌ر ئه‌و ڕۆژه‌ (51.9%) ده‌نگده‌ران گوتیان "به‌ڵێ بۆ جیابونه‌وه‌ له‌یه‌كێتى ئه‌وروپا". ئه‌مه‌ له‌رینه‌وه‌یه‌كى گه‌وره‌ى له‌دونیادا دروستكرد،   یانى هاونیشتیمانیانى به‌ریتانیاى مه‌زن كه‌ وه‌ك ته‌لێكى دڕكاوى زیاتر له‌ (150) ساڵ له‌م جیهانه‌دا داگیركاریان كردووه‌و، كه‌لتورو چه‌خماخه‌ى فه‌رهه‌نگیان گه‌یاندۆته‌ هه‌موو كونوقوژبنێكى ئه‌م دونیایه‌، ئیتر له‌مه‌ولا ئه‌بێت به‌ ڤیزا سه‌ردانى ئه‌وروپا بكه‌ن!. هه‌ر له‌گه‌ڵ سه‌ره‌تاى پرۆسه‌كه‌شدا زاراوه‌ی برێكسیت – Brexit) وه‌ك ئاماژه‌ بۆ بونى به‌ریتانیا (Britain and Exit) كه‌وته‌ سه‌رزارى ته‌واوى ناوه‌نده‌كانى دونیا كه‌ماناى جیابونه‌وه‌ى به‌ریتانیا ئه‌دات له‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا. له‌ (29 ى مارسى 2017) سه‌رۆكوه‌زیرانى به‌ریتانیا شووتێكى تر وه‌شاندو، گوتى " ڕۆژى هه‌ینى به‌روارى  29ى مارسى 2019 كاتژمێر 11 به‌ كاتى له‌نده‌ن، به‌ریتانیا ماڵئاوایی له‌ ئه‌وروپا ئه‌كات و، سه‌رجه‌م دامه‌زراوه‌كانى ئه‌كشێنێته‌وه‌". 

ئه‌م جیابونه‌وه‌یه‌ به‌ بێ كاریگه‌رى ئابوریی و ده‌ورونى نابێت، یه‌ك ڕۆژ دواى ڕیفراندۆمه‌كه‌ دراوى به‌ریتانى (10% - 15%) به‌هاى خۆى به‌رانبه‌ر یۆرۆ له‌ده‌ستدا، له‌ كۆتایی (2018) ه‌دا به‌هاى (100 یۆرۆ یه‌كسانه‌ به‌ 100 پاوه‌ندى به‌ریتانى). ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ى گه‌شه‌ى ئابورى زۆر هێواشكردۆته‌وه‌، له‌ چاره‌كى یه‌كه‌مى (2018) ه‌دا تێكڕاى گه‌شه‌ (0.6%) ه‌. به‌پێى حكومه‌تى به‌ریتانیا ئابوریی به‌ریتانیا بۆ ماوه‌ى (15) ساڵ به‌ ڕێژه‌ى (7.7%) دائه‌به‌زێت. به‌پێى ده‌ستى كارو پرسیارو ڕاپرسیه‌كان و، چینه‌كانى كاركه‌ریش، به‌ریتانیا زیانێكى گه‌وره‌ ئه‌كات، چونكه‌ له‌مه‌ولا باج له‌سه‌ر هه‌موو شمه‌كێكى هاورده‌و هه‌نارده‌ دائه‌نرێت. به‌ پێى لایه‌نى تیۆریش بێگومان ئه‌م بڕیارى جیابونه‌وه‌یه‌ ماناى سه‌ركه‌وتن یاخود سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ى ناسیۆنالیزمى ئابوری و شكشتى ئابوریی لیبراڵه‌ له‌ ئه‌وروپا.

سێهه‌م: پۆپۆڵیزم ئه‌وروپا دائه‌پۆشێت!
میللیگه‌رایی یان شه‌عبه‌ویه‌ت (Populism) وه‌كو ئایدۆلۆجیایه‌كى سیاسی، یان فه‌لسه‌فه‌یه‌كى سیاسی، وه‌ یاخود گوتارێكى سیاسیی كار له‌سه‌ر به‌كارهێنانى دیماگۆگیه‌ت و فریودانى خه‌ڵك ئه‌كات، ڕۆشنتر له‌مه‌ ئیش له‌سه‌ر ختوكه‌دانى جه‌ماوه‌رو جوڵاندنى سۆزى خه‌ڵكه‌ ڕه‌شوڕووته‌كه‌ ئه‌دات، تا له‌ ڕێگه‌ى ناڕه‌زایه‌تى شه‌قامه‌وه‌ بگه‌نه‌ ده‌سته‌ڵات. پێچه‌وانه‌كه‌ى ئه‌مه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ نوخبه‌یه‌كى سیاسیی و ئابوریی  ئیش له‌سه‌ر هزر و  داتاو به‌ڵگه‌ى زانستى ئه‌كه‌ن. كاره‌ساتى پۆپۆڵیزم ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌نگى زۆرینه‌ى خه‌ڵك به‌ده‌ست ئه‌هێنێت له‌ ڕێگه‌ى گوتارێكى ڕۆمانسی- شۆڕشگێڕانه‌وه‌. ئه‌مه‌ له‌ یۆنانى كۆن كۆمه‌ڵێك هه‌بون له‌ وێنه‌ى "كلیۆن" ئه‌یانویست پاشه‌كشه‌و له‌مپه‌ر بۆ فه‌لسه‌فه‌ى یۆنانى دروست بكه‌ن، ببینه‌: كتێبى "كۆمار" ى ئه‌فلاتۆن  سه‌راپا باس له‌وه‌ ئه‌كا كه‌ "ئاخۆ كێ ئه‌بێت پاسه‌وانى كۆمه‌ڵگا" بێت؟ ئه‌فلاتۆن زیاتر لایه‌نى ئه‌ندازیارى و ژمێریارى به‌ زانست ئه‌زانێت، زیاتر جه‌خت له‌ زانستێك ئه‌كاته‌وه‌ كه‌ شه‌عبه‌ویه‌ت و خه‌ڵكه‌ عه‌وامه‌كه‌ لێى نازانن و، خۆیانى له‌قه‌ره‌ ناده‌ن، بۆیه‌ زۆر ئه‌وه‌ به‌ پیرۆز ئه‌زانێت كه‌ "نوخبه‌" یه‌كى نمونه‌یی پاسه‌وانى كۆمه‌ڵگا بن. له‌سه‌رده‌مى ئیمپراتۆریه‌تى ڕۆمانى دا دیسان پۆپۆلیزمه‌كان ده‌رئه‌كه‌ونه‌وه‌، دێن و دنه‌ى خه‌ڵك ئه‌ده‌ن بۆ ئه‌وه‌ى بگه‌نه‌ ده‌سته‌ڵات له‌ ڕێگه‌ی زۆردارى شه‌قامه‌وه‌، هه‌ریه‌كه‌ له‌ براكانى "گراكى ڕۆما" و " یولیۆسى قه‌یسه‌ر"  له‌ هه‌ره‌ پۆپۆڵیسته‌ دیاره‌كانى ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بوون. كاتێك ئه‌وروپا له‌ خه‌وى سه‌ده‌كانى ناوه‌ڕاست ڕائه‌چڵه‌كێت و، ڕینیسانس به‌رپا ئه‌بێ و، به‌دوایا شۆڕشى فه‌ڕه‌نسا دێت، دیسان پۆپۆلیزم به‌ فۆڕمێكى پڕ له‌ توندوتیژییه‌وه‌ دێته‌وه‌ ناوجه‌رگه‌ى ئه‌وروپا. ئه‌وه‌ نه‌بێت ڕۆژهه‌ڵاتى ناوه‌ڕاست دیارده‌یه‌كى به‌ده‌ر بێت له‌ پۆپۆڵیزم، كه‌ هه‌ر بۆخۆى له‌بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ عه‌شیره‌ت و خێڵ و شه‌عبه‌ویه‌ت تیایدا فه‌رمانڕه‌وا بووه‌. ئێستا له‌ هه‌زاره‌ى سێهه‌م و،  سه‌ده‌ى بیست و یه‌ك، جارێكى تر ئه‌وروپا پڕبووه‌ته‌وه‌ له‌ دیارده‌ى پۆپۆڵیزم، له‌ناو په‌رله‌مانه‌كانى ووڵاته‌كانیان و، له‌ناو په‌رله‌مانى ئه‌وروپیشدا به‌ره‌و زۆرینه‌ ئه‌ڕۆن!. 

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى ته‌حه‌ددا جۆراوجۆره‌كانى به‌رده‌م یه‌كێتى ئه‌وروپا تا دێت به‌ره‌و گه‌وره‌بون و زیادبون ئه‌چێت، زۆرێك له‌ ئاژانسه‌كانى دونیا ساڵى (2018) به‌ ساڵى "پۆپۆڵیزم" بۆ ئه‌وروپا هه‌ژمار ئه‌كه‌ن. ڕاستڕه‌وه‌كان به‌گشتى و ڕاستڕه‌وه‌ توندڕه‌وه‌كان به‌تایبه‌تى له‌ هه‌ڵكشاندان، ئه‌مانه‌ بێ ئارگیۆمێنت نین، به‌شى هه‌ره‌ زۆرى هۆكارى بونى خۆیان له‌ كێشه‌ى په‌نابه‌ران و كۆچبه‌ران و ئیسلامۆفۆبیادا ئه‌بیننه‌وه‌.  به‌پێى ڕێكخراوى نێوده‌وڵه‌تى بۆ كۆچبه‌ران –IOM ته‌نها له‌ ساڵى (2017) ه‌دا (618780) شه‌ش سه‌ت و هه‌ژده‌ هه‌زارو حه‌وتسه‌دو هه‌شتا كۆچبه‌ر ڕوویان كردۆته‌ ئه‌وروپا، (37%) ئه‌و نا ئه‌وروپیانه‌ى له‌ ناو یه‌كێتى ئه‌وروپادان به‌ ناشه‌رعى له‌و ووڵاتانه‌ دانیشتون. ئه‌مه‌ش مه‌ترسیی و گرفتێكى گه‌وره‌ى بۆ خۆرئاوا به‌گشتى دروستكردووه‌، تا ئه‌وه‌ى بووه‌ته‌ هۆى به‌ره‌و لێكهه‌ڵوه‌شانى سیسته‌مى به‌ڕێوه‌بردنى یه‌كێتى ئه‌وروپا، مه‌سه‌له‌ن:  كاتێك نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان و یه‌كێتى ئه‌وروپا بڕیارئه‌ده‌ن مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كۆچبه‌ران بكه‌ن، ووڵاتى مه‌جه‌ڕ (هه‌نگاریا) پابه‌ند نابێت به‌م بڕیاره‌وه‌، ئه‌مه‌ش ماناى وایه‌ یه‌كێك له‌هه‌رێم یان ده‌وڵه‌ته‌كانى ناو ئه‌م كۆنفیدراڵیه‌ته‌ى ئه‌وروپا پێشێلى یاساو سیسته‌م و بنه‌ماكانى كۆمه‌ڵگه‌ى ئه‌وروپی ئه‌كات، به‌دواى هه‌نگاریادا پۆڵه‌نداو، ئینجا ئیتاڵیاو یۆنانیش هه‌مان هه‌ڵوێست وه‌رئه‌گرن. 

جگه‌ له‌وه‌ى كێشه‌ى كۆچبه‌ران مه‌ترسى خستۆته‌ سه‌ر ناسنامه‌و، پرسى لۆكاڵى بون و یۆنیڤێرساڵى بونى ناسنامه‌ى تۆختركردۆته‌وه‌ له‌جیهاندا، جگه‌ له‌وه‌شى كه‌ له‌و ماوانه‌دا حیزبه‌ فه‌رمانڕه‌واكانى ووڵاتانى ئه‌وروپی یه‌ك یه‌ك ئه‌كه‌ون!. یانى حیزبه‌و پلانى داناوه‌ بۆ (8) ساڵ، له‌پڕ سه‌دان هه‌زار كۆچبه‌رو په‌نابه‌رى بیانى ڕووئه‌كه‌نه‌ ووڵاته‌كه‌ى، ئه‌مه‌ لێكه‌وته‌ى كه‌لتورى و سیاسی و ئابوریی و په‌روه‌رده‌یی خۆى هه‌یه‌. له‌ ئیتاڵیا "حیزبى ڕابیته‌" سه‌ركه‌وت له‌گه‌ڵ "بزوتنه‌وه‌ى 5 ئه‌ستێره‌" كه‌ بزافێكى ڕاستڕه‌وى پۆپۆلیستیه‌ حكومه‌تیان پێكهێنا، كه‌ هه‌ردوو حیزبه‌كه‌ دژى كۆچبه‌ران و بێگانه‌ن، له‌ سوید حیزبى دیموكراتى سویدى و حیزبى نه‌ته‌وه‌یی ڕاستڕه‌و به‌هه‌مان شێوه‌ كێبڕكێیان كردووه‌. له‌ئه‌وروپاى ڕۆژهه‌ڵات سه‌راپا پۆپۆڵیست فه‌رمانڕه‌وان: سه‌رۆكوه‌زیرانى هه‌نگاریا "ڤیكتۆر اوربان" پۆپۆلیستێكى ڕاستڕه‌وى توندڕه‌وه‌، له‌ پۆڵه‌ندا "یارزۆلاف كاتشینسكى" پۆپۆڵیسته‌، له‌ سلۆڤاكیا "ڕۆبرت ڤیكۆ" ى سه‌رۆكوه‌زیران پۆپۆلیسته‌. ته‌نها ئه‌ڵمانیا نه‌بێت پێداگیره‌ له‌وه‌ى ده‌رگا كراوه‌ بێت بۆ كۆچبه‌ران، ئه‌وه‌ش په‌رله‌مانه‌كه‌ى له‌لایه‌ن پۆپۆلیسته‌كانه‌وه‌ ئیختراقكراوه‌.

سه‌ره‌ڕاى مه‌سه‌له‌ى په‌نابه‌ران، هۆكارى ئابوری و خراپبونى گوزه‌رانى تاكى ئه‌وروپی له‌دواى قه‌یرانى ئابوری جیهانیه‌وه‌ (2008) به‌شێكى تره‌ له‌سه‌رهه‌ڵدانى توندوتیژى و كه‌راهیه‌ت له‌لایه‌ن پۆپۆڵیسته‌كانه‌وه‌، له‌ فه‌ڕه‌نسا ته‌نها له‌ ساڵى (2015 و 2016)  ه‌دا (200) كه‌س كوژراوه‌، به‌شێك له‌ پۆپۆڵیسته‌كان بونى كۆچبه‌ران و بیانییه‌كان به‌ هۆكارى تیرۆر له‌ووڵاته‌كانیان ئه‌زانن. به‌ڵام له‌ ڕاستیدا ئه‌مه‌ بابه‌تێكى ڕێژه‌ییه‌، له‌ كۆتایی (2018) ه‌دا خۆپیشاندانى هێله‌ك زه‌رده‌كان له‌ فه‌ڕه‌نساو، ده‌ستگیركردنى زیاتر له‌ (1500) خۆپیشانده‌ر و، كوژرانى (3) كه‌س له‌ ستراسبوغ و (11) بریندار له‌و شاره‌ هۆیه‌كه‌ى خراپبونى گوزه‌رانى هاوڵاتیان و، بڵاوبونه‌وه‌ى نایه‌كسانى یه‌ له‌ ئه‌وروپا، كه‌ هاوڵاتیه‌كى هه‌ژار پێویستى به‌ زیاتر له‌ (128) ساڵ كارى به‌رده‌وامه‌ تا بگات به‌ ژیانێكى هاوشێوه‌ى چینى ده‌وڵه‌مه‌ندى ده‌سته‌ڵاتدار.

كۆتایی:
بڕیارى كۆتایی "تێریزا مه‌ى" سه‌رۆكوه‌زیرانى به‌ریتانیا بۆ جیابونه‌وه‌ى ووڵاته‌كه‌ى له‌ یه‌كێتى ئه‌وروپا مێژووییه‌كى تازه‌ى خۆرئاوایه‌، به‌ریتانیا خاوه‌نى پێگه‌یه‌كى گه‌وره‌یه‌ له‌جیهان و له‌ ئه‌وروپا. به‌ڵام یه‌كێتى ئه‌وروپا هه‌ر ئه‌م قه‌یرانه‌ى نییه‌، گرفتى گه‌شه‌كردنى پۆپۆلیزم و پرسى ناسنامه‌و ڕێگرى كه‌لتورى مه‌ترسین له‌سه‌ر ئه‌وه‌ى ئه‌وروپا سیسته‌مێكى فیدراڵى په‌یڕه‌و بكات و، هه‌ر به‌م شێوه‌یه‌ بمێنێته‌وه‌ كه‌ له‌دواى جه‌نگى سارده‌وه‌ هێناویه‌تى.

 مه‌ترسییه‌كى ترى ئه‌م دیارده‌ی شه‌عبه‌ویه‌ت (پۆپۆڵیزم) ه‌ په‌ڕینه‌وه‌یه‌تى  بۆ ناوچه‌كانى ترى جیهان، توركیا یه‌كێكه‌ له‌و وڵاتانه‌ى له‌دواى كوده‌تا شكستخواردووه‌كه‌ى (15ى جولاى 2016) ه‌وه‌ زۆر له‌م دیارده‌یه‌ به‌ ئاگایه‌، به‌تایبه‌تیش به‌رانبه‌ر ئه‌و ملیۆنه‌ها كورده‌ى له‌ ووڵاته‌كه‌ى هه‌ن، كه‌ له‌چوارچێوه‌ى پرۆسه‌ى ئاشتى دا ڕێگه‌ى دا زنجیره‌یه‌ك سه‌ردانى جۆراوجۆرى ڕێبه‌رى زیندانیكراوى په‌كه‌كه‌ "عه‌بدوڵا ئۆجه‌لان" بكرێت، بۆى ده‌ركه‌وت په‌یامه‌كانى ئۆجه‌لان گه‌یشتونه‌ته‌ شه‌قامى توركى و ده‌ره‌وه‌، بۆیه‌ له‌هه‌ڵبژاردنه‌كانى ساڵى (2015) ه‌دا كورد توانى (80) كورسى له‌ په‌رله‌مانى توركیا مسۆگه‌ر بكات. ته‌نانه‌ت توركیا له‌ بزافێكى بچكۆلانه‌ى پۆپۆڵیستى  وه‌كو "نه‌وه‌ى نوى" زۆر به‌ ئاگایه‌ له‌ كوردستانى عێراق.

له‌لایه‌كى تره‌وه‌ مه‌ترسى و هه‌ڕه‌شه‌كانى ڕووسیا بۆ سه‌ر ڕۆژهه‌ڵاتى ئه‌وروپا، وه‌ له‌ دوورگه‌ى كریماو، له‌ ئۆكرانیا، ته‌نگى به‌ سیسته‌مى به‌رگرى ئه‌وروپی "ناتۆ" هه‌ڵچنیوه‌. له‌ باشورى ئه‌وروپاشه‌وه‌ گرفتى مامه‌ڵه‌كردنى ئه‌وروپا له‌گه‌ڵ توركیاو، كێشه‌ى قوبرس به‌ هه‌ڵواسراوى ماوه‌ته‌وه‌. ئه‌گه‌ر به‌ریتانیا له‌ باكورى خۆرئاواى كیشوه‌رى  ئه‌وروپاوه‌ جیابێته‌وه‌و، ڕۆژهه‌ڵات و باشورى ئه‌وروپاش لینكى په‌یوه‌ستبونیان لاواز بێت (Lack of consistency In the south Europe) كه‌ قووڵایی ستراتیجى ئه‌وروپان له‌ ڕووى هێڵه‌كانى ووزه‌وه‌.  كه‌واته‌ ئه‌وروپا ئه‌كه‌وێته‌ به‌رده‌م ته‌حه‌ددایه‌كى گه‌وره‌تر كه‌ پرسى "جیۆپۆڵه‌تیك" و گۆڕانى پێگه‌كه‌یه‌تى.

*به‌هرۆز جه‌عفه‌ر: دامه‌زرێنه‌رو سه‌رۆكى  ئینستیوتى مێدیتریانه‌یه‌ بۆ توێژینه‌وه‌ى هه‌رێمایه‌تى، خوێندكارى دكتۆرایه‌ له‌په‌یوه‌ندییه‌ ئابورییه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كان له‌ زانكۆى قوبرسى نێوده‌وڵه‌تى.  


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP