بەپەلە

گه‌لانى فه‌ڕه‌نساو راپه‌ڕین به‌ڕووى نیولیبڕالیزمه‌كان

عومه‌ر عه‌لی محه‌مه‌د - 27-12-2018 - 1588 جار خوێندراوەتەوە


ناره‌زایه‌تى هێله‌گ زه‌رده‌كان له‌فه‌ره‌نسادا به‌سه‌ره‌تاى گۆرانكاریه‌كى نوێ داده‌ندرێت له‌ئه‌وروپادا ، چونكه‌ فه‌ره‌نسیه‌كان به‌درێژایى مێژوو سه‌ركردایه‌تى شۆڕش و گۆڕانكارى و نوێبونه‌وه‌یان كردوه‌ له‌ ئه‌م كیشوه‌ره‌دا، گه‌لى فه‌ره‌نسى گه‌لێكى هۆشیارو چالاكن، سه‌ره‌تا گۆرانكاریه‌كان له‌وڵاته‌كه‌ى خۆیاندا ده‌ست پێ ده‌كه‌ن و پاشان گه‌لانى ئه‌وروپاش شوێنیان ده‌كه‌ون، له‌ئه‌مجاره‌شدا كاریگه‌ریه‌كه‌ گه‌یشتونه‌ وڵاتانى ئه‌ڵمانیاو به‌لجیكا و هۆڵه‌ندا و ئه‌گه‌ر زیاتر درێژه‌شى هه‌بێت كاریگه‌رى په‌یدا ده‌كات له‌سه‌ر وڵاتانى ئه‌مه‌ریكاى لاتین و ئه‌فه‌ریقیا و رۆژهه‌ڵاـى ناوه‌ڕاستیش.

فه‌ره‌نسیه‌كان به‌بزوێنه‌رى هۆشیارى سیاسی و بزافى فكرى و رۆشنبیرى داده‌ندرێن له‌سه‌ر ئاستى جیهاندا.

شۆِرش فه‌ره‌نسا له‌سالى 1789 به‌سه‌رچاوه‌ى  شۆرشه‌ دیموكراسیه‌كان و رێنیسانس و هۆشیار بونه‌وه‌ى مرۆڤ داده‌ندرێت له‌به‌ره‌ورووبونه‌وه‌ى سته‌مكارى و دیكتاتۆرى و حوكمى بنه‌ماڵه‌و پاشایه‌تى و ئاینیدا، هه‌روه‌ها فه‌ره‌نسیه‌كان خاوه‌نى شۆڕشى 1871 ن كه‌چه‌په‌كان رۆڵى گه‌وره‌یان تێیدا هه‌بوو ،پاشان شۆڕشى 1968 كه‌ شۆرشێكى گه‌نجان و قوتابیان بوو، له‌به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتى ئه‌و كاته‌ى ده‌وڵه‌تى فه‌ره‌نساو توانیان هۆشداریه‌كى به‌هێز بده‌نه‌ ده‌ولًَه‌ت و سه‌رۆك (دیگۆل) ناچار بكه‌ن كه‌ مل بۆ داواكاریه‌كانى جه‌ماوه‌ر كه‌چ بكات.

راپه‌رینى ئه‌مجاره‌ى گه‌لى فه‌ره‌نساش به‌رووى ماكرۆندا هه‌ڵگرى هه‌مان په‌یامه‌و ده‌یه‌وێت ده‌وڵه‌ت ناچار بكات بۆ مل كه‌چ بوون بۆ داواكاریه‌كانى ، راپه‌رینى ئه‌مجاره‌ سه‌ره‌تا له‌رێگه‌ى شۆفێرى دوو بار هه‌ڵگره‌وه‌ ده‌ستى پێ كرد كه‌ هێله‌گى زه‌ردیان له‌به‌ركردبوو، له‌كاتێكدا كه‌ ئه‌م دوو شۆفێره‌ داواكانیان له‌تۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانیاندا بڵاو كرده‌وه‌ داوایان له‌ هاوپیشه‌كانى خۆیان كردبوو كه‌ بۆ وه‌ستانه‌وه‌ به‌رامبه‌ر زیادكردنى نرخى سوته‌مه‌نى بێنه‌ سه‌ر شه‌قامه‌كان و رێگه‌ى هاتووچۆ له‌ئۆتومبیله‌كان له‌ناو شارى پاریسدا بگرن.

تۆره‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان داده‌ندرێن به‌بزوێنه‌رى سه‌ره‌كى ئه‌م ناره‌زایه‌تیانه‌، رۆژانى دواى ئه‌وه‌ سه‌دان هه‌زار كه‌س هاتنه‌ سه‌ر خه‌ت و ئاماده‌یى خۆیان نیشاندا بۆ به‌ره‌و رووبونه‌وه‌ى سیاسه‌ته‌كانى حكومه‌ت، به‌تایبه‌تیش ئه‌و هه‌نگاوانه‌ى كه‌له‌م دواییانه‌دا نابووى له‌زیادكردنى كرێى خوێندن و زیادكردنى باج له‌سه‌ر مادده‌ خۆراكیه‌كان و نرخى سوته‌مه‌نى و واڵاكردنى ده‌ستى كۆمپانیاكان بۆ ده‌ركردنى كرێكاره‌كان له‌سه‌ر كاره‌كانیان به‌بێ ئه‌وه‌ى ده‌وڵه‌ت هیچ كاردانه‌وه‌یه‌كى هه‌بێت. ئه‌و بڕیارانه‌ى حكومه‌ت ماوه‌یه‌كه‌ بۆته‌ هۆى ئه‌وه‌ى كه‌بارگرانیه‌كى زۆر له‌سه‌ر چینه‌ مام ناوه‌ند و هه‌ژاره‌كان دروست بكات و بارى گوزه‌رانیان به‌ره‌و خراپى بڕوات، له‌هه‌مان كاتدا گه‌لى فه‌ره‌نسا وا ده‌بینن كه‌ ماكرۆن پاش تێپه‌ربوونى دووساڵ به‌سه‌ر حكومرانیدا نه‌یتوانیه‌وه‌ راستگۆ بێت له‌گه‌ڵ ئه‌و دروشمانه‌ى كه‌به‌رزى كردبۆوه‌ له‌كاتى هه‌ڵبژاردنه‌كاندا، له‌زیاد كردنى هه‌لى كارو هه‌رزان كردنى نرخى شمه‌ك و دابه‌زاندنى باجدا.

ئه‌وان بۆیه‌ ماكرۆنیان هه‌ڵبژارد ،چونكه‌ له‌لایه‌ك سه‌رۆكێكى گه‌نج بوو، له‌لایه‌كى تر سه‌ربه‌هیچ پارتێكى سیاسى ته‌قلیدى نه‌بوو ،له‌هه‌مان كاتیشدا دوو ساڵ له‌مه‌وه‌وپێش(2014-2016) وه‌زیرى ئابورى بوو، به‌ڵام ئه‌و خه‌ونه‌ى ده‌نگده‌ران له‌م سه‌رۆكه‌دا نه‌هاته‌دى، چونكه‌ واده‌بینن له‌ئێستادا ده‌ستى له‌گه‌ڵ نیولیبرالیزمه‌كاندا تێكه‌ڵاو كردوه‌و ئه‌وه‌نده‌ى بیر له‌پاراستنى به‌رژه‌وه‌ندى و قازانجى كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كان ده‌كاته‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ بیرى به‌لاى گوزه‌ران و ژیانى چینه‌ مام ناوه‌ندو هه‌ژاره‌كاندا نیه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ گه‌لى فه‌ره‌نسا بۆ گه‌یاندنى ئه‌م په‌یامه‌ى خۆیان به‌شێوازێكى نوێ ده‌ستیان دایه‌ راپه‌رینێكى نوێ كه‌جیاواز بوو له‌وانه‌ى پێشوو، ته‌نانه‌ت ئه‌وه‌ش كه‌له‌ساڵى 1968 دا روویدابوو، چونكه‌ ئه‌مجاره‌یان هیچ سیمایه‌كى ئایدۆلۆژى و حیزبى و ته‌نانه‌ت رۆشنبیریشى پێوه‌ دیار نه‌بوو، له‌م راپه‌رینه‌دا هه‌موو چین و توێژه‌كان به‌سیاسی و رۆشنبیر و فه‌رمانبه‌رو جوتیارو كرێكارو قوتابى و گه‌نجه‌وه‌ تێیدا به‌شداربوون ،لایه‌نێك نیه‌ كه‌ دیارو ئاشكرا بێت و رابه‌رایه‌تى خۆپیشاندانه‌كان بكات، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌م خۆپیشاندانه‌دا كاره‌ساتى گه‌وره‌ روویاندا و هێرش كرایه‌ سه‌ر شوێنى گه‌شتیارى و سۆپه‌رماركێت و سه‌دان ئۆتومبیل سوتێندران و تاڵانیه‌كى گه‌وره‌ش روویدا، ته‌نانه‌ت شه‌قامى (شانزلیزیا) كه‌ شه‌قامێكى به‌ناوبانگى پاریسه‌ زیانى زۆرى به‌ركه‌وت.

سه‌ره‌تاى داواكاریه‌كان شتێكى ساده‌ بوو، ئه‌ویش كه‌ دابه‌زاندنى نرخى سوته‌مه‌نى و باج بوو، به‌ڵام دواجار سه‌قفى داواكاریه‌كان زیادیان كرد كه‌له‌ئێستادا  خۆى له‌ 40 داواكاریدا ده‌بینێته‌وه‌ له‌نێویشیاندا  به‌جێهێشتنى ده‌سه‌ڵاته‌ له‌لایه‌ن ماكرۆنه‌وه‌. به‌پێى بۆچونى هه‌ندێك له‌توێژه‌رانى سیاسى ئه‌م راپه‌رینه‌ هاوشێوه‌ى راپه‌رینه‌كه‌ى 1968 ى قوتابیانه‌ له‌فه‌ره‌نسادا، چونكه‌ له‌پاش 50 ساڵ له‌ ئه‌و شۆڕشه‌ ده‌بینن كه‌ دۆخه‌كه‌ گه‌راوه‌ته‌وه‌ شوێنى خۆى، پێشتریش ساركۆزى وتبووى ده‌بێت كۆتایى به‌داوا و سیماى شۆڕشى 1968 بهێنین. پاش 50 ساڵ گه‌لى فه‌ره‌نسا واده‌بینن كه‌ دیگۆل و ماكرۆن هاوشێوه‌ى یه‌كن، چونكه‌ هه‌مان ئه‌و بارودۆخه‌ى پێشوو له‌بڵاوبونه‌وه‌ى بێكارى و به‌رزكردنه‌وه‌ى نرخى باج و خراپ بونى گوزه‌رانى چینه‌ مام ناوه‌ند و هه‌ژاره‌كان جارێكى تر سه‌رى هه‌ڵداوه‌ته‌وه‌.

ئه‌م راپه‌رینه‌ ئاماژه‌یه‌ به‌وه‌ى كه‌ گه‌لى فه‌ره‌نسا له‌رێگه‌ى هه‌ڵبژاردنه‌كانه‌وه‌ ناتوانێـت ئامانجه‌كانى به‌ده‌ست بهێنیت، ئه‌ویش به‌هۆى ئه‌و فه‌زا نوێیه‌ى كه‌به‌هۆى به‌جیهانى بونه‌وه‌ دروست بوه‌و له‌رێگه‌ى نیولیبرالیزمه‌كان و كۆمپانیا زه‌به‌لاحه‌كانه‌وه‌ ده‌سه‌ڵاتێكى نوێ دروست بوه‌ كه‌ راسته‌وخۆ له‌رێگه‌ى به‌رپرسه‌ باڵاكانى ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ده‌وڵه‌ت كۆنترۆك ده‌كات و هاوكاریه‌كانى حكومه‌ت بۆ لایه‌نه‌ خزمه‌تگوزاریه‌كانى وه‌ك په‌روه‌رده‌و ته‌ندروستى كه‌م ده‌كاته‌وه‌ و باج له‌سه‌ر هاوڵاتیان زیاد كه‌ ده‌كات و رێژه‌ى بێكارى زۆر ده‌كات و لایه‌نى دڵنیایش لاواز ده‌كات،له‌ به‌رامبه‌ردا باجى سه‌ر كۆمپانیاكان كه‌م ده‌كاته‌وه‌و كارئاسانیان بۆ ده‌كات و ده‌وڵه‌ت پشتگیریان ده‌كات . له‌به‌رئه‌وه‌ ئه‌م جاره‌یان پێویسته‌ گه‌ل خۆى بێته‌ سه‌ر شه‌قام و راسته‌خۆ رووبه‌ڕووى ئه‌م بانده‌ جیهانیه‌ دڕنده‌یه‌ ببێته‌وه‌،  كه‌ هه‌ڵگرى هیچ به‌هایه‌كى مرۆیى نین،و ته‌نها به‌ شوێن قازانجدا ده‌گه‌ڕێن، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش داوكاریه‌كان باس له‌ چه‌سپاندنى عه‌داله‌ت و مافه‌كانى مرۆڤ و جارێكى تر گه‌رانه‌وه‌یه‌ بۆ چه‌مكى ده‌وڵه‌تى خۆشگوزه‌ران، كه‌ ئه‌مه‌ش داوایه‌كى هاوبه‌شى مرۆییه‌و قۆناغێكى نوێیه‌ بۆ تێپه‌راندنى ئایدۆلۆژیاو پارته‌ سیاسیه‌كان و ته‌نانه‌ت رێكخراوه‌كانیش .

خۆپیشانده‌ران سه‌ركه‌وتوو بوون له‌وه‌ى كه‌ ماكرۆن و فیلیپ وه‌ك هه‌ردوو سه‌رۆكى ده‌وڵه‌ت و حكومه‌ت ملكه‌چ بكه‌ن بۆ جێبه‌جێ كردنى به‌شێكى زۆر له‌ داواكانیان،به‌ڵام ئه‌وه‌ى ئه‌وان مه‌به‌ستیانه‌ بڕینى ده‌ستى نیولیبرالیزمه‌كانه‌ له‌كۆنترۆڵ كردنى ده‌وڵه‌ت و جارێكى تر ناچارى به‌رپرسان بكه‌ن كه‌ ملكه‌چى داواكانى خه‌ڵك بن نه‌ك ئه‌و چینه‌ قۆرخكاره‌ سه‌رمایه‌داره‌. 

ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP