سلێمانی به‌ ته‌مه‌نێكی كه‌مه‌وه‌ گۆڕانكاری گه‌وره‌ی دروست كردووه‌

دانا مەنمی - 12-11-2018 - 3908 جار خوێندراوەتەوە


پایزی‌ ئه‌مساڵ دانیشتووانی‌ شاری‌ سلێمانی‌ یادی‌ ۲۳٤ ساڵه‌ی‌ دروستبوونی‌ شاره‌كه‌یان ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ كه‌وتۆته‌ ۱٤ی‌ تشرینی‌ دووه‌م  هه‌موو ساڵێك (هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م مێژووه‌ ناكۆكی‌ له‌سه‌ره‌) مێژووی‌ نزیكی‌ ئه‌مشاره‌ هه‌رگیز له‌وه‌ ناچێ‌ هی‌ شارێكی‌ ئه‌وه‌نده‌ كه‌م ته‌مه‌ن بێ‌، چونكه‌ پڕیه‌تی‌ له‌رووداوی‌ گه‌وره‌و گرنگ كه‌ بۆ كوردستان‌و عێراق هه‌رگیز ناكرێ‌ فه‌رامۆش بكرێن.

كۆتایی‌ ساڵی‌ ۱۷۸٤ شاری‌ سلێمانی‌ كرایه‌ پایته‌ختی‌ ئه‌ماره‌تی‌ بابان كه‌ پێشتر له‌شاری‌ قه‌ڵاچوالان له‌باكووری‌ ئێستای‌ سلێمانی‌ هه‌ڵكه‌وتووه‌ حوكمڕانێتیان ده‌كرد. میرانی‌ ئه‌ماره‌تی‌ بابان تا ساڵی‌ ۱۸۵۰ له‌سلێمانییه‌وه‌ درێژه‌یان به‌حوكمڕانێتی‌ خۆیاندا، دوای‌ شكست‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی‌ ئه‌ماره‌تی‌ بابان رۆڵی‌ شاری‌ سلێمانی‌ نه‌ما تا ئه‌و كاته‌ی‌ ئینگلیزه‌كان له‌به‌سره‌وه‌ هاتنه‌ ناو عێراق له‌ساڵی‌ ۱۹۱۷و نه‌خشه‌ی‌ وڵاتێكی‌ نوێیان كێشا.

ئیبراهیم پاشای بابان شاری سلیمانی بەناوی باوکیەوە سلێمان پاشا ناوناوە ،سلێمانی جگە لەوەی دەبێتە پایتەختی میرنشینی بابان ،لەهەمانکاتدا دەبێتە مەڵبەندێکی بازرگانی و ڕۆشنبیری و مەعریفی و جوڵانەوەی نەتەوەیی لەناوچەکەدا ، دوای لەناوچون و ڕوخاندنی میرنشینی بابان لەساڵی ۱۸٥۱ و هەرەسی دەوڵەتی عوسمانی لەجەنگی جیهانی یەکەم ، شاری سلێمانی پایتەختی دەوڵەتەکەی مەلیک مەحمودی نەمریش بووە .

هێشتا نه‌خشه‌ی‌ عێراق به‌مجۆره‌ی‌ ئێستا نه‌كێشرابوو كه‌ شێخ مه‌حمودی‌ حه‌فید له‌شاری‌ سلێمانی‌ جاڕی‌ شۆڕش‌و به‌رخۆدانی‌ دژی‌ ئینگلیزدا له‌ساڵی‌ ۱۹۱۸ ئه‌م شۆڕشه‌ی‌ شێخ مه‌حمود به‌چه‌ندین هه‌ورازو نشێویدا هات تا ئه‌وه‌ی‌ له‌شاری‌ سلێمانی‌ ده‌وڵه‌تێكی‌ سه‌ربه‌خۆی‌ ئیعلان كردو بۆ خۆی‌ بووه‌ مه‌لیكی‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌.

بۆ کورد گه‌لێک گرنگه‌ که‌ ئاوڕ له‌ مێژووی خۆی بداته‌وه‌! ئه‌وه‌ش راستییه‌کی به‌ڵگه‌ نه‌ویسته‌ که‌ ده‌بێژن: ئه‌وه‌ی ئه‌مڕۆ ڕوو ده‌دات وه‌ڵامه‌که‌ی له‌ مێژووی رابووردوودا ده‌دۆزرێته‌وه‌‌‌. مێژوو زۆر گرنگه‌، ئینسان له‌ دیراسه‌ی مێژووی رابووردوو ده‌توانێت له‌ واقیعی ئه‌مڕۆی تێبگات ،مه‌لیک شێخ مه‌حمود حه‌فید مه‌کانه‌تێکی پایه‌ بڵندی له‌ مێژووی کوردا هه‌یه‌. به‌ داخه‌وه‌ زۆری کورد له‌ کاریگه‌ری شێخ مه‌حمودی حه‌فید تێنه‌گه‌یشووه‌ وه‌ک سه‌رکرده‌یه‌کی مێژووه‌یی و نرخی خۆی پێنه‌دراوه‌، ئه‌و دیراسات و په‌رتوكانه‌ی که‌ له‌سه‌ر شێخ مه‌حمودی حه‌فید هه‌ن زۆرینه‌یان کاڵوکرچ و ساده‌یه‌ و نه‌ چوونه‌ته‌ قوڵایی با‌سه‌که‌‌، بۆ ئه‌وه‌ی له‌ شێخ مه‌حمودی حه‌فید  تێبگه‌یت ده‌بێت ته‌ماشای رێبازی سیاسی و هه‌ڵوێستی سیاسی و کاریگه‌ری بزوتنه‌وه‌که‌ی بکه‌یت له‌سه‌ر میڵه‌تی کورد و ره‌وتی سیاسی له‌ دوای خۆی له‌ ناو‌ میڵه‌تی کورددا.

گه‌وره‌یی شێخ مه‌حمودی حه‌فید له‌ روانگه‌ی سیاسی و سه‌رکرده‌یه‌تیدا ده‌رده‌که‌وێت. رێبازی سیاسی و سه‌رکرده‌یه‌تی میڵه‌ت له‌ هوشیاری له‌ هه‌وییه‌تی میڵه‌ت بوو، ره‌مزێکی خه‌باتی به‌ میڵه‌ت بوونی کورده‌. سیاسه‌تی شێخ مه‌حمود به‌ مانای وشه‌ سیاسه‌تی میڵه‌تێک بوو، له‌ سیاسه‌تیدا دارده‌ست و ده‌سکێشی وڵاتانی بێگانه‌و كۆلۆنیالیزم نه‌بوو‌.

ده‌وڵه‌تی‌ شێخ مه‌حمود كه‌ هه‌رگیز هیچ وڵاتێكی‌ دراوسێ‌‌و دنیا دانی‌ پێدا نه‌نا، تا ساڵی‌ ۱۹۲٤بووه‌ خاوه‌نی‌ ئاڵای‌ تایبه‌ت‌و رۆژنامه‌ی‌ ده‌رده‌كردو ماوه‌یه‌كیش بووه‌ خاوه‌نی‌ سكه‌و دراو. به‌ڵام هه‌ر له‌م كاتانه‌دابوو ئینگلیز زۆر به‌جدی‌ هه‌وڵی‌ دروستكردنی‌ عێراقی‌ ده‌دا كه‌ بێ‌ ئه‌ملاولا ویلایه‌تی‌ موسڵ (سلێمانی‌ – كه‌ركوك - هه‌ولێر- ناوچه‌ كوردییه‌كانی‌ ده‌وربه‌ری‌ شاری‌ موسڵ)یشی‌ ده‌گرته‌وه‌.

ئه‌و كاته‌ی‌ (كۆمه‌ڵه‌ی‌ گه‌لان) كۆمیته‌یه‌كی‌ لێكۆڵینه‌وه‌و راپرسی‌ ده‌نێرێته‌ ویلایه‌تی‌ موسڵ له‌ساڵی‌ ۱۹۲٤ تا بزانرێ‌ دانیشتووانی‌ ئه‌م ویلایه‌ته‌ ده‌یانه‌وێ‌ له‌نێوان بژارده‌ی‌ عێراق‌و توركیاو سه‌ربه‌خۆیی‌ كامه‌یان هه‌ڵده‌بژێرن، دوایین شوێن كه‌ سه‌ردانی‌ ده‌كه‌ن لیوای‌ سلێمانییه‌. له‌وێ ئه‌ندامانی‌ كۆمیته‌كه‌ شادو كامه‌ران ده‌بن كاتێ‌ قسه‌ی‌ خه‌ڵكه‌كه‌ ده‌بیستن.

دوای‌ دامه‌زراندنی‌ عێراق، سلێمانی‌ له‌زۆر شتدا بووه‌ یه‌كه‌م شار كه‌ تێیدا ده‌ستپێشخه‌ریی‌ سیاسی‌‌و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ كرابێ‌ ، ساڵی‌ ۱۹۱۸ یه‌كه‌م شوێن بوو كه‌ ده‌نگی‌ ناڕه‌زایی‌ دژی‌ داگیركاریی‌ ئینگلیز تێیدا به‌رز بوویه‌وه‌ ته‌نانه‌ت به‌ر له‌و شۆڕشه‌ی‌ عه‌ره‌به‌كانی‌ عێراقیش بوو كه‌ له‌مێژووی‌ عێراقدا به‌شۆڕشی‌ بیست دژی‌ داگیركاری‌ ئینگلیز ده‌ناسرێ‌. یه‌كه‌م شاربوو له‌عێراق كه‌ به‌فڕۆكه‌ی‌ ئینگلیز بۆردمانی‌ راسته‌وخۆ كرابێ‌ بۆ سه‌ركوت‌و له‌ناوبردنی‌ شۆڕشگێڕانی‌ شێخ مه‌حمود ساڵی‌ ۱۹۲۲.

هه‌روه‌ها یه‌كه‌م شاری‌ كوردستان بوو ساڵی‌ ۱۹۳۰ دژی‌ رێككه‌وتنی‌ ئینگلیزو حكومه‌تی‌ عێراق كه‌ تێیدا سه‌ربه‌خۆییه‌كی‌ شكڵیی‌ به‌عێراق ده‌درا راپه‌ڕی‌، چونكه‌ خه‌ڵكی‌ شاره‌كه‌ به‌هاندانی‌ كه‌سانی‌ رۆشنبیرو سیاسی‌ ده‌یانوت "له‌و رێككه‌وتنه‌دا باسی‌ مافه‌كانی‌ كورد نه‌كراوه‌" هه‌ر بۆیه‌ خه‌ڵكی‌ شاری‌ سلێمانی‌ رۆژی‌ ۶ی‌ ئه‌یلولی‌ ئه‌و ساڵه‌ بایكۆتی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ ئه‌و كاته‌ی‌ په‌رله‌مانیان كرد كه‌ ده‌بوو رێككه‌وتنه‌كه‌ په‌سه‌ند بكات.

له‌ دیرۆكی بزاڤی كوردایه‌تیدا  رووداوی‌ ٦ی‌ ئه‌یلولی‌ ۱۹۳۰ له‌بیر ناكرێ‌ كه‌ تێیدا سه‌رباری‌ بایكۆتی‌ هه‌ڵبژاردنی‌ په‌رله‌مانی‌ عێراق، خۆپیشاندانێكی‌ جه‌ماوه‌ریی‌ گه‌وره‌ له‌(سه‌را)ی‌ سلێمانی‌ به‌رپابوو كه‌ به‌توندوتیژییه‌كی‌ خوێناویی‌ كۆتایی‌ هات ، ئه‌مه‌ش بووه‌ یه‌كه‌م رووداو كه‌ له‌ڕێی‌ خه‌ڵكه‌وه‌ دژی‌ بڕیاره‌كانی‌ حكومه‌تی‌ عێراق‌و داگیركاریی‌ به‌ریتانیا وه‌ستانه‌وه‌.

یه‌كه‌م ناوچه‌ش كه‌ دژی‌ سوپای‌ بێڕه‌حمی‌ عێراق له‌سه‌رده‌می‌ سه‌دامدا راپه‌ڕی‌، شاری‌ رانیه‌‌و ناو پارێزگای‌ سلێمانی‌ بوون له‌به‌هاری‌ ساڵی‌ ۱۹۹۱. ئه‌و راپه‌ڕینه‌ بووه‌ هۆی‌ ئه‌وه‌ی‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ سه‌دام حسێن به‌ته‌واوی‌ له‌كوردستان – بێجگه‌ له‌شاری‌ كه‌ركوك‌و خانه‌قین- دوور بخاته‌وه‌و هه‌رگیز تا سه‌دام مابوو نه‌یتوانی‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ كوردستان‌و ئێستا خاوه‌نی‌ حكومه‌ت‌و په‌رله‌مانی‌ خۆیانن.

ئه‌و هه‌موو رابردووه‌ پڕ له‌گۆڕانكارییانه‌ بوونه‌ هه‌وێنی‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌عێراقی‌ دوای‌ ده‌سه‌ڵاتی‌ مه‌له‌كیه‌تیش، سلێمانی‌ هه‌ر له‌ریزی‌ پێشه‌وه‌ی‌ ناڕازییه‌كانی‌ حكومه‌تی‌ عێراقدا بووه‌ستێته‌وه‌ كه‌ دواینجار به‌زیانێكی‌ یه‌گجار گه‌وره‌ی‌ گیانیی‌‌و به‌شه‌ریی‌ لێی‌ هاته‌ ده‌ره‌وه‌ ،شاری سلێمانی جگە لەوەی لانکەی ڕۆشنبیر و تێکۆشەران بووە، مەڵبەندی ھەڵگیرسانی چەندان شۆڕش و ڕاپەڕینیش بووە لە مێژووی کوردستاندا.

بۆ شاری سلێمانی بووە بەناوەندی جوڵانەوەی نەتەوایەتی لەکوردستاندا وشارەکانی تر ئەم شەقڵەیان پێوە دیار نییە ؟

ئایا کلتوری میرنشینی بابان کاریگەری هەبووە لەگەڵاڵەبوونی هەستی نەتەوایەتی ؟ ئەگەر ئەم بۆچونە ڕاست بێت و لەسەر داروبەردی داڕماوی میرنشین بزوتنەوەی نەتەوایەتی لەدایک بووبێت ،بۆچی هەمان دیاردە لە ڕەواندز کە پایتەختی میرنشینی سۆران بووە بیری نەتەوەیی لەوێش سەری هەڵنەدا ؟ یان بەهێزبوونی بزاڤی تەریقەتی قادری هۆیەکی گرنگ نەبوبیت یان پەرەسەندنی بیری نەتەوەی یەکێکیان ڕێگەخۆشکەر نەبێت بۆ دروستبوونی بزاڤی نەتەوەیی ؟

ئەمانە پرسیارن لەبەردەم هەمووماندا قووت دەبنەوە بەدیدی من پیویستە کارلەسەر وڵامدانەی ئەم پرسیارانەو زۆری تریش بکەین و بە فەرامۆشکراوی بۆ نەوەی داهاتووی جێنەهێڵین .

ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی و خەندان لێی بەرپرسیار نییە

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP