وەن کۆین: پەیوەندی ئابوریی نێودەوڵەتی و موقایەزەی کاڵا لە بازاڕدا

بەهرۆز جەعفەر - 23-08-2018 - 6311 جار خوێندراوەتەوە

کۆین- Coin یانی دراو، بزانە بەشەرییەت لەکوێوە گەیشتووە بە کوێ؟. سەرەتا مرۆڤ لەئەشکەوتەکان هاتە دەر، هێدی هێدی ئەقڵ گەشەی کردو، کۆمەڵگەی سەرەتایی وەک ئەوەی مارکس ئەیڵێ گەیشتە ئەوەی وەرشەی بچووک «مانیفاکتۆر -Manifactor » دابنێت، ئاڵوگۆڕ و گۆڕینەوە بۆ سوود وەرگرتن پێی ئەوترا «مقايضة»، موقایەزە یانی گۆڕینەوەی کاڵا بە کاڵا، مەسەلەن، گەنم یان ئەدا خورما یان وەرئەگرت، قزناخێک جۆ بە جوتێ نەعل، پڕ دەمێک بنێشت بە دوو پەرداخ شەکر،،،، ئیتر ئاوها... دوایی وتیان با یەک کاڵای بە نرخ پێوەری هەموو یان زۆربەی شتەکان بێت، بۆ ئەوەش «زێڕ» یان داناو  هەموو مامەڵەیەک پێوەرەکەی بوو بە زێڕ...ئینجا قۆناخێکی تر هات بوو بە «پارە - Money». لە واقیعدا پارە تەنها ئامرازێکی سەرەتایی بێ نرخە کە مرۆڤ خۆی نرخی پێداوەو، کردویەتی بە سەنتەر و پێوەری شتەکان، کاغەزێکەو یەڵڵا هەموومان مامەڵە بەم کاغەزە ئەکەین، ئینجا هەتا ئەم دواییانەش کە جەنگی جیهانی دووەم هات بازاڕ نەکەوتبوە سەر سکەیەکی مۆدێرنی وا کە تەکنۆلۆژیای بانکی ڕۆڵی تیا بگێڕێ، هێشتا پێوەر هەر زێڕ و ئاڵتون بو، دواتر پارەو ئاڵتون دەستیان کرد بە ململانێ، ئاڵتون بەهای خۆی لەدەست نەدا، بەس پارە «کاغەز» پێشکەوت.

 دوای ڕێککەوتننامەی بریتون وودز -Bretton Woods»  ساڵی (١٩٤٤) کە ئیتر ویلایەتە یەکگرتووەکان پەرژین و پارێزگاری نەقدی بۆ بانکی نێودەوڵەتی دەستکەوت، ئینجا ئاڵوگۆڕی دراو پێشکەوت، دوایی ووتیان خۆ ناکرێ ئەم هەموو پارەیە لە گیرفانا بێت، بزنس کارت Business Card بە گشتی «ماستەر کارت Master Card و ڤیزا کارت Vissa Card » هات، وەک ئەبینن بە گیرفانی خاڵی بچۆ کیشوەرەکانی دونیا بگەڕێ، تەنها بە ڤیزا کارتەکەت ئەتوانی لە هەموو کووچەو کۆڵانێک پارەی پێ ڕابکێشی. 

ئینجا بەمەوە نەوەستا، بۆرصە هاتە ناو مەسەلەکانەوە (بۆرصه: یانی شوێنێک بۆ خستنە ڕووی کاڵاو کڕین و فرۆشتن پێوەی، ئەو کۆمپانیاو پۆزیشنانە بەشداری تیادا ئەکەن کە پشکدار بن، بۆنمونە کۆمپانیای ئاسیا سێڵ چوار ملیۆن بەشداربوی هەیە بۆیە ئەندامە لە بۆرسەو وەردەگیرێ). جا بۆرسە کڕین و فرۆشتنی تیایە، بۆ نمونە، کەسێک دە هەزار بەرمیل نەوت لە بۆرسە ئەکڕێ، کە گران بو ئەیفرۆشێتەوە. 

وەک دیارە ئێستا لە جیهاندا (١٩٤) دەوڵەت هەیە، لەگەڵ ئەوەی هەردەوڵەتێ دراوی فەرمی خۆی هەیە، بەڵام بەگشتی لە جیهانا و لە بازاڕدا بە نزیکەیی و کۆی گشتی ئەکاتە (٢٠٠٠) جۆر دراو؟. لەبەرئەوەی بەردەوام دراو لە جیهاندا بەهاکەی بەرز و نزم ئەکات، بۆیە تۆ دێیی دراوەکە ئەکڕی واتە کۆینەکە کەی گران بو ئەیفرۆشیتەوە، بەڵام چۆن و کەی؟!.

لەپێشدا، چەندین ئەزمونی لەم شێوەیە هەبووە، وەن کۆین تاکە هەوڵ نییە، پێشتر ڕیپڵ و بیت کۆین و .....تا دوایی هەبووە، کەسێک (١٠٠) بیت کۆین ی کڕیوە لە خودی کۆمپانیاکە بە (١٠٠$)، ئاگای لە هیچ نەبووە، دوای ساڵێک باسوخواس دێ بیری ئەکەوێتەوە، کاتێ کۆمپانیاکە وەرگیراوە لە بۆرصە، لەبەرئەوەی پشکداربووەو ملیۆنەها بەشداربوی هەیە، ئێستا تەنها (١) بیت کۆینی کەسەکە بە سەروو (٣٠٠٠٠$) سی هەزار دۆلارە. بەهەمان شێوە لە وەن کۆین یشدا (٣٢٠٠٠) سی و دوو هەزار کۆین لە شەیرێکدا ساڵێ پێش ئێستا کڕدراوە بە (١٢٠٠$)، ئێ ئەگەر لە ئۆکتۆبەری (٢٠١٨) کۆمپانیای وەن کۆین ببێتە ئەندام لە بۆرسە نرخی هەر (١) یەک کۆین بە پێی تەخمینی کۆمپانیا لەنێوان (٢٥ بۆ ٤٠ $) دا ئەبێت....ئیتر بزانە....

دووەم: دراوی ئەلیکترۆنی و پەیوەندی ئابوریی نێودەوڵەتی 

زانست هەموو ڕۆژێک لەگەشەسەندنی زیاتردایە، بەرەبەرە ئەکادیمیاکان خەریکە فریاناکەون ناوی دیاردەو خودی پێشکەوتنەکان بنەن، بۆیە بەش و فاکەڵتی تازە ئەکەنەوە، لەپێشدا هەر زانستە ئابورییەکان و زانستە سیاسیەکان بو، بۆ ئەوەی ئەم دووانە پێکەوە شرۆڤە بکەن «زانستی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان » سەریهەڵدا، ئێستا لەناو زانستی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دا کۆتا ڤێرژن بووە بە تۆپیکێک ی سەربەخۆ ناوی (پەیوەندییە ئابورییە نێودەوڵەتییەکان- العلاقات الاقتصادیه‌ الدولیه‌- International Political Economy -IPE). ئای پی ئی، یانی لێکۆڵینەوە لە پەیوەندی لەنێوان حکومەتی دەوڵەتەکان و بازاڕی ئابوریی دەرەکیدا. جا لەپێش ژەن کۆین سەدان دراوی تر هەبووەو، بەشداربووەکانی یان زەرەر یان سودمەندبون و، زۆربەی کۆمپانیاکانیش لە بۆرسە وەرگیراون کەچی هیچ دەنگە دەنگی بەدوای خۆیدا نەهێناوە؟!. 

 سێهەم: هۆکاری ئەم ترسە لە وەن کۆین چییە ؟
 بێگومان لە پشت هەموو ترسێکەوە چەند فاکتەرێک وەستاوە، ئەکرێت ترس لە دراوی دیجیتاڵی بگەڕێنینەوە بۆ ئەم سێ هۆکارەی  خوارەوە:
یەک: جیهان لە چارەکی دووەمی سەدەی ٢١ دا، زۆر ئاڵۆزە، کە تیایدا بلۆکبوندی سیاسیی و هەژموونی ئابوریی «چین، هیندستان، ڕووسیا، یابان» بەرانبەر بلۆکی خۆرئاوا لە کێبڕکێدایە، وەک لێدانێک لە سندوقی دراوی نێودەوڵەتی و بانکی جیهانی « بەرازیل و ڕووسیاو هیندستان و چین و باشوری ئەفریکا» کە نوێنەرایەتی زیاتر لە ٤٠٪ ی دانیشتوانی گۆی زەوی ئەکەن کوتلەیەکی بانکی و ئابورییان بەناوی «BRICS» دروستکردووە. بە مانایەکی تر ئەم دراوی ئەلیکترۆنی «وەن کۆین -One Coin» ە کە لە ووڵاتی «چین» ژنێکی بولگاری «دکتۆرە ڕۆجا» دای هێناوە (یەکەم بڕوانامەی ڕێزلێنان لە کوردستانەوە من بۆمنوسی و لە مەکاو دکتۆر سەردار سۆفی پێی بەخشی) ترسێک هەیە کە ئەم جۆرە دراوانە لێدانێکی گەورە بێت لە بانک و ڕۆڵی بانک نەهێڵێت. چونکە ئێستا ئۆتێل و ئۆتۆمبیل و بلیتی فڕۆکەو....تەنانەت کرێی خوێندنیش لە زانکۆکان ئۆپشنی وایان هەیە کە ئەتوانی بە بیت کۆین یان وەن کۆین بدەی نەک پارە. لەلایەکی ترەوە وەک بڵێی لێدانێکیشە لە سەروەری دەوڵەت لەلایەک و لە بەهای دراوی ووڵاتان لەلایەکی تر.


دوو: دراوی ئەلیکترۆنی ئەبێتە هۆی زیادکردنی ڕێژەی بوونی چینی ناوەڕاست لە کۆمەڵگەکاندا، بە پێی کۆمەڵناسی کۆمەڵگەی خۆشبەخت و بێ کێشە ئەوەیە کە چینی ناوەڕاستی زۆرە. نەک زۆرینەیەکی هەژارو کەمینەیەکی ملیاردێر. بونی چینی ناوەڕاست هۆیەکی سەرەکی بەرجەستە بونی دیموکراسیەتیشە، ئێ ئەمە لەبەرژەوەندی زلهێزەکان و ئیمپریالیزمی نوێ دا نییە، کەسێک لە ژیانیا سەت دۆلاری نەبووە، تووشی بەدخۆراکی بووە، هیچ شوێنێک نازانێت، کە دێتە ناو ئەم کایەوە چەند سەت دۆلارێ قەرز ئەکاو ڕۆشنبیرییەکی بەرزیش بەدەستدێنێ و، ئیتر ڕەنگە تەنانەت خیانەت لە هەموو ئەوانەش ئەکا کە ئەم ڕێگەیان پێ نیشانداوەو، خۆی لێ ئەبێتە خاوەنی کۆمپانیاکە!. ئێ لە کوێدا دەرونی نوبەلاو بزنسە گەورەکان ئەمە هەزم ئەکات!؟


سێ: وەکو هەر بازاڕێکی تر ترس هەیە لە کۆنترۆڵکردنی دراوی ئەلیکترۆنی لەلایەن نوخبەیەکی یان کۆمەڵێ کەس یان گروپی جۆراوجۆرەوە، بۆ نمونە لە کوردستان چەند کەسێک پرسەکەیان قۆرخکردووەو، زەمانەتە یاساییەکانیش وەک پێویست ڕای ناکەن و گەرەنتی نادەن.!. لە شوێنەکانی دیکەش... 


کۆتایی 
دوای خستنە ڕووی  بنەما زانستییەکانی دراوی وەن کۆین، چ وەک توێژەرێک چ وەک بەشداربووییەکی سیستمی دراوی ئەلیکترۆنی، پەندی گرنگ لێرەدا بەوە ئەبینم کە مرۆڤ نابێ پاڵی  لێ باتەوە، ئەگەر بزنس ئەکا، ئەگەر حەزی دەوڵەمەند بونی هەیە، هەمیشە ئەبێت ڕیسک و سەرکێشی بکات، باوەڕی بە چوونە ناوەوە هەبێت. 
لەلایەکی ترەوە لیژنەی فتوای هەرێم بێ هیچ شارەزاییەک و قووڵایی زانستی و ئابوریی بابەتەکە، بەناو کەوتون و لایانوایە ئەم کارە کەراهەتی هەیە و مامەڵەکەی دروست نییە، باشە ئەم لیژنەی فتوایە ئەگەر حەرامزادەو بەردەستەی ستەمکاران نییە بۆچی هەزاران بەڵێندەر بە دەست حکومەتی هەرێمەوە کەوتونەتە سواڵ و چینی ناوەڕاست لە کۆمەڵگەدا نەماوە، ناوێرن فززە بکەن!. ئەوە بۆچی فتوایەک بۆ داهاتی نادیاری خەڵکی کوردستان دەرناکەن!. دروست ساڵێک پێش ئێستە بووە هەندێ لە لیدەرەکانی وەن کۆین چونە دیدەنی پڕۆفیسۆر عەلی قەرەداخی، ناشەرعی بونی ئەمەی ڕەتکردەوەو، ئەو کۆمیدیایەی نەشاردەوە کە زۆر کەس داوای لێ ئەکەن و پێی ئەڵێن «حەرامی کە،،، حەرامی کە»...ئێ بۆ!؟.


بەڕێز قەرەداخی پسپۆڕی ئابورییە، بەڵام پێدەچێ شارەزاییەکی ئەوتۆی لە سیستمە سۆسیۆ-ئیکۆنۆمییە هاوچەرخەکان نەبێت، بەتایبەتی لەبارەی «دراوی دیجیتاڵی» ەوە، چونکە لە میانەی وتارێکیدا لە «ڕووداو» بڵاوبۆتەوە ئەنوسێت: بلۆکچەین -Blockchain حەرام نییە، بتکۆین و وەن کۆین حەرامە، ئەمە وەک ئەوە وایە بڵێی «سواربونی ئۆتۆمبیل حەرام نییە، بەس دانیشتن لەسەر کوشن و دەستدان لە بۆدی ئۆتۆمبیلەکە حەرامە»... وەک ئەوەیە بڵێی بەکارهێنانی ڤایبەر حەڵاڵە بەس کردنەوەی ئینتەرنێت حەرامە. ئینجا ئەنوسێت ژمارەی دراوە ئەلیکترۆنییەکان (٩٠٠٠) نۆ هەزار، ئەمەشیان وانییە تا ئەو کاتە لە بۆرسەو لە مارکێت دا ژمارەیان لە (١٩٠٠) جۆر تێپەڕی نە کردووە. ئەوجا بەڕێز قەرەداخی ئەڵێت ئەم دراوانە گەرەنتی یان نییە!. ئەپرسین داخۆ دراوی فەرمی ووڵاتان گەرەنتی یان هەیە؟. لیرەی تورکی لەنێوان (٢٠١٠ بۆ ٢٠١٨) بە ڕێژەی (٤٤٠٪) داتەپیوە، ئەمە گەرەنتیەکەی لە کوێدایە!؟. 


ئینجا باشە ئەوە نییە قیادییەکانی موسڵمانان و سەرکردە ئیسلامیەکان شەیر و پاکێجی تەواویان هەیە خۆی ئەدا لە ملێونەها کۆین. تەحەددا ئەکەم یەک کەس لەوانەی فتوا دەرئەکەن لە کوردستان نیو کاتژمێر قسە لەسەر کۆین- Coin بکەن!؟ . کۆمەڵگە دواکەوتووەکان چونکە سەر لە مۆدێرنەو ئامرازەکانی دەرناکەن، واق یان ووڕماوە چۆن ( ٥٠٠٠ ) پێنج هەزار دۆلار ئەبێت بە (٥٠٠٠٠٠ ) پێنج سەت هەزار دۆلار و بەرەو ژوور!. کاتی خۆی کورد نەیئەزانی سەتەلایت چییە مەلاکان ئەیانگوت هەر ماڵێک هەی بێت چاویان بە بەحەشت ناکەوێ، ئێستا هیچ مزگەوتێ نییە سینی سەتەلایت بەسەریەوە نەبێت.

*بەهرۆز جەعفەر
خوێندکاری دکتۆرا لە پەیوەندییە ئابورییە نێودەوڵەتییەکان


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP