سه‌رنجێك له‌سه‌ر پۆلێنی سه‌رۆكایه‌تی لای كورد

ڤیان مه‌جید فه‌ره‌ج - 29-06-2018 - 6383 جار خوێندراوەتەوە


میتۆده‌كانی سه‌رۆكایه‌تیكردن له‌كۆمه‌ڵگه‌كانی دوای شۆڕشدا
 
بابه‌تی كێ سه‌رۆكێكی شایسته‌یه؟ كام میتۆد ده‌توانێ كۆمه‌ڵگه‌و گه‌ل پێشبخا؟‌ دوون‌ له‌و پرسیارانه‌ی كه‌ به‌رده‌وام سه‌رقاڵم ده‌كا، به‌ڵام به‌مدواییه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ڵكشانی راده‌ی ئه‌و هه‌ڵبه‌زو دابه‌زه‌ سیاسی و ئابوریانه‌ی له‌هه‌رێمی كوردستان به‌تایبه‌تی و پارچه‌كانی تری كوردستان به‌ گشتی به‌خۆوه‌ی ده‌بینن، ناچاربوم به‌دواداچونێكی وردتری بۆ بكه‌م و ئه‌ده‌بیاتی سه‌رۆكایه‌تی له‌ كۆمه‌ڵگه‌كانی دوای شۆڕشدا به‌گشتی بخوێنمه‌وه‌ تا تێڕوانینێكی جێگیر و پڕقه‌ناعه‌ت دروستبكه‌م، له‌ ئه‌نجامیشدا ئه‌م وتاره‌ی لێكه‌وته‌وه‌. 
هه‌ڵبه‌ت بیری ئایدیالیستی مرۆڤ و كۆمه‌ڵگه‌ له‌شوێنی خۆیدا ده‌وه‌ستێنی، و به‌ر به‌گه‌شه‌ی ده‌گرێ، به‌ڵام خۆبادان به‌ رابردوشه‌وه‌ یه‌ك له‌و پره‌نسیپه‌ سه‌ره‌كیانه‌ن كه‌ كۆمه‌ڵگه‌ دوچاری داڕمان و دواكه‌وتن ده‌كات، ئه‌گه‌ر به‌ وریایه‌وه‌ ئه‌و رابردوه‌ له‌ ئه‌مڕۆو داهاتودا ته‌وزیف نه‌كرێ. داتاشینی وشه‌ی بێكردار له‌لایه‌ن سه‌ركرده‌وه‌ بۆ خۆی له‌خۆیدا جگه‌ له‌وه‌ی بێمانای و بێمتمانه‌ی میتۆدی سیاسی ده‌گه‌یه‌نێ، ئاكامه‌كه‌شی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی بێ منه‌تی هیچله‌بارانه‌بو ده‌رئه‌نجامده‌كا كه‌ له‌نێوان راست و درۆ دا ناتوانێ لۆژیكانه‌ بڕیار بدا. 
هه‌ڵبه‌ت ئه‌وه‌ی من لێره‌ له‌سه‌ری ده‌دوێم به‌ر له‌هه‌مو شت هه‌وێنه‌كه‌ی له‌ تێزێكی زانستی پرۆفیسۆری هه‌نگاری (ئه‌تیلا ئاغ)، پسپۆر له‌ زانستی سیاسی،‌ له‌سه‌ر میتۆده‌كانی سه‌رۆكایه‌تیكردنی گه‌له‌ تازه‌ رزگاربوه‌كانی دوای شۆرش له‌ ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵات وه‌رگیراوه‌. خۆی له‌خۆیدا خوێندنه‌وه‌ی تێزه‌كه‌ی ئاغ ئه‌وه‌نده‌ چێژبه‌خشه‌ مرۆڤ به‌ ئاسانی ده‌توانێ تێبگا به‌ نمونه‌ مه‌سعود بارزانی،خوالێخۆشبو جه‌لال تاڵه‌بانی، عه‌بدوڵا ئۆجه‌لان، و خوالێخۆشبو نه‌وشیروان مسته‌فا كه‌ سه‌ركرده‌ هاوچه‌رخه‌كانی شۆڕشی رزگاری گه‌لی كوردن (بون)، هاوكات ئه‌و پۆله‌ وه‌چه‌یه‌ی وه‌جاغی دوه‌می سه‌ركردایه‌تی، كه‌ توراسی شاخیان نیه،‌ ده‌كه‌ونه‌ كه‌ونه‌ كام خانه‌ریزی سه‌رۆكه‌كانه‌وه‌و كامه‌ن ئه‌و میتۆده‌ كاریگه‌رانه‌ی وه‌ك هێڵی جیاكه‌ره‌وه‌ كۆمه‌ڵگه‌ی پێ ده‌جوڵێنن یان جوڵاندوه‌؟
له‌راستیدا، ئه‌وه‌ راسته‌ كه‌ حكومه‌ته‌ یه‌كله‌دوایه‌كه‌كانی به‌غدا كوردی ده‌چه‌وسانده‌وه‌و سه‌ركرده‌ كورده‌كانی په‌راوێز ده‌خست له‌ پشكه‌كانی حوكمڕانی، به‌ڵام له‌پاش نه‌مانی ده‌سه‌ڵاتی به‌عس له‌ ناوچه‌ كوردیه‌كانی زۆنی ئارام له‌ ساڵی ١٩٩١-ه‌وه‌ تا ئه‌مڕۆمۆڕاڵی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ له‌ هه‌رێمی كوردستانی عیراق نه‌بڕاوه‌و كارێكی سروشتیشه‌ له‌ هه‌مو دونیادا، شۆڕشگێڕی چه‌كدار دوای نه‌مانی ده‌سه‌ڵاتی دژ، ببێته‌ كۆپیه‌كی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ مۆرك و كلتور و زمانی خۆییه‌وه‌. ئه‌م ئه‌زمونه‌ له‌ ئه‌وروپای رۆژهه‌ڵات و ئه‌فریكاو ئه‌مریكای لاتین و هه‌رێمی كوردستان سه‌لماوه‌.
نوخبه‌ی سیاسی شۆڕشگێر ناتوانێ هێڵی جیاكه‌ره‌وه‌ی رێكوڕه‌وان له‌نێوان ده‌سه‌ڵاتی پێشخۆی و خۆیدا بكێشێ، چونكه‌ هه‌میشه‌ هه‌ستێكی تایبه‌تی پاوانخوازی خۆبه‌خاوه‌نزانینی هه‌موشته‌كانی ئه‌و مه‌مله‌كه‌ته‌ی‌ هه‌یه‌ كه‌ شۆڕشی بۆ كردوه‌. ئه‌و خاوه‌ندارێتیه‌ش له‌دڵسۆزیه‌وه‌ نیه‌ به‌قه‌ده‌ر ئه‌وه‌ی خۆی به‌ شایسته‌ی چێژ وه‌رگرتن له‌‌و سه‌فایه‌ی چه‌ندین ساڵ به‌هۆی شۆڕشه‌وه‌ لێی بێبه‌ش بوه ‌ده‌زانێت.

هه‌ر له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ قۆناغی گواستنه‌وه‌ قۆناغێكی زۆر چاره‌نوسسازه‌ له‌ ژیانی ئه‌وگه‌لانه‌ی به‌ شۆڕش دكتاتۆریه‌ت ده‌روخێنن. چونكه‌ له‌م قۆناغه‌دا سه‌نگه‌ره‌كان له‌نێوان سه‌ركرده‌كانی دوێنێی  شۆڕشدا دروست ده‌بن وله‌ ئه‌نجامیشدا قه‌یران و دایله‌مای گه‌وره‌ی دامه‌زراوه‌ی و بونیادی و سیاسی ده‌خولقێنن. چونكه‌ له‌م قۆناغه‌دا بنه‌ما گشتیه‌كانی سیسته‌م خۆیان نه‌گرتوه‌و دروستنه‌بون، سه‌ركرده‌ ده‌توانێ به‌ هه‌ر ئاراسته‌یه‌كدا بێت كۆمه‌ڵگه‌ بجوڵێنێ. ئه‌گه‌ر سه‌ركرده‌ وشیارو لایق نه‌بێ ره‌نگه‌ دابه‌شبونی گه‌وره‌ی جوگرافی و دیالێكت و زمان و چینی ئابوری و بگره‌ ئاینیش بخولقێ.ئه‌م جۆره‌ ململانێیانه‌ له‌ ئه‌نجامدا شۆڕ ده‌بنه‌وه‌ له‌سه‌ری سه‌ره‌وه‌ی نێوان سه‌ركرده‌كان و داده‌به‌زن بۆ دامه‌زراوه‌ فه‌رمی و حزبی و گشتیه‌كان به‌جۆرێك له‌نێوان چین و گروپه‌ جیاوازه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كاندا ململانێی سه‌خت دروست ده‌بێ. بۆیه‌ قۆناغی گواستنه‌وه‌ قۆناغێكی چاره‌نوسازه‌ له‌ مێژوی گه‌لاندا، سه‌ركرده‌ی ژیر ده‌توانێ گه‌ل به‌ره‌و دیمۆكراسی راسته‌قینه‌ ببا، سه‌ركرده‌ی مه‌غرورو به‌خۆنازی بێ به‌رنامه‌ش ده‌توانێ گه‌ل دوچاری شه‌ڕی ناوخۆو دابه‌شبون و پوكانه‌وه‌و نائومێدی بكا.

نوخبه‌ی سیاسی قۆناغی گواستنه‌وه‌ به‌وه‌ ده‌ناسرێ كه‌ ده‌سته‌بژێرێكی هه‌ڵتۆقاوی خێرای بێ ئه‌زمونی حوكمڕانیه‌، ئه‌م پێناسه‌یه‌ له‌هه‌مو حزبه‌ شۆرشگێڕه‌كاندا راسته‌و له‌چاوی ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م كۆمه‌ڵه‌وه‌ ئه‌وانه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ن كه‌ جڵه‌وی ده‌سه‌ڵاتیان گرتۆته‌ده‌ست و له‌هه‌وڵی دابه‌شكردنی پشكه‌ به‌ده‌ستهاتوه‌كاندان. ئه‌م گروپه،‌ كۆمه‌ڵه‌ كه‌سێكی كه‌من، خۆیان به‌ سه‌ركرده‌و پلاندارێژه‌ری راسته‌قینه‌ی ده‌سكه‌وته‌كان ده‌زانن. بۆیه‌ هه‌میشه به‌ئاسانی ناتوانن قه‌ناعه‌ت به‌خۆیان بكه‌ن خه‌ڵكی تر له‌گه‌ڵیان حوكم بكا. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌میشه‌ له‌هه‌وڵی ئه‌وه‌دان كه‌ناڵه‌كانی حوكمڕانی له‌ده‌ستی خۆیاندا بهێڵنه‌وه‌و له‌ژێر ناوی سه‌قامگیركردنی ئه‌زمونه‌كه‌دا زۆرترین ماوه‌و مه‌ودای ده‌سه‌ڵات قۆرخ ده‌كه‌ن. به‌گشتی له‌چوار جۆر گروپ پێكهاتون، كه‌ هه‌ندێكیان باشتر ده‌توانن ئامانجه‌كانی شۆرش به‌دی بهێنن له‌كاتێكدا هه‌ندێكی تریان له‌ گروپێكی سیاسی شۆرشگێڕه‌وه‌ ورده‌ ورده‌ ده‌بنه‌‌ بازرگانێكی قۆرخكاری ژیانی سیاسی و ئابوری كۆمه‌ڵگه‌كانیان.

یه‌كه‌م) سیاسه‌تمه‌داری مۆڕاڵی، ئه‌مانه‌ ئه‌و سه‌رۆكو سه‌ركردانه‌ن كه‌ له‌گه‌ڵ رژێمی پێشودا له‌جه‌نگدابون و ئه‌و شه‌رعیه‌ته‌ی هه‌یانه‌ له‌و شه‌ڕو داستانانه‌وه‌ وه‌ریانگرتوه‌ كه‌ له‌زه‌مه‌نی شاخ یان شۆرشدا ئه‌نجامیانداوه‌و به‌هۆیه‌وه‌ توانیویانه‌ له‌ قۆناغی گواستنه‌وه‌دا سۆزی خه‌ڵك به‌گشتی راكێشن. سه‌ره‌تای كاری ئه‌مانه‌ راسته‌وخۆ دوای سه‌ركه‌وتنی شۆڕشه‌، به‌ڵام نه‌شاره‌زاییان له‌ بواری حوكمی مه‌ده‌نیدا هه‌ر زوو دۆخێكی تر ده‌خولقێنێ. پاش ماوه‌یه‌ك خاوه‌نی هیچ داهێنانێكی مه‌ده‌نی نابن‌ جگه‌ له‌و توراسه‌ی شۆرش نه‌بێ كه‌ خاوه‌نی بون، چونكه‌ زه‌مه‌نی مه‌ده‌نی ده‌یانكاته‌ ئه‌رستۆكراتی سیاسی خۆ به‌شت زانی ئه‌وتۆ كه‌ پرسی سه‌ركردایه‌تی لایان له‌خوێنه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتبێو ناتوانن به‌ ئاسانی خۆیان له‌گه‌ڵ دۆخه‌ نوێكه‌دا بگونجێنن. به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئه‌ڵقه‌یه‌ك به‌ده‌وری خۆیاندا ده‌كێشن و خۆیان له‌و خه‌ڵكه‌ی شۆڕشیان بۆ كردبون داده‌بڕن. له‌سه‌ر پاڵه‌وانێتی رابردو، ده‌سكه‌وته‌ مه‌ده‌نیه‌كانیان ریز ده‌كه‌ن. ده‌بنه‌ كه‌سایه‌تی ناپرۆفیشناڵی ئه‌رستۆكراتی سیاسی مۆدێلكۆن، كه‌ توانای دروستكردنی پردی په‌یوه‌ندیان نیه‌ له‌ نێوان جه‌ماوه‌رو حزب، هه‌روه‌ك ناتوانن دیمۆكراسیه‌كی كاریگه‌ر به‌رپا بكه‌ن.

ئه‌مانه‌ زۆر له‌ مرۆڤه‌ ئاساییه‌كانی سه‌ر جاده‌ ده‌چن له‌ لێدوانه‌كانیاندا و هه‌مان پلان و داخوازی ئه‌و هاوڵاتیانه‌یان هه‌یه‌ بۆ جه‌ماوه‌ره‌كه‌یان.وه‌ك ئه‌وان ناتوانن ترسو دڵه‌راوكێ ئاساییه‌كانیان بشارنه‌وه‌، كه‌چی دڵساف نین وه‌ك مرۆڤێكی ساده‌ی سه‌ر جاده‌، به‌ڵكو له‌هه‌ڵسوكه‌وتدا، له‌ به‌شایسته‌زانینی خۆدا زۆر خۆیان گرنگ و به‌به‌ها ده‌بینن.

دوه‌م) سیاسه‌تمه‌داری مێژوبین، ئه‌و جۆره‌ سیاسه‌تمه‌دارانه‌ن كه‌ره‌نگه‌  مێژوی خه‌باتی شۆرشگێڕیان نه‌بێت، به‌ڵام به‌رده‌وام خه‌ون به‌ مێژوه‌وه‌ ده‌بینن به‌دی بهێنن، به‌تایبه‌ت ئه‌و ئامانجانه‌ی سه‌ركرده‌كانی رابردو بۆخۆیان داناوه‌و و پێیان به‌دی نه‌هاتوه. ئه‌مانه‌ هاوشێوه‌ی جۆری یه‌كه‌م درێژه‌پێده‌ری ئه‌و سیاسه‌تی فه‌رامۆشكاریه‌ن‌ كه‌ وه‌ك میراتێك له‌ حوكمڕانه‌كانی پێش خۆیانه‌وه‌ ماوه‌ته‌وه‌ بۆیان، گه‌رچی به‌ زه‌قی ره‌تی ده‌كه‌نه‌وه‌ پێهه‌ڵگری هه‌نگاوه‌كانی ئه‌وان بن. ئه‌مانه‌ وه‌ك جۆری یه‌كه‌م وه‌ك هاوڵاتیه‌كی ساده‌ی سه‌ر‌جاده‌ نادوێن، به‌ڵكو كه‌یفیان به‌ گله‌ی و گازه‌نه‌ده‌ی هاوڵاتیان نایه‌وهه‌وڵده‌ده‌ن له‌ رێگای گه‌وره‌كردن و پیاهه‌ڵدانی ئه‌و ئامانجه‌ مێژویانه‌وه‌ كه‌ بۆخۆیان دارشتوه‌، كه‌موكورتیه‌كانی ژیانی رۆژانه‌ی هاوڵاتیان بێ بایه‌خبكه‌ن و هاوڵاتیان به‌ كورتبین و نا ستراتیژ تۆمه‌تباربكه‌ن.

شێوازی ئه‌نجامدانی كاری سیاسی و پلانه‌كانی ئه‌م جۆره‌ی سه‌ركرده‌ زۆر كه‌مته‌رخه‌مانه‌یه‌وهیچ گرنگیپێدانێكی راسته‌قینه‌ی پێوه‌ دیار نیه‌ بۆ‌ ژیانی هاوڵاتیان. زۆر جیاوازه‌ له‌ سیاسه‌تمه‌داری واقعبین كه‌ له‌یه‌ككاتدا هه‌وڵ بۆ هاوڵاتیان و ئامانجه‌ مێژویه‌كه‌یده‌دا. له‌یه‌ككاتدا هاوڵاتیان ده‌كا به‌ كاراكته‌ری سه‌ره‌كی ئه‌و مێژوه‌ی كه‌ده‌یه‌وێ دروستی بكا. به‌و واتایه‌ی له‌ هاوڵاتیان و كه‌موكورته‌كانیان دانابڕێو ده‌یه‌وێ ئێش و ئازاره‌كانی ئه‌وان بكا به‌ هه‌وێنی مێژویه‌كی نوێ كه‌ تیایدا هاوڵاتیانی مه‌مله‌كه‌ته‌كه‌ی ئامانجی سه‌ره‌كین، نه‌ك وه‌همێكی مێژوی كه‌ ره‌نگه‌ بۆ رابردو ئامانج بوبێ به‌ڵام ئه‌مڕۆ ئامانجی گرنگتر و شێوازی مۆدێرن تریش هه‌بن بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجانه‌. 

 به‌نمونه‌ بۆ هاوڵاتیه‌كی ئافریكی یان كورد دروستبونی ده‌وڵه‌ت ره‌نگه‌ ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نه‌بێ به‌قه‌ده‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و پارچه‌ زه‌ویه‌ی تیا ده‌ژی ئه‌وه‌نده‌ پێشكه‌وتو بێت كه‌ نانی خه‌ڵكی تریش دابین بكاو بواری هه‌لی كاركردن و مه‌ودای ئازادی و هاموشۆو ئازادی خوێندن و ده‌ربرین و دابینكردنی پێداویستیه‌كانی تیابێت.

ره‌نگه‌ هه‌ڵگرتنی پاسپۆرتێكی نیشتمانی ئه‌وه‌نده‌ گرنگ نه‌بێ به‌قه‌ده‌ر هاوڵاتیبونی وڵاتێك كه‌ به‌هایه‌كی مه‌زنی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئابوری و ئازادی بدا به‌ده‌سته‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تیدا.

سێیه‌م) سیاسه‌تمه‌د‌اری به‌رێكه‌وت، گه‌وره‌ترین گروپی سیاسین له‌ جیهانی دوای شۆڕشدا. ئه‌مانه‌ تاكه‌ شتێك كردونی به‌ سیاسه‌تمه‌دار ئه‌و فه‌وزا سیاسیه‌یه‌ كه‌ قۆناغی دوای شۆڕش له‌گه‌ڵ خۆی هێناویه‌تی. له‌م جۆره‌دا كه‌سایه‌تی زۆر گرنگه‌و لاوازی دامه‌زراوه‌كانیش گرنگی كه‌سایه‌تیه‌كانی ئه‌وه‌نده‌ی تر گرنگ كردوه‌.ئه‌مانه‌ له‌راستیدا هیچیان نیه‌ خۆیانی پێوه‌ با بده‌ن، به‌ڵام زۆریشن و گروپی بچوك بچوكی سیاسیان پێك هێناوه‌ له‌شێوه‌ی حزب و رێكخراودا خۆیان ده‌نوێنن. له‌میدیاكانه‌وه‌ بێ هیچ پاشخانێكی رابردو، پلانێكی سه‌قامگیری داهاتو خۆیان ده‌رده‌خه‌ن و له‌خۆیان وایه‌ گرنگترین كاراكته‌ری سیاسین كه‌ خولقێنه‌ری گۆڕانكاریه‌كانن. 

چواره‌م)سیاسه‌تمه‌داری تازه‌پێگه‌یشتوی پرۆفیشناڵ، ئه‌مانه‌ كۆمه‌ڵه‌ كه‌سانێكن تێكه‌ڵه‌ی كۆن و نوێن. به‌و واتایه‌ی ژیانی ئۆپۆزسیۆنیان بینیوه‌ به‌خۆوه‌و رابردویان هه‌یه‌، به‌ڵام به‌باشیش له‌هه‌وڵی خۆ گونجاندندان له‌گه‌ڵ ژیانی مه‌ده‌نی و ئامرازه‌ نوێیه‌كانی سیاسه‌تكردن. ته‌مه‌نیان رێگه‌یان پێده‌دا باشتر خۆ بگونجێنن و میكانیزمه‌كانی دیمۆكراتی كاریگه‌رو پلان و ستراتیژی مه‌ده‌نیانه‌ بۆ بازاڕو دامه‌زراوه‌ فه‌رمیه‌كان و بونیادی كۆمه‌ڵگه‌ دارێژن. گوێ ده‌گرن و پرسیار ده‌كه‌ن. ‌ئه‌گه‌رچی كه‌م كاریگه‌رترین و بچوكترین گروپن، به‌ڵام به‌باشی خۆیان بۆ ئاینده‌ ئاماده‌ده‌كه‌ن. ئه‌مانه‌ له‌سه‌ره‌تا قۆنه‌غه‌كانی دوای شۆڕشدا زۆر ده‌رناكه‌ون، به‌ڵام به‌ تێپه‌ڕبونی كات و ده‌ركه‌وتنی شكستی ئه‌وانی تر ئینجا بواری ده‌ركه‌وتنیان بۆ ده‌ره‌خسێت.

له‌كۆتایدا پۆلێن كردنی سه‌ركرده‌ كورده‌كان به‌گوێره‌ی ئه‌و چوار خاڵه‌ بۆ خوێنه‌ر جێ ده‌هێڵم، به‌ڵام ده‌مه‌وێ ئه‌وه‌ زیاد بكه‌م، كه‌ هه‌ندێ له‌و سه‌ركردانه‌ كه‌ به‌ درێژای قۆناغی گواستنه‌وه‌ به‌بێده‌نگی و به‌ دوچاوی ره‌قیبه‌وه‌ گوێخوڵاغ ده‌كه‌ن بۆ سه‌ركرده‌كانی ده‌وروبه‌ریان تا بزانن ئاستی شاره‌زایی كارو كرده‌وه‌یان چۆنه‌ به‌ڵام كه‌ ده‌گه‌نه‌ ئاستی نائومێدی لێیان ئیتر له‌دواساته‌كانی قۆناغی گواستنه‌وه‌ كه‌ خه‌ریكه‌ سیسته‌م به‌ره‌و ئاراسته‌یه‌كی تری نه‌خوازراو هه‌نگاو ده‌نێ، ئه‌مانه‌ دێنه‌ پێش. هه‌بونی میراتی شۆڕش و پشكدارنه‌بونی راسته‌خۆیان له‌ چینی ئه‌رستۆكراسی مۆڕاڵی و خۆ به‌دورگرتنیان له‌ سه‌فاكانی ژیانی مه‌ده‌نی ئه‌و ئیمتیازه‌یان لای هاوڵاتیان پێ ده‌به‌خشرێ، كه‌ كاراكته‌رێكی چاره‌نوسازی گۆڕین بن نه‌ك ته‌نها له‌ قۆناغی گواستنه‌وه‌وه‌ بۆ قۆناغی دیمۆكراتی سه‌قامگیری و دامه‌زراوه‌یی، به‌ڵكو له‌ به‌رگرتن له‌و‌ ئاراسته‌ نه‌خوازراوه‌ی سیسته‌م له‌رێگای سه‌ركرده‌ نه‌شاره‌زاكانه‌وه‌ خه‌ریك بو ئاراسته‌ی ده‌كرا.  ‌

ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP