ئایا عەقڵی سیاسی كوردی بەرهەمهێنی تیرۆرە؟

عه‌تا قه‌ره‌داخی - 27-11-2016 - 3126 جار خوێندراوەتەوە

عەتا قەرەداخی   

ئایا كام عەقڵەیە كە تیرۆر بەرهەم دەهێنێت؟ ئایا مەسەلەی تیرۆرو لە پشتەوە خەڵك كوشتن شتێكی نوێیە لە مێژووی كورددا؟ ئایا لە چوارچێوەی دەسەڵاتە ناوچەییەكانی كورد خۆیدا جۆرێك لە تیرۆر هەبووە یان نا؟ ئایا سلێمانی دەبێتە ژینگەیەكی لەبار بۆ تیرۆر؟ ئایا ئەوەی روودەدات جۆرێكە لە پشێوی ناوخۆ یان بەراستی سلێمانی بە تایبەتی‌و هەرێمی كوردستان بە گشتی لەبەردەم مەترسی هەڕەشەی تیرۆردایە؟ ئایا رێكخراوە تیرۆریستیەكان لە كوردستان بە گشتی‌و لە سلێمانی بە تایبەتی ئەوەندە بەهێزن كە هەڕەشە بن بۆ سەر ئارامی‌و ژیانی هاووڵاتیان؟ ئایا چۆن دەتوانرێت رووبەری تیرۆر لە كوردستاندا بۆ كەمترین ئاست نزم بكرێتەوە؟
 
تیرۆر بە مانای ترساندن و تۆقاندن دێت، هەروەك تیرۆریزم بریتیە لە میتۆدی رێكخراوو سیستاماتیكانە بۆ ترساندن‌و تۆقاندنی خەڵك كە ئەویش لە سادەترین ئاستەوە دەست پێدەكات تا بەرزترین ئاستی كە لە ناوبردنی جەستەییە. لەناو جۆرەكانی تیرۆریشدا خراپترین جۆریان تیرۆری سیاسییە، چونكە ئەمەیان پەیوەندی بە جیاوازی بیروڕاو ئایدیۆلۆجییەوە هەیە. هەروەك لەوەش خراپترو ترسناكتر تیرۆری رێكخراوە كە بەمەبەست لەمەش كوشتنی خەڵكە بە بەرنامە كە ئەوەی ئەمڕۆ لە جیهاندا دەبینرێت زیاتر لەم جۆرەیانە. دیارە تیرۆریش لە ئاستی یەكەمدا بەرهەمی ئەو عەقڵ‌و تێڕوانینە فیكری‌و ئایدیۆلۆجییەیە كە بڕوای بە بوونی ئەویتر نییەو تەنیا دەیەوێت خۆی هەبێت، بۆ ئەوەی خۆیشی هەبێت، پێی وایە دەبێ هەموو ئەوانی تر بسڕێتەوە كە ئەمەش ناشیرینترین ئاستە كە مرۆڤ تێیدا بژی كە لە راستیدا كاتێ مرۆڤ وەكو تاكەكەس یان وەكو دەستەوگروپ‌و حیزب‌و رێكخراوو دەسەڵات‌و دەوڵەت دەگاتە ئەو ئاستەی كە نەیارەكانی خۆی یان ئەوانەی كە لێی جیاوازن یان ئەوانەی كە تەنانەت مەترسیان هەیە بۆ سەر ئامادەبوون‌و دەسەڵاتی ئەو لەناویان ببات، مانای وایە هەموو خاسێت‌و سیفاتێكی مرۆیی دەدۆڕێنێت، بگرە ناكرێ تیرۆریست بە ئاژەڵێكی دڕندەش ناوببرێت چونكە دڕندەترین ئاژەڵ یان لە ئەنجامی برسێتیدا پەلاماری زیندەوەرانی تر دەدات یان لە ترسدا، كە ئەمەی دواییان شەڕ یان ململانێیە لە پێناوی مانەوەدا، كە دیارەی یاسای سرووشتیش ئەوەیە هەمیشە بەهێز بێهێز دەخوات. بەهەرحاڵ ئەو عەقڵەی تیرۆر بەرهەم دەهێنێت عەقڵێكی داخراوی تەنگە نەفەسی ناشیرینی ئەوتۆیە كە هەڵگرەكانی لە سادەترین بوونی مرۆیی رووتكراونەتەوەو بێجگە لە ناوی تیرۆریست هیچ ناوێكی تر لە ئاستی ناشیرینی ئەواندا نییە.

لە مێژووی مرۆڤایەتیدا پیاوكوشتن لە پشتەوە چیرۆكێكی كۆن‌و دێرینە، بەڵام ئەوەی لە چوارچێوەی تیرۆردا پێناسە بكرێت، رەنگە زیاتر لە مێژووی نوێدا بتوانرێت باسی لێوە بكرێت. لە كۆمەڵگەی كوردیدا لە دێر زەمانەوە كوشتن‌و بڕین‌و ماڵ و خەرمان و پاكژو باخ‌و رەز سووتاندن مەڕوماڵات تاڵانكردن هەبووە، كە هۆكاری سەرەكی ئەم رووداوانەش یان مادی یان مەعنەوی بووە. مەعنەوی لەسەر پێگەو شوێنی عەشیرەت‌و بنەماڵەو درەختی بنەماڵە بووە، كە ئەمەیان رووبەرێكی كەمتری داگیر كردووە. مادیش لەسەر زەوی‌و زارو پاكژو سنووری جوگرافیای خێل‌و عەشیرەت بووە كە زۆر كێشەی جۆراوجۆر لەم رووەوە روویداوەو زۆربەی كاتیش ئەم كێشانە بە سوڵحی عەشایەری یان خێڵایەتی چارەسەر كراون، زۆربەی كوشتنەكانیش تۆڵەكردنەوە بووە واتە خوێن بە خوێن. بۆیە ناكرێت ئەو جۆرە كوشتنە لە مێژووی خێڵایەتی كوردیدا بە تیرۆر دابنرێت.

بەڵام لە مێژووی دوو سەدەی رابردوودا كۆمەڵگەی كوردی بەجۆرێك لە جۆرەكان بەدەر نەبووە لە كوشتن یان هەوڵی كوشتن كە دەشێ بخرێنە چوارچێوەی تیرۆرەوە. وەكو جاری تریش ئاماژەم بۆكردووە یەكەم هەوڵی تیرۆری فیكری بەرنامە بۆ داڕێژراو لە مێژووی ئێمەدا هەوڵی تیرۆر كردنی مەولانا خالیدی نەقشبەندی بووە، ئەوەش ئاشكرایە بنەمای یەكتر قبوڵنەكردن هۆكاری ئەو هەوڵە بووە، كە جیاوازی تێڕوانین‌و پێگەی دوو رێبازی تەسەوف لە پشتی ئەو هەوڵەوە بووە، ئەمەش لە ئاستێكی تردا ئەگەرچی ناكرێت گوناهی ئەو هەوڵە بخرێتە سەر ئایین بەڵام لە سنووری ئاییندا روویداوە. دواتریش واتە نزیكەی سەدەیەك لەتێپەڕینی یەكەم هەوڵی تیرۆری فیكری لە مێژووی ئێمەدا، تیرۆركردنی جەمال عیرفان روودەدات‌و هەوڵی تیرۆركردنی رەفیق حیلمی دەدرێت وەكو خۆی لە یاداشتەكانیدا باسی دەكات. ئەوەی لە یاداشتەكانی رەفیق حیلمیدا باس كراوە لە بارەی ترس‌و نیگەرانی خەڵكەوە، تا ئەندازەیەك هاوشێوەیە لەگەڵ ئەوەی كە ئێستا لە سلێمانی‌و هەندێ شوێنی تری كوردستانیشدا دەبینرێت. واتە ئەو ترس‌و تۆقاندنەی كە رەفیق حیلمی باسی لێوە دەكات دەشێ لەم بارودۆخەی ئێستای سلێمانیدا هەستی پێبكرێت. كە هیوادارین ئەمە جۆرێك نەبێت لە تەسفیەی حیساب، چونكە هەموو تەسفیەیەكی حیساب كۆتاییەكی تراژیدیانەی بۆ بكەرەكانی دەبێت.

 بەهەرحاڵ مێژووی پەنجا ساڵی رابردوو ناو نێوەندی سیاسی‌و حیزبایەتی كوردی لەبەرچاوەو ئاشكرایە كە چەندین كەس لە پشتەوە لەبەر جیاوازی سیاسی‌و جیاوازی تێڕوانین‌و پەیوەندی حیزبایەتی لە كوردستاندا تیرۆر كراون كە دواترینیان شەهید كاوە گەرمیانییە. كەواتە عەقڵی سیاسی كوردی، رووتكراوە نییە لەو بنەماو رەگەزانەی كە تیرۆر بەرهەم دەهێنن‌و تەنانەت پیادەشی دەكەن. هەرچەندە لە كوردستان فەزایەكی وەها خوڵقیندراوە یان لای رووبەرێكی فراوان وەكو حەقیقەتی لێكراوە كە گوایە ئەوەی بەرپرسە لە تیرۆرو ئەوەی تیرۆری هێناوەتە كوردستانەوە ئیسلامی سیاسیە، بەڵام ئەگەر بابەتیانە سەیر بكەین‌و مێژوو وەكو خۆی ‌و وەكو ئەوەی هەبووەو روویداوە بخوێنینەوە، ئەوا تیرۆر لە پێش دەركەوتنی ئیسلامی سیاسیشەوە لە كوردستاندا هەبووەو بە ئاشكراش دیارە هیچ كام لە عەلی بۆسكانی‌و رەئوف ئاكرێیی‌و بەكر عەلی‌و شێخ ستار و سۆرانی مامە حەمەو سەردەشت عوسمان ‌و كاوە گەرمیانی و ویداد و مامۆستا مەلا هوشیار.. لەوە ناچێت لە لایەن ئیسلامی سیاسیەوە تیرۆر كرابن، دیارە ئەمە بەرگری نییە لە ئیسلامییەكانی كوردستان چونكە بەشێك لەوانیش رۆڵی نێگەتیفیان لەو روانەوە هەبووە، بە تایبەتی لە تاوانباركردن‌و تەكفیركردنی نووسەران‌و شاعیران‌و هونەرمەنداندا.

 

كەواتە لێرەدا بە ئاشكرا دەردەكەوێت كە لە نێو عەقڵی سیاسی‌و تا ئەندازەیەكیش لە كەلتووری سیاسی كوردیدا رووبەرێك ئەگەر تەسكیش بێت بۆ تیرۆر هەیە، ئیتر ئەو رووبەرە تەسكە  لە ئاستی تاكەكەس یان دەستەو گروپدا بێت، خراپ ئەوەیە كە بوونی هەیە. بەڵام دیارە مەسەلەی تیرۆر بە گشتی لە عەقڵی كوردیدا نەبووەتە دیاردەو نەبووەتە كاری زۆرینەو ئەوانەشی كە لەنێو دەستەو گروپ‌و حیزب‌و خەڵكیشدا ئەو كارانە ئەنجام دەدەن یان لە پشتی ئەو كارانەوەن پێدەچێت زیاتر لە ئاستی تاكە كەسیی یان گروپی بچوكدا بن. بۆیە پێموایە لە بارێكی وەهادا ئەگەر دەسەڵات‌و حیزب‌و گروپ‌و دەستە سیاسیەكانی كوردستان بیانەوێت چارەسەركردنی ئەو كارە تیرۆرییانەی ناو بەناو دەكرێن ئاسانە. ئەویش بەوە دەبێت كە لە ئاستی یەكەمدا یاسا سەروەر بێت، لە ئاستی دووەمدا ئەگەر حیزب‌و لایەنە سیاسیەكان خۆیان بڕوایان بەو كارە قێزەونە نییەو خۆیان لە پشتییەوە نین، پێویستە خۆیان پێش هەر كەسێكی تر ئەو كەسانەی ناو ریزەكانی خۆیان بدۆزنەوە كە ئەو كارانە دەكەن یان لە پشتیەوەن. ئەگەر ئەو جۆرە كەسانە لە ئاستی بەرپرسیارێتیدا بوون، پێگەی بەرپرسیارێتی‌و دەسەڵاتی خۆیان بۆ ئەو كارە بەكارهێنابوو، لە هەموو دەسەڵات‌و بەرپرسیارێتییەك رووتیان بكەنەوەو بیانبەنە بەردەم دادگاو خۆیشیان ببن بە داواكار بەسەریانەوە. بێجگە لەوەش ئەگەر بەراست دەسەڵاتی كوردی‌و حیزبەكانی ئێمە دژی تیرۆرن، پێویستە هەر ئەندام‌و كەسێكی سەربەوان یان نزیك لەوان كارێكی لەوجۆرەی بە راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ كرد فڕێی بدەنە دەرەوەی حیزبەكەیان‌و سزای توندی حیزبیشی بدەن.

 

پێموایە ئەگەر بەم شێوازە رەفتار بكرێت ئەوا دەتوانرێت ئەو بەشەی تیرۆر لە كوردستاندا كە كورد خۆی ئەنجامی دەدات زۆر كەم بكرێتەوە. بەشی دووەمی تیرۆریش كە لە لایەن دەرەوەی كوردستانەوە بەرەو ناوەوەی كوردستان لە لایەن قاعیدەو رێكخراوە ئیسلامییە تووندڕەوەكان‌و كۆنەبەعسی‌و دوژمنانی دەرەوەی كوردستانەوە ئاڕاستە دەكرێت چارەسەری ئاسانترەو ئەركی هەموو تاكێكی كوردیشە لەو رووەوە یارمەتی دەری دەزگا تایبەتییەكانی ئەو بوارەبێت چونكە هەر هەنگاوێك بۆ دوورخستنەوەی مەترسی دەرەوە لەسەر كورد دەبێتە بەشداریكردن لە پارستنی ئاسایشی نەتەوەیی ئێمەداو زیاتر دابینكردنی هێمنی‌و سەقامگیری لە كوردستانددا كە ئەوەش دەبێتە هۆی هێمنی‌و سەقامگیری دەروونی‌و كۆمەڵایەتی لە كوردستاندا. 

یەكێك لە گومانە سەرەكییەكانی هاووڵاتی بەرامبەر بەو كارە تیرۆریستی‌و تەقینەوەو كاری كوشتنانەی كە لە كوردستاندا دەكرێت، ئەوەیە تاكو ئێستا دەزگا پەیوەندیدارەكان نەیانتوانیووە قەناعەت بە جەماوەر بهێن ئەنجامدەرانی ئەو تاوانانەیان دۆزیووەتەوەو دەستگیریان كردوون‌و پاشانیش بە ئاشكرا سزادرابن. بەڵكو بە پێچەوانەوە شێوازی مامەڵەكردنیان لە دۆزینەوەو دەستگیركردنی تاوانبارانی سەرەكی پشتی رووداوەكانەوە، ئەو گومانەی لای خەڵك درووستكردووە كە ئەوانەی ئەوان دەستگیریان دەكەن‌و هەندێجار سزاش دەدرێن، ئەوانە بكەری راستەقینەی ئەو كارانە نەبن. یان بەردەوام جەماوەر گوێبیستی ئەوە دەبێت كە سەرە داوێك دۆزراوەتەوە، دوای ئەو سەرەداوەش هیچیتر نابینرێت بە تایبەتی بەرامبەر بە تاوانەكانی تیرۆری ناوخۆ. بۆیە ئەگەر ئەم شێوازە كاركردنە بەردەوام بێت زیانی گەورەی بۆ دامەزراوەكانی ئاسایش‌و دادوەری دەبێت لە كوردستانداو سەرئەنجام متمانەی جەماوەر بە تەواوی بەو دامەزراوانە هەرەس دەهێنێت‌و ئەوەش نیشان دەدات كە ئەم دامەزراوانە ناتوانن لە كارەكانیاندا سەربەخۆو پرۆفیشناڵ بن.

 

واتە بە مانایەكی تر بەرژەوەندییەكانی حیزبەكان دەیانجوڵێنن كە ئەوەش وایان لێدەكات زیاتر لەوەی دامەزراوەی نیشتیمانی‌و نەتەوەیی بن دامەزراوەی حیزب‌و هەندێ لە پنتەكانی دەسەڵات بن. لەبارێكی وەهاشدا گومان دەكرێت كە بتوانرێت مەسەلەی تیرۆرو لە پشتەوە كوشتن لە هەرێمی كوردستاندا چارەسەر بكرێت. هەروەك دەشێ ئەو پشێوی‌و ناجێگیرییەی لەباری سیاسی‌و هەڵچوون‌و داچوونی بەرژەوەندییەكانی حیزب‌و كەس‌و پنتەكانی ناو دەسەڵاتی حیزبەكاندا هەیە رۆڵی نێگەتیف ببینن، بەو مەبەستەی كە پارێزگاری لەبەرژەوەندییەكانی خۆیان بكەن. لەسەربنەمای مەلەكردن لە ئاوی لێڵدا، بەڵام لە راستیدا لێرە ئاوەكە روونە ئەمان بە راوكردنی ماسیە بێ گوناهەكان ئاوەكە لە كۆی مەلەوانەكان كە جەماوەرە لێڵ دەكەن چونكە بەرژەوەندی عەقڵی تیرۆركەر لە ئاوی لێڵ‌و لە تاریكیدایە.

 


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP