ئایندەی پەیوەندییەكانی كورد و حكومەتی مەركەزیی: ئایا دۆخەكە وەك خۆی لێ دێتەوە؟

بەهرۆز جەعفەر - 18-10-2017 - 2726 جار خوێندراوەتەوە

پرسیاری سەرەكی ئەوەیە، ئەم دۆخە بۆ وای لێهات؟. لەڕاستیدا هەڵەی كوشندە لە ئەنجامدانی ڕیفراندۆمەوە دەست پێ ناكات، لە كۆتایی ساڵی (2013) ەوە دەست پێ ئەكات، كە دروستكەرانی بڕیاری ئابوربی و سیاسیی دروشمی ئابوریی سەربەخۆیان بەرزكردەوە.

یەكەم: ئابوریی سەربەخۆ 

وەزارەتی سامانە سروشتییەكان لەساڵی (2012) ەوە، مژدەی ئەوەیدا كە لە (2015) دا هێڵی ووزەی كوردستان لەتوانایدایە (1) یەك ملیۆن بەرمیل نەوت هەناردە بكات، بەوەشەوە داوایان ئەكرد پشكی (17%) ی بودجە لە بەغدا بەدەست بهێنن!. پەلەكردن لەئابوریی سەربەخۆ لەبەرئەوە بو، ئەگەر بودجە لەبەغداوە بێت، بابەتێكی شەفافەو، دیارە هەرێم چەندی دەست ئەكەوێت، بەرپرسانی هەرێم بریاریاندا سەربەخۆ نەوت بفرۆشن، حكومەتی عێراقیش بودجەكەی بڕی، بڕینی بودجەكە لەكاتێكدا بو، داعش هات و، نرخی نەوت یش دابەزی، هەناردەكردنەو سیاسەتی ووزەی هەرێم نیواو نیو كورتی هێنا.


كورتهێنانی سیاسەتی ووزەی هەرێم، بەجۆرێك بو، كە نەك لە (2015) بەڵكو لە كۆتاییەكانی (2017) شدا، حكومەتی هەرێم نەك هەر نەیتوانی لە یەدەگ و بەرهەمی نەوتی هەرێم (1) ملیۆن بەرمیل لەڕۆژێكدا هەناردە بكات، بەڵكو بە هەناردەی هەرسێ كێڵگەی (باباگوڕ گوڕ، ئاڤانا، بای حەسەن) یشەوە كە (360000) لەڕۆژێكدا، ئینجا توانی (550000بۆ 600000) هەزار بەرمیل لە ڕۆژێكدا هەناردە بكات. جگە لەو نەوتەی كە بە كەشتی لە كەنارە ئاوییەكانی دەریای ناوەڕاست و كەنەداو ئەمریكاوە، ئەسوڕایەوەو، كرێی ڕۆژانەی زیاتر كەڵەگە ئەبو، چونكە كڕیارەكان شكاتیان لێ كرابو لە لایەن حكومەتی مەركەزی عێراقەوە. 


بەرپرسانی هەرێم، لە (14ی 7ی 2014) ەوە هەموو ڕۆژێك (260000) دووسەت و شەست هەزار بەرمیل نەوتی كەركوك یان لە (ئاڤاناو بای حەسەنەوە) فرۆشتووە، پارەكەش چۆتە سەر حیسابی چەند كەسێك، بەرپرسانی هەرێم و بەغدا لەوەدا كۆك بوون كە داهاتی ئەو نەوتە ناچێتە سەر هیچ حیسابێكی حكومی نە لەهەرێم نە لەبەغدا نە لەكەركوك!. جگە لەوەی بەرپرسانی كورد لە كەركوكا بە بێ گەڕانەوە بۆ ڕای عەرەب و توركمان و پێكهاتەكان بڕیاریانداوە، جگەلەوەی لەماوەی (16) ساڵ دا مومتەلەكات ی حكومەت و موڵكی دەوڵەت و زەوی و چاڵە نەوتیان بۆ خۆیان قۆرخ كردبو، بە تەنكەر نەوتیان ئەفرۆشت و چەندین پاڵیوگەی سەر پێیی یان كردبوەوە.

دووەم: بڕیاری ڕیفراندۆم

بڕیاری ڕیفراندۆم، هەرچۆن لێی بكۆڵیتەوە، بڕیاری خەڵكی كوردستان نە بووەو نییە، چونكە نە پەرلەمان ئەو بڕیارەی داوە، نە هیچ دامەزراوەیەكی شەرعی، نە هیچ شەرعیەتێكی نێودەوڵەتیشی وەرگرتووە، تەنانەت حزبێكی بڕیار بەدەستی وەك (ی،ن،ك) سەركردایەتییەكەی بە پێی پەیڕەوو پرۆگرام شەرعیەتی لەدەستداوەو، بڕیارەكانی لە ناو جەماوەر و ناوەندی كادیرانییەوە هەڵ نەقووڵا بوون، ئینجا نزیكەی (40,5%) واتە تەنها لە سەتا چل ی خەڵكی كوردستان دەنگیان بەو ڕیفراندۆمە داوە. هەڵەیەكی دیكەی ڕیفراندۆم ئەوەبو، زەمینەی گفتوگۆی لەگەڵ حكومەتی مەركەزی كوشت، عێراق لەگەڵ ئەوەی حوكمی یاساو دەستوری تیادا نییەو، شەڕی تایەفی و بیری پاوانخوازی تیایدا زاڵەو ڕێژەی بێكاری تیایدا(35%) ەو، نزیكەی (6,5) شەش ملیۆن و نیو منداڵی بێ باوكی تیادایە و (23) بیستوسێ ملیار دۆلار قەرزارە، كەچی هێشتا عێراق بە تەواوی پاڵپشتی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی هەیە. ویلایەتە یەكگرتوەكان دەیان جار دووپاتی كردۆتەوە كە جگە لە عێراقێكی یەكگرتوو نایەوێ هیچی تر ببینێت لەو قۆناغەدا.


سێهەم: قۆناغی دوای ڕیفراندۆم قۆناغی فەرمانڕەوایی حكومەتی مەركەزییە

لە دوای ڕیفراندۆم، سەركردایەتی سیاسیی كورد، جگە لە پەرش و بڵاوی و فرە قسەیی، هەنگاوەكانیان بۆ گفتوگۆكردن لەگەڵ حكومەتی مەركەزیی زۆر خاو بو، لەكاتێكدا "ئێران- عێراق" - "ئێران- توركیا" " توركیا- عێراق"، "ئێران- عێراق- توركیا" لە جموجووڵ و بڕیار و تاوتوێی خێرادابوون. وەزیری بەرگری ویلایەتە یەكگرتوەكان لە تەلەفۆنێكیدا بۆ سەرۆكوەزیرانی عێراق "حەیدەر عەبادی" هەموو پاڵپشتیەكی بۆ ئیجرائاتە یاسایی و دەستورییەكانی حكومەتی عێراق دەربڕی بو. چەندین جار عێراق داوای گفتوگۆی لە هەرێم كرد كە ئەنجامی ڕیفراندۆمەكە هەڵبوەشێننەوە یاخود هەڵپەسێرن، چەندین جار حكومەتی عَێراقی بێزاری خۆی لای ئەمریكییەكان و توركیاو ئێران و دادگای نیۆرك دەربڕی بو، كە بەرپرسانی كورد (3) ساڵە داهاتی نەوتی كەركوك بۆ خۆیان ئەبەن، ئەبێت ئەم داهاتانە بێنەوە بۆ حكومەتی مەركەزیی عێراق. كەچی بەرپرسانی هەرێم و بەتایبەتی (پارتی دیموكراتی كوردستان) گاڵتەو سوعبەتیان بەو لێدوانانە ئەكرد و، بە تەنزەوە وەڵامیان ئەدانەوە.


چوارەم: حكومەتی عێراقی بە ڕێككەوتن هەموو خاڵە سنورییەكان وەر ئەگرێتەوە


حەشدی شەعبی بە چوار قۆناغ گەشەی كردووە، سەرەتا دروستیان كرد، قۆناغی دووەم بە یاسا لەپەرلەمانەوە كرا بە بەشێك لە سیستەمی بەرگری عێراق، قۆناغی سێیەم پڕ چەك كران، قۆناغی چوارەم شەڕی دەستكەوتە سیاسییەكانی خۆیانی پێ ئەكەن.


ڕۆژی (14/10/2017) فەرماندەی سوپای قودسی ئێران "قاسمی سولەیمانی" سەردانی مەزاری تاڵەبانی ئەكات، ڕۆژی (15/10/2017) سەرۆك كۆماری عێراق " دكتۆر فواد مەعسوم" كە لەپشكی كوردە، نامەیەكی حكومەتی عێراقی ئەگەیەنێتە سەركردایەتی كورد كە " پدك و ینك" ن، لە نامەكەدا ئەوە هەیە كە حكومەتی عێراقی سەرجەم بیرە نەوتییەكانی كەركوك ئەخاتەوە ژێر كۆنترۆڵی خۆی، هەموو ئەو ناوچانەی كە پێش شەڕی داعش لە (2014) بەدەست حكومەتی عێراقەوە بوون و، بەهۆی شەڕی داعشەوە كەوتونەتە دەست پێشمەرگە، ئەوا هێزەكانی سوپای عێراق و حەشدی شەعبی كۆنترۆڵیان ئەكاتەوەو، پێویستە پێشمەرگە چۆڵی بكات، خاڵی سێهەمیش ئەوەیە حكومەتی عێراقی هەموو مەرزە سنورییەكانی پەروێزخان، باشماخ، حاجی ئۆمەران، برایم خەلیل ئەخاتەوە ژێر ڕكێفی خۆی و، ڕاستەوخۆ خۆی بەڕێوەی ئەبات. بۆ كۆنترۆڵكردنی ئەمانەش تەنها مەرزی حاجی ئۆمەران نەبێت كە سوپای حەشدی شەعبی لەناو خاكی ئێرانەوەو لە ناوچەی پیران شار ەوە ئەچێت بۆ كۆنترۆڵ كردنی، هەموو ئەوانی تر لە خاكی عێراقەوە بە هێز وەرئەگرێتەوە.


كۆی ئەو پرۆسەیەش، لە بەرە بەیانی ڕۆژی دووشەممە (16ی 10ی 2017) ەوە لە خوارووی كەركوكەوە دەستی پێكردو، نزیكەی (70) پێشمەرگە شەهیدبوون و (121) كەسی دیكەش بریندار بوون جگە لە (17) كەسی بێسەروشوێنكراو و، هەزاران ماڵی كورد لەشاری كەركوك و دووز خورماتوو هەڵاتن و ئاوارە بوون.


پێنجەم: ئەوەی پێویست بو كورد بیكات نەیكرد

سیاسەت و ئابوریی لە لای كورد تێكەڵ بەمەسەلەی كوردایەتی و ئایدۆلۆژیا كراون، بۆیە لەبری (هاریكاری هەرێمایەتی- International Cooperation) هەمیشە (ململانێی ناوخۆیی و هەرێمی) بەدوای خۆیدا هێناون، ئەوەی پێویستە بووە ئەوەبووە كە حوكمڕانی كوردی باكگراوەندێكی مۆدێرن ئاڕاستەی بكات. بۆ ئەوەی دەرچوو (Out Put) ەكانی بریتی بن لە ڕیسێرچ بە شێوەیەكی ئاكادیمی، دیبلۆماسییەتێكی كاریگەر، هێزێكی سەربازیی بە یاسا ڕێكخراو، گەشەیەكی مرۆیی بۆ ئامادەگییەكی كۆمەڵایەتی. مەسەلەن: كورد و ئەو پیاوانەی لەسێبەری نەوت دا دەوڵەمەند بوون، نەیانتوانی تەنها پاڵپشت بن لە دروستكردنی چەند ناوەندێكی توێژینەوەو دیبەیتخواز كە كاریگەرییان هەبێت لەسەر ڕای گشتی جیهانی، لەناوەندە گرنگەكاندا ئارگیومێنسازیی بكەن. بۆیە ئەبینی كە هەڕەشەكان نزیك ئەبنەوە داوا ئەكەن كوردانی هەندەران بێنە سەر شەقامەكان و، داوا ئەكەن خەڵك چەك هەڵبگرێت و ئیشەكە لەدەست دەرچووە.


شەشەم: چۆن كەركوك لە بەیەكداكێشانی هێزەكان بپارێزرێت؟. " بە پێی تێزەكانی مایكڵ نایت".

 مایكڵ نایت -Michael Knight، تایبەتمەندی لەبواری سەربازیی و ئاسایش دا هەیە لە عێراق و ئێران و كەنداوی عەرەبی. لەو توێژەرانەیە كە وەزارەتی بەرگریی و دەرەوەی ئەمریكا ڕاپۆرتەكانی ئەبینن یان هەر ڕاپۆرت بۆ ئەوان ئامادەئەكات، توێژەرە لە واشینگتۆن ئینستیوت و، دكتۆرای لە كۆلێژی شاهانەی لەندەن لە دیراساتی جەنگی هەیە، خولیای قسەكردنە سەبارەت بە كۆنێكشنی نێوان ئاسایش و كۆمپانیا نەوتییەكان.  لەمیانەی وتارێكیدا لە " پەیمانگەی واشینگتۆن بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" ئەنوسێت، كە حكومەتی عێراق هاتە ناو كەركوكەوە ئەمریكا هیچی نەووت، تەنها سەرۆك ترامپ نەبێت وتویەتی: هەردوولایان وەك یەكن بۆ ویلایەتە یەكگرتوەكان و ئێمە تەرەف نیین لەم ناكۆكییەدا "would not be "taking sides" in the dispute". نایت، لایوایە حكومەتی عێراق هاتۆتە ناوەوەو ئیتر لەمەولا ئەبێت واشنتۆن بەپەلە ڕێگیریی بكات و نەهێڵێت توندوتیژیی پەرەبسێنێت، ناو شار ئەبێت بەدەست پۆلیسەوە بێت نەك پێشمەرگەو سوپا، كێڵگە نەوتییەكانیش ئەبێت پۆلیسی تایبەت یان هەبێت نەك حەشدو سوپا و پێشمەرگە، بۆیە مایكل نایت چوار هەنگاوی دەستوبرد بۆ ئیدارەی ئەمریكا دەست نیشان ئەكات:


یەكەم: گەڕانەوە بۆ پێكهێنانی میكانیزمێكی وا كە هێزێكی هاوبەشی ئەمنی دروست بكرێت لە هێزەكانی خزمەتگوزاری پۆلیس و دژە تیرۆر (بەهەماهەنگی هەرێم و بەغدا) و فریاكەوتنی خێرا.


دووەم: ئەمریكا ئەبێت ئاماژەرەیەكی وا بدا كە حەز بە پێكدادانی هێزەكان ناكات. بۆ ئەمەش تیمێكی سەربازیی- ئەمنی- ڕاوێژكاری لە ناو كەركوك دابنات. ئەمەش بۆ دابەزاندنی ئەوانەی ئارەزووی پێكدادان ئەكەن هەروەكو ئەوەی ئەمریكا لە شنگال كردی.


سێهەم: دانانی حاكمێكی كاتی لە كەركوك، ئەگەر نەگونجاو بو بە پەلە لەلایەن ئەنجومەنی پارێزگاوە پارێزگارێكی كورد دەستنیشان بكەن. تیایدا پارێزگاری لەو ڕێككەوتنە بكرێت كە كەركوكیەكان لەساڵی (2007) كردویانە لە مەڕ دابەشبونی دەستەڵاتەكان.


چوارەم: ئەبێت ئەمریكا وا بكات بەشدارییە نەوتییەكان بەردەوام بن، لەنێوان (بەغدا- كەركوك- هەرێم) دا، ئەم هاوكێشەیە وا ڕێك بكاتەوە كە لەسەر بنەمای "قازانج - قازانج ( win- win situation ) بێت و هەر سێ شوێنەكە لێی سودمەند بن، بۆ ئەوەی ئەمە ببێتە دەروازەیەك هەرێم و بەغدا لێوەی دەست بكەن بە دانوستاندن. نایت ئەڵێ ڕاستە ئێستا سەرجەم كێلًگە نەوتیەكان لە ژێر كۆنترۆڵی حكومەتی فیدراڵییە، بەڵام حكومەتی هەرێم یەك هێڵی هەناردەكردنی هەیەو، پاڵیوگەكانی توانای پاڵاوتنی نەوتی زیاتریان هەیە، ئەكرێ كارێكی وابكرێت كە ئەم پاڵیوگانەی هەرێم نەوت بۆ ناوچە تازە ئازادكراوەكانی وەك نەینەواو سەڵاحەدین و دیالە بپاڵێوێت. ئەمەش وا ئەكات كاری پێكەوەیی هەرێم و بەغدا زیاتر بێت و، لە گفتۆگردا بن. 


سەرئەنجام:

ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا، لە پەیامێكیدا لە ڕێگەی "بی بی سی نیوز" ەوە بڵاوكرایەوە، داوا ئەكات لەوە زیاتر نا ئارامی نێوان هەرێم و حكومەتی مەركەزیی پەرە نەسێنێت، ئەو هێرشانەی حەشدی شەعدی و سوپای عێراقیشی بە " جووڵەی سەربازی" ناوبردووە.


بە پێچەوانەی ئەوەی، لەسەر تەلەفزیۆنەكان چەند ڕاوێژكارێكی بارزانی ئەیانگوت، كارتەكانی دەستی هەرێم ئەوەندە زۆرن، حكومەتی عێراق پەی پێ نابات و، گەمەیان بە سوپای عێراقی ئەكرد، كە هەڵدێن و، ڕایانكردووە بۆ هەندەران. ئێستا هیچ كارتێكی سەربازیی و سیاسیی و ئابوریی لەدەست سەركردایەتی سیاسیی هەرێمی كوردستاندا نییە، ئەوەی هەیە سەپاندنی ئاسایش و سوپای عێراقییە بەسەر ئەو ناوچانەی باسكران. بۆیە سیناریۆكان ئەمانەی لای خوارەوە ئەبن:


یەكەم: بە فشاری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا حكومەتی مەركەزی لەگەڵ نوێنەرانی هەرێمی كوردستاندا دابنیشێت، ئەویش دوای تەواو بونی ئەو پرۆسەیەی لەسەرەوە باسكرا، ئەوكات داواو مافەكانی هەرێمی كوردستان جارێكی تر لە بەغدادەوە دیاری بكرێن، لیژنەیەكیش بۆ شەفافیەت بەسەر بەرپرسانی كوردەوە دابنرێن، هەرچی ناوچە دابڕاوەكانە بە هاوبەشی بەڕێوەببرێن و هەماهەنگی تەواو لەگەڵ بەغدا بكەن.


سیناریۆی دووەم: دەستێوەردانی ڕووسیاو توركیا، بە بیانووی ئەو گرێبەستانەی لەگەڵ ڕووس نەفت كراون، هەرچەندە لەگرێبەستەكەدا باسی (7) كێڵگەكراوە ناوی كێڵگەكان نەهێنراون. ئەمەش جارێكی تر حكومەتی هەرێم ئەخاتەوە ململانێ لەگەڵ حكومەتی مەركەزیی و ژیان و گوزەرانی خەڵكی كوردستان و ناوچە دابڕینراوەكان دژوارتر ئەكات.


سیناریۆی سێهەم: دروستبونی دوو ئیدارەیی، ئێران پاڵپشتی تەواوی هێزەكانی (ی،ن،ك) بكات لەكەركوك و، چاوپۆشی لە نفووسیان بكات لە بەغداد و، لەهەڵبژاردنیش جارێكی تر فریای (ی،ن،ك) بكەوێت و نەهێڵێت بكەون. بەمەش (پ،د،ك) هەم بیرە نەوتەكانی كەركوك لەدەست ئەدا، هەم داهاتی خاڵە سنورییەكان، هەم ئەكەوێتە بەر پەلاماری گازندەی كۆمەڵانی خەڵك كە ئەندازیاری لەدەستدان و شكاندنی شكۆی گەلی كوردستان بووە بە هۆی پرۆسەی ڕیفراندۆمەوە.

"بەهرۆز جەعفەر: خوێندكاری دكتۆرا لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان،  سەرۆكی ئینستیتیوتی مێدیتریانە بۆ توێژینەوەی هەرێمایەتی"


ئەم وتارە دەربڕی رای نوسەر خۆیەتی

بابەتەکانی نوسەر

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP