هەنگاوە ستراتیژییەکانی تورکیا لەناوچەکە و نهێنییەکانی پشتگیریکردنی لە حکومەتی لیبیا

- 1/18/2020 5:03:00 PM 9915 جار خوێندراوەتەوە

خەندان- بەهمەن ئەحمەد

تورکیا تاکە وڵاتی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە کە سەرسەختانە بەرگری لەحکومەتی دانپیانراوی لیبیا دەکات بەرادەیەک کە پەرلەمانی وڵاتەکەی بڕیاری ناردنی هێزی پەیەسندکردوە و رەجەب تەیب ئەردۆگانیش بەردەوام هەڕەشە لەهێزەکانی خەلیفە حەفتەری دەکات و بەڵێنی پاراستنی حکومەتەکەی سەراج دوپاتدەکاتەوە، ئەمەش پەیوەندی بە کۆمەڵێک پلانی سیاسی و ستراتیژییەوە هەیە کە تورکیا بەنیازە بۆ پاراستنی هەژمونی خۆی لەناوچەکە جێبەجێیانبکات. 

پلانە ستراتیژییەکانی تورکیا
رۆژی 16-ی مانگی رابردو، رەجەب تەیب ئەردۆگانی سەرۆکی تورکیا رایگەیاند، تورکیا دەستدەکات بەگەڕان و پشکنینی گاز و سەرچاوە سروشتییەکان لەرۆژهەڵاتی دەریای سپی ناوەڕاست، ئەوەش دوای رێککەوتنی مانگی نۆڤەمبەری رابردوی نێوان ئەنقەرە و حکومەتی تەرابلوس کە لەلایەن نەتەوە یەکگرتوەکانەوە دان بەحکومەتەکەدا نراوە. 

لێرەوە ئاشکرایە کە حکومەتی تورکیا پلانی سیاسی و ستراتیژی لەناوچەکە هەیە و دەیەوێت سود لەپێگەی لاوازی حکومەتی لیبیا وەرگرێت بۆ واژۆکردنی چەند رێککەوتنێک کە سەرەنجام تێیدا ئامانجی گەورەی سیاسی و ستراتیژی بەدیدەهێنێت.

بەشی رۆژهەڵاتی دەریای سپی ناوەڕاست لەماوەی دە ساڵی رابردودا یەکێکە لەو شوێنانەی کە زۆرترین چاوی لەسەرە بۆ بەرهەمهێنانی گاز و نەوت و هایدرۆ کاربۆنییەکان، کێڵەگەی گازی لێڤیاسان لەساڵی 2010 لەنزیک کەنارەکانی ئیسرائیل لەدەریای سپی ناوەڕاست دۆزرایەوە و ساڵی 2015-ش کێڵگەی زوهر لەکەنارەکانی میسر دۆزرایەوە، ئەوەش بوە هۆکارێک کە جیهان زیاتر گرنگی بەم ناوچەیە بدات. 

تورکیا بەنیازە بۆڕییەکی گاز بەناو دەریای سپی ناوەڕاستدا  دروستبکات و لەڕێگەیەوە گازی سروشتی بگەیەنێتە بازاڕەکانی ئەوروپا، رۆژی پێنج شەممەی رابردوش، ئەردۆگان رایگەیاند، لەئێستا بەدواوە هەر چالاکییەکی گەڕان و پشکنین بەدوای گازی سروشتی، بەبێ رەزامەندی هەریەک لە تورکیا و لیبیا، پەسەندناکرێت و رەتدەکرێتەوە،  بەڵام هەنگاوەکانی ئەردۆگان لەلایەن هەریەک لە یۆنان و قوبروس و ئیسرائیلەوە دژایەتی دەکرێن و بەمەترسی بۆ ناوچەکەی دەزانن.

ئامانجەکانی ئەردۆگان لەپشتی رێککەوتنەکەی لەگەڵ حکومەتی لیبیا
ئەردۆگان چەند ئامانجێکی هەیە لەم هەنگاوانەی کە دەیاننێت، لەوانە: یەکەم/رێگری لەهەر هەماهەنگی و رێککەوتنێک دەکات لەنێوان یۆنان و قوبروس و ئیسرائیلدا کە بیانەوێت لەدەریای سپی ناوەڕاستدا دژایەتی تورکیای پێبکەن دووەم/ زیادکردنی فشار لەسەر حکومەتی قوبروس و لوبنان، سێیەم/ بۆ رێگریکردن لەهەر هەوڵێکی تر بۆ گەڕان و پشتکنینی گاز و نەوت لەناو دەریای سپی ناوەڕاست، چوارەم/ بۆ گێڕانەوەی قەرزێکی چەند ملیار دۆلاری تورکیا کە لای حکومەتی تەرابلوسە کە قەرزی کۆمپیانیاکانە و پاش روخانی حکومەتی قەزافی کەڵەکە بون.

بۆچی تورکیا دەیەوێت دەستی بەو سەرچاوە سروشتییانە بگات؟
دکتۆر تۆماس دۆنێڵ، راوێژکار و شیکەرەوەی سیاسی لە سیستمی وزەی جیهانی لەبارەی نهێنی هەوڵەکانی تورکیا بۆ گەشتن بەسەرچاوە هایدرۆکاربۆنییەکان لەدەریای سپی ناوەڕاست رونکردنەوەی داوە و تێیدا ئاماژەی بەوەکردوە کە تورکیا ترسی لەوە هەیە بکەوێتە دۆخێکەوە زۆر پشت بە سەرچاوەی وزەی روسیا و ئێران ببەستێت لەڕێگای بۆڕی تورک ستریمەوە.

لەوەشدا هاوڕایە کە تورکیا دەیەوێت تواناکانی هەریەک قوبروس و ئیسرائیل و میسر بلۆک بکات بۆ فرۆشتنی گازی سروشتی و گەیاندنی بەبازاڕەکانی جیهان.

لەبەرامبەردا، یانیس کۆتسمۆتیس، شیکەرەوەی سیاسی و ئابوری بەلجیکی، پێیوایە تورکیا ناتوانێت گازی سروشتی دەریای سپی ناوەڕاست بگەیەنێتە بازاڕەکانی جیهان و ئەو ناوچەیە بکاتە  وێستگەیەکی جیهانی، بەڵکو ئەوەی دە دەتوانێت بیکات، تەنها هێنانی ئەو گازەیە بۆ وڵاتەکەی خۆی.

ئەو پسپۆڕە بەلجیکییە، وەک پاساوێک بۆ قسەکانی دەڵێت، " هەریەک لە میسر و یۆنان و فرەنسا و ئیتالیا دژی ئەو هەنگاوەی تورکیان کە پرسیاری زۆری لەسەرە.

 ناکۆکی لایەنەکان و هەڵوێستی ئەمریکا
هاوپەیمانی روسیا - تورکیا ، لە لیبیادا لەوپەڕی ناکۆکیدایە . روسیای لایەنگری حەفتەر ، ناڕازیە لە پشتیوانی تورکیا بۆ تەرابلوس . روسیا جگە لە ئامانجی ستراتیژی سەربازی و بەرگری لە دەریای ناوەڕاستدا ، چاوی لە سەرچاوەکانی وزەیە ( نەوت و غاز) لەو وڵاتەدا . گەڕانەوەی روسیا بۆ پێگە ئابووریەکەی لە لیبیادا بایی دەیان ملیارد دۆلار داهاتی ساڵانەیە بۆ مۆسکۆ . هەروەها سعودی و میسریەکان دژ بە حکومەتێکی ئیخوانین بە پشتیوانی ئەردۆغان کە لیبیا بگرێتە دەست . ئەمریکیەکان بە گومانەوە لە پەیوەندی دۆستەکەیان (حەفتەر) دەڕوانن لەگەڵ روسیادا.

ئەمریکاش پێیوایە ئەو رێککەوتنەی نێوان حکومەتی لیبیا و تورکیا پەیامێکی هەڕەشە ئامێزی لەپشتەوەیە و هەڵوێستەی لەسەر دەکەن. بەرپرسێکی باڵای ئەمریکا رایگەیاند رێککەوتنی سەربازی و ئاسایشی نێوان تورکیا و لیبیا ئەمریکای توڕەکردوە و وڵاتەکەی هەڵوێستەی لەسەر دەکات لەبەرئەوەی هاوکاری دۆخی ناوچەکە ناکات.


توڕەبونی ئەمریکا لەسەر ئەو رێککەوتنە ئەگەر لەروکەشدا پەیوەندی بە دۆخی ناوچەکەوە هەبێت، لەناوەرۆکدا ترسە لە هەژمونی تورکیا و روسیا لەناوچەکە کە وەک دو جەمسەری جیاواز گەمەی تێیدا دەکەن. رەنگە ناکۆکی نێوان تورکیا و روسیا لەپرسی لیبیا کەمێک سەرئێشەی بۆ ئەمریکا کەمکردبێتەوە، بەڵام لەقوڵایدا ئەمریکا نایەوێت پرسی چارەنوسی وڵاتێکی نەوتی دەوڵەمەند و خاوەنی زۆرترین یەدەگی نەوتی بکەوێتە دەستی روسیا یان تورکیا.


 بەپێی رێککەوتنە سەربازییەکەی نێوان تورکیا و لیبیا، تورکیا مافی ئەوەی هەیە راهێنانی سەربازی بەسوپای لیبیا بکات و کەلوپەلی سەربازی بۆ  حکومەتی لیبیا دابینبکات کە شارەکانی تەرابلوسی پایتەخت و  چەند ناوچەیەکی دیکەی رۆژئاوای بەدەستەوەیە.

کۆنگرەی بەرلین و چارەنوسی رێککەوتنەکەی تورکیا 
 رۆژی سێشەممەی رابردو، حکومەتی ئەڵمانیا ئەنجامدانی کۆنگرەیەکی لەبەرلینی پایتەختی وڵاتەکەی بۆ چارەسەرکردنی پرسی لیبیا راگەیاند و هەریەک لە فایز سەراجی سەرۆکی حکومەتی ویفاقی نیشتیمانی و خەلیفە حەفتەری سەرکردەی سوپای نیشتیمانی ئەو وڵاتەی بۆ ئامادەبون لەکۆنگرەی تایبەت بەتاوتوێکردنی پرسی لیبیا بانگێشتکرد.

بەگوێرەی زانیارییەکانی حکومەتی ئەڵمانیا، ئەنجێلا مێرکلی راوێژکاری ئەو وڵاتە پاش گفتوگۆکردن لەگەڵ سکرتێری گشتی رێکخراوی نەتەوە یەکگرتوەکان ئەو بڕیارەی داوە و بڕیاروایە نوێنەرایەتی نەتەوە یەکگرتوەکانیش لەو کۆنگرەیەدا ئامادەبن.
راوێژکاری ئەڵمانیا جەختیکردۆتەوە ئامانج لەو کۆنگرەیە تەنها بۆ راگەیاندنی ئاگربەستێکی هەمیشەییە لەنێوان لایەنەکانی لیبیادا، شیکەرەوە سیاسییەکانیش پێیانوایە، هەر رێککەوتنێک بەبێ دەستبردن بۆ چارەسەرکردنی کێشەی سەرچاوە سروشتییەکانی ئە وڵاتە و ئەو رێککەوتنانەی کە بەناچاری لەگەڵ تورکیا ئەنجامیداون، دواجار لیبیا بەرەو کەنای جەنگێکی تر دەبات. 

پێدەچێت پاش رێککەوتنی حەفتەر و سەراج, پرسی رێککەوتنە ئابوری و ستراتیژییەکانی حکومەتی لیبیا بەشێک بێت لەخاڵە ناکۆکەکانی نێوان حەفتەر و سەراج و لەنێوانیشیاندا رێککەوتنی تورکیا و حکومەتی ویفاقی نیشتیمانی یەکێک دەبێت لەو کارتانەی کە حەفتەر دەستی بۆدەبات لەدژی حکومەتی تورکیا.

هاوکات، حکومەتی تورکیا بەبەشداریکردنی لەو کۆنگرەیە دەیەوێت کارێک بکات دەسەڵاتەکانی ئێستای سەراج و متانەی حکومەت بەجۆرێک بەردەوامبێت کە گەرەنتی پاراستنی رێککەوتنەکانی لەگەڵ حکومەتی لیبیا بکات.

کۆنگرەکە رۆژی 19-ی ئەم مانگە ئەنجامدەدرێت و نوێنەرایەتی وڵاتان لەسەر ئاستی سەرۆکایەتی دەبێت بەبەشداری هەریەک لەئەمریکا، روسیا، چین، بریتانیا، ئیتالیا فرەنسا، تورکیا، میسر، جەزائیر، ئیماراتی عەرەبی یەکگرتو و کۆماری کۆنگۆ و نوێنەرایەتی یەکێتی ئەوروپا لەبەرلینی پایتەختی ئەڵمانیا بەڕێوەدەچێت.

لەدواین لێدوانیشدا، خەلیفە حەفتەر فەرماندەی هێزەکانی نیشتیمانی لیبیا کەئێستا لەشەڕدایە لەگەڵ حکومەت ئامادەیی خۆی بۆ ئاگربەست و دەستکردن بە گفتوگۆ راگەیاندوە.

پرۆفایلی لیبیا 

ناوی فەرمی: لیبیا.
پایتەخت: تەڕابلوس.
زمان: عەرەبی (فەرمی)، مازیگى، تایبەتە بە ناوچە شاخاویەکانی باکور.
بەرواری سەربەخۆبون: 10/1947لە ئیتاڵیا.
سیستەمی سیاسیى: کۆماریى.
دراو: دیناری لیبی. 

جوگرافیا
شوێن: دهکەوێتە باکوری ئەفریقيا، سنوره‌كانى لەباشوروە دەریای ناوەڕاست لە ڕۆژھەڵاتەوە میسر، لە ڕۆژئاواوە، سودان، جەزائیر، تونس.
ڕووبەر: 1,759,540 کیلۆمەتر چوارگۆشەيه‌
سەرچاوەی سروشتی: نەوت، گازی سروشتی، گه‌چ.

دانیشتوان
ڕێژەی گەشە: 6,244,174  (تەموزی 2014).
دابەشبونی نەژادی: 97% (2014).
ئایین: 96.6% موسڵمان، 2.7% مەسیحی، 0.3% بت پەرست، کەمترلە 1% جوله‌كه‌.

ئابوری
کۆی داھاتی ساڵانە: 70.2ملیار دۆلار.
داھاتی ساڵانەی تاک: 11300 دۆلار.
ڕێژەی گەشە: 5.1 %.
ڕێژەی بێکاری: 19.42%.
قەرزی دەرە کی: 6.319 ملیار دۆلار.
گرنگترن کاڵا: نەوت، دەرمان، ئاسن، زەیت.


نیشانەکردن :

#ليبيا

Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP