بەپەلە

ئەو شەش جارەی ناپاكی بەرامبەر خەونی كورد كرا

- 10/9/2019 11:07:00 PM 10698 جار خوێندراوەتەوە

خەندان-

روداوەكانی تایبەت بە دۆخی باكور و رۆژهەڵاتی فورات، بڕیاردانی كشانەوەی هێزەكانی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا لەو ناوچەیە و لەشكركێشیەكانی توركیا بۆ سەر شەڕڤانان و ئیدارەی كوردی رۆژاڤا، دیمەنێكی نامۆ و نەبینراو نیە، بەڵكو دوبارەبونەوەی مێژوە و پێشتریش چەندینجار كورد بە دەستی هاوپەیمانەكانی خەنجەری ناپاكی لێدراوە.

سەرەڕای هەمو ئەوانە، یەكەمینجار نیە كورد لە لایەن ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكاوە پاش پەیمان و هاریكاری لۆجیستی، لەناكاو فەرامۆش بكرێت و سەرجەم هاوكاریە لۆجیستی و سەربازیەكانی رابگرێت، چونكە كاتێك بابەتەكە سەردەكێشێت بۆ كۆتاییهاتنی جەنگ و دەستپێكی هەوڵدان بۆ سەربەخۆیی، كورد "بە هەڕەشە بۆ سەر دابەشكردنی وڵاتان" ناودەبرێت و دوبارە هەموان یەكدەگرن بۆ نشوستی هێنان بە هەوڵە لەمێژینەكەیان.

سەرەڕای ئەوەی بە سەرجەم پارچەكانی كوردستان-ەوە كە هەڵكەوتە دێمۆگرافیەكەی دەكەوێتە هەریەك لە وڵاتانی توركیا، ئێران، عێراق و سوریا و بەشێكی دیكەی لە روسیا، لەگەڵ پانتایی خاكەكەی كە پانتایی ئێستای عێراق تێدەپەڕێنێت و ژمارەی دانیشتوانی كوردستان زیاترە لە سی ملیۆن كەس، بەڵام تا ئێستا رێگەنەدراوە ئەو گەلە مافی چارەی خۆنوسینیان هەبێت و دەوڵەتێك بۆ خۆیان بنیادبنێن.


بنیادنانی دەوڵەت
كێشەی كورد بە شێوەیەكی رون و دیار لە كاتی پێكدادانەكانی نێوان هەریەك لە دەوڵەتی عوسمانی و دەوڵەتی سەفەویدا دەركەوت، كاتێك ساڵی 1514 جەنگی سەختی چاڵدێران لەنێوان ئەو دو دەوڵەتەدا رویدا، دەرەنجامەكەی بە پراكتیكی دابەشكردنی خاكی كوردستان بو لەنێوانیاندا.

ساڵی 1555یش، عوسمانیەكان و سەفەویەكان رێككەوتنێكی دولایەنەیان ئەنجامدا بە ناوی (ئەماسیا)، كە یەكەمین رێككەوتننامەی فەرمی نێوان ئەو دو دەوڵەتە بو، بە گوێرەی ئەماسیا خاكی كوردستان بە شێوەیەكی فەرمی لەنێوان هەردو دەوڵەتدا دابەشكرا و سنورەكانیشیان دیاریكرد.

لەوكاتەوە تا پرۆتۆكۆڵی ئەستانە كە لە ساڵی 1913دا ئەنجامدرا، سەرجەم رێككەوتن و پەیماننامەكان بە ئاڕاستەی دابەشكردن و پارچە پارچەكردنی خاك و گەلی كوردستان بو، بەو هۆیەوە كێشەی كورد و خاكەكەی رۆژ لەدوای رۆژ لە زیادبوندایە.

سایكس پیكۆت
پاش شكستی دەوڵەتی عوسمانی و كۆتاییهاتنی جەنگە جیهانی یەكەم لە ساڵی 1919دا، كێشەی كورد لە كیشەیەكی ناوچەییەوە بوە كێشەیەكی نێودەوڵەتی و چوە ناو هێڵ و سنوری ئەو وڵاتانەی سەركەوتوبون لە جەنگی جیهانی یەكەمدا.

رێككەوتنی سایكس پیكۆت، كە لە ساڵی 1916دا   لەنێوان هەریەك لە ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا و فرەنسا و بە بەشداریكردنی ئیمپراتۆریەتی روسیا و ئیتاڵیا ئەنجامدرا، تیێدا دەسەڵاتەكانی خۆیان بەسەر ئەو ناوچانەدا بەشكرد كە پێشتر لەژێر هەژمونی دەوڵەتی عوسمانیدا بون، ئەو هەنگاوە دوبارە كورد و خاكەكەی گرتەوە و پرسی ئەو گەلەی قوڵتركردەوە.

كورد بەرامبەر ئەو هەنگاوە هەڵوێستی نواند و لە كۆنگرەی نێودەوڵەتی پاریس كە پاش جەنگ ئەنجامدرا، شەریف پاشا-ی خەندان، كە دێپلۆماتكارێكی ئەوكاتەی كورد بو هەوڵێكی زۆریدا بۆ جێكردنەوەی مافەكانی كورد و رێگریكردن لە بەندەكانی رێككەوتنی ئەستانە بۆ سەركوتكردنی گەلەكەی.


پەیماننامەی سیڤەر 

 شەریف پاشا سەركەوتوبو لە جێگیركردنی بڕگەكانی تایبەت بە دۆسیەی كورد لە پەیماننامەی سیڤەر-دا، كە لایەنە هاوپەیمانەكان لە مانگی ئاب-ی 1920دا لە پاریس ئەنجامیاندا.

گرنگترین بڕگەی ئەو پەیماننامەیە، دەوڵەتی عوسمانی پابەنددەكرد بە كشانەوەی لە سەرجەم ئەو ناوچانەی دانیشتوانەكەی زمانی ئاخافتنیان كوردی نیە، تێیدا داواشكراوە هەنگاو بە هەنگاو كاربكرێت لەسەر پێدانی سەربەخۆیی بە كورد.

پەیماننامەی سیڤەر بە دەركەوتنی موستەفا كەمال ئەتاتورك، سەرۆكی نوێی ئەوكاتەی كۆماری توركیا پاشكشەی كرد و وڵاتانی رۆژئاوا رویانكردە ئەتاتورك و ئەو پەیمانانەیان فەرامۆشكرد كە بە كوردیان دابو، دوبارە وڵاتانی هاوپەیمان كورد و پرسی سەربەخۆیی ئەو وڵاتەیان پشتگوێخست.

دواتر ساڵی 1921 كۆنگرەی لەندەن ئەنجامدرا كە پەیماننامەی لۆزان-ی تێدا واژۆكرا و بەگوێرەی پەیماننامەكە رێگەدرا بە توركیا دەسەڵات بەسەر ناوچەكاندا بگرێتەوە و بە هیچ شێوەیەك باسی پەیماننامەی سیڤەر و مافەكانی كورد لەو رێككەوتنەدا باسنەكرا.

رێككەوتنی جەزائیر و پێشتر

پاش نادادپەروەریەكانی كۆنگرەی لەندەن، بریتانیا دوبارە گەڕایەوە بۆ بەكارهێنانەوەی پرسی كورد تا بەرژەوەندیەكانی خۆی جێبەجێبكات، لەو چوارچێوەیەدا بەرامبەر حكومەتی عێراق كوردی بەكارهێنا تا لەژێر فشاردا رێككەوتنی 1922 واژۆبكات، كە تێێدا رێگەدەدات بە دروستبونی دەوڵەتی عێراق لەكاتێكدا بریتانیا كاروبارەكانی دەرەوە و سەربازی بەدەست دەبێت.

پاش ئەوەی سەرجەم ئەو ویستانەی خۆی بەدەستهێنا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بریتانیا هاوشێوەی پێشو پشتی كردە كورد و رێگەیدا حكومەتی عێراق دەست بەسەر خاكەكەیدا بگرێت و سەرلەنوێ مێژوی كورد خۆی نوسیەوە.

پاش چونەدەرەوەی بریتانیا لە عێراق و بنیادنانی حوكمی كۆماری، ساڵی 1961 بوە زەمینەیەكی لەبار بۆ كورد تا هێزی چەكداری خۆیان رێكبخەن و كۆششی سەربەخۆی ئەنجامبدەن، كە هەریەك لە ئێران و توركیا، هەندێك سەرچاوە دەڵێن ئیسرائیل-یش پشتیوانیان لێدەكردن، بەڵام سەرەنجام هەمو لایەنەكان پشتیان كردە كورد و رێككەوتننامەی جەزائیر لە ساڵی 1975دا لەنێوان عێراق و ئێران واژۆكرا.

هێرش بۆ سەر عێراق

لەكاتی هێرشی ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا بۆ سەر رژێمی بەعس كە ساڵی 2003 ئەنجامدرا، هێزی پێشمەرگەی كوردستان هاوكاریەكی باشی ئەمریكا-ی كرد و دواتر ریزەكانی پێشمەرگە رێكخرایەوە و كورد دەسەڵاتێكی باشی هەبو، جەلال تاڵەبانی، بوە یەكەمین سەرۆك كۆماری عێراق كە سەركردەیەكی دیاری كورد بێت.

هەر زو، بەهۆی ناكۆكیەكانی نێوان حكومەتی بەغدا و هەرێمی كوردستانەوە، سەرۆكی پێشوی هەرێمی كوردستان ئەنجامدانی گشتپرسی سەربەخۆیی كوردستانی راگەیاند كە حكومەتی عێراقی لەوبارەیەوە هۆشداری دا، پاش ئەنجامدانیشی روداوی 16ی ئۆكتۆبەر رویدا كەتێیدا سەرلەنوێ كورد خۆی بە تەنها بینیەوە لە مەیدانی هەوڵەكانی بۆ بودەستهێنانی سەربەخۆیی.

ئێستاش، پاش ئەوەی لە ساڵی 2011دا كوردانی رۆژاڤا توانیان ناوەندێكی ئیداری سەربەخۆ لە باكور و رۆژهەڵاتی فورات بنیادبنێن و لە جەنگی داعش-دا هاوكاریكی بێشوماری هێزەكانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتیان كرد و هۆكاری سەرەكی شكستهێنانی ئەو رێكخراوە چەكداریە بون، ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا پشتی كردوەتە شەڕڤانانی هێزەكانی سوریای دیموكرات و پاشەكشەی كردوە، تا توركیا لەشكركێشی بۆ سەر ناوچە كوردیەكانی رۆژاڤا ئەنجامبدات. 

نمونەكانی پەیمانشكاندنی هاوپەیمانان بەرامبەر كورد زۆرن، بەڵام دیارترینیان شكاندنی ئەو پەیماننامانەیە كە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و بە شێویەكی فەرمی ئەنجامدراون، ئەوەش زۆرینەی جار لە لایەن وڵاتانی رۆژئاوا و ویلایەتە یەكگرتوەكانی ئەمریكا و بریتانیاوە بوە، هاوكات وڵاتانی چواردەوری خاكە بەشكراوەكەی كوردستان-یش هۆكارێكی سەرەكین لە لەمپەرخستنە بەردەم هەوڵەكانی یەكڕیزی لایەنە كوردیەكان تا بگەن بە خەونی لەمێژەیان.



Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP