ئینستیتۆی پەی ڕاپۆرتێکی شیکاری لەسەر ڕەوشی خوێندنی باڵا بڵاودەکاتەوە

- 5/9/2019 11:35:00 PM 5972 جار خوێندراوەتەوە

خەندان-

ئینستتیوتى په‌ى بۆ په‌روه‌رده‌ و گه‌شه‌پێدان لە راپۆرتێكدا لەژێر ناونیشانی، خوێندنى باڵا له‌به‌رده‌م ئاڵنگاری و گرفتى چاره‌نه‌كراودا،                                         ڕه‌وشی خوێندنى باڵای له‌ كابینه‌ی هه‌شته‌می حكومه‌تى هه‌رێمى كوردستان هەڵسەنگاندوە.

لەو راپۆرتەدا كە كارەكانی نێوان ساڵانی (2014-2018)ی تیادا خراوەتەرو، وێنەیەكی گەیشتۆتە خەندان، ئینستتیوتى په‌ى بۆ په‌روه‌رده‌ و گه‌شه‌پێدان (PAY) رایگەیاندوە، تا ئێستاشی له‌گه‌ڵدابێت، خوێندنى باڵا له‌ هه‌رێمى كوردستاندا یاسایه‌كى نیه‌.

دەقی راپۆرتەكەی ئینستتیوتى پەی بۆ پەروەردە و گەشەپێدان.

"كه‌ ئه‌و پۆسته‌ی پێدرا هیچ ئه‌زمونێكی له‌و بواره‌دا نه‌بوو"

له‌ پێنج ساڵی رابردوودا، وه‌زاره‌تی خوێندنى باڵا‌و توێژینه‌وه‌ی زانستی، له‌سه‌ر ده‌ستی (یوسف گۆران) چی به‌سه‌رهات؟
 
وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا‌و توێژینه‌وه‌ی زانستی، یه‌كێكه‌ له‌ وه‌زاره‌ته‌ گرنگ‌و جێسه‌رنجه‌كان له‌ حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستاندا، ئه‌مه‌ش به‌هۆی بایه‌خ‌و هه‌ستیاریی‌و پێویستیی بواره‌كه‌وه‌، به‌ڵام زۆربه‌ی به‌ڵگه‌‌و ئاماژه‌كان به‌و ئاراسته‌یه‌ن، كه‌ وه‌زاره‌ته‌كه‌، به‌هۆی تاكڕه‌وی‌و قۆرخكاری‌و نازانستی‌و نائیداریی كه‌سی یه‌كه‌مییه‌وه‌، كه‌وتۆته‌ گێژاوێكی قوڵه‌وه‌‌و جێی ره‌خنه‌‌و گله‌یی زۆریی پسپۆڕ‌و شاره‌زا‌و ئه‌كادیمییانه‌.

وه‌زیری خوێندنی باڵا‌و توێژینه‌وه‌ی زانستی له‌ كابینه‌ی هه‌شته‌می حكومه‌تی هه‌رێمدا، د.یوسف گۆران بوو (كه‌ تائێستاش هه‌ر له‌ پۆسته‌كه‌یدایه‌). ناوبراو، جگه‌ له‌وه‌ی تاكو ئێستا خاوه‌نی نازناوی زانستی (پرۆفیسۆر‌و پرۆفیسۆری یاریده‌ده‌ر) نیه‌، به‌ر له‌وه‌ی ئه‌و پۆسته‌ی پێبدرێت، هیچ ئه‌زمونێكی له‌ بواری خوێندنی باڵا‌و توێژینه‌وه‌ی زانستیدا نه‌بوه‌.

(ئینستتیوتی په‌ی)، له‌م راپۆرته‌ شیكارییه‌دا، هه‌وڵده‌دات، په‌نجه‌ له‌سه‌ر دیارترین كێشه‌‌و گرفته‌كان دابنێت. به‌ تایبه‌ت كه‌ له‌ماوه‌ى ئه‌و چه‌ند ساڵه‌ى رابردوودا زۆر كار هه‌بوو ئه‌و وه‌زیره‌ ئه‌ركى بوو‌و پێى ده‌كراو ده‌بوایه‌ بیكات، به‌ڵام نه‌یكرد.

یاسایه‌ك بۆ خوێندنی باڵا
ده‌یتوانى یاسایه‌كى خوێندنى باڵاى باش له‌په‌رله‌مان په‌سه‌ند بكات، نه‌یكرد. نه‌ك هه‌ر ئه‌مه‌ى نه‌كرد به‌ڵكو كاتێك ئه‌ندامانى په‌رله‌مان پرۆژه‌ى هه‌موارى یاساى وه‌زاره‌تى خوێندنى باڵایان پێشكه‌شكرد، بۆ ئه‌وه‌ى جیاكارى نێوان زانكۆكان نه‌هێڵرێت، وه‌زیرى خوێندنى باڵا له‌سه‌ر داواى (نێچیرڤان بارزانى)، كه‌ خاوه‌نداریی (زانكۆى كوردستان) به‌ جۆرێك بۆ ئه‌و ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، ئاماده‌نه‌بوو بچێته‌ دانیشتنه‌كه‌وه‌و سه‌رنجه‌كانى خۆى به‌ په‌رله‌مان بگه‌یه‌نێ له‌كاتى په‌سه‌ندكردنى یاساكه‌دا، هه‌رچه‌نده‌ له‌لایه‌ن په‌رله‌مانیشه‌وه‌ بانگهێشتكرابوو.
تا ئێستاشی له‌گه‌ڵدابێت، خوێندنى باڵا له‌ هه‌رێمى كوردستاندا یاسایه‌كى نیه‌، جگه‌ له‌وه‌ى یاساى ژماره‌ (10)ى ساڵى (2008) په‌یكه‌ره‌ى وه‌زاره‌ت هه‌یه‌، پێویست بوو یاسایه‌كى گشتگیر هه‌بێت‌و فه‌لسه‌فه‌‌و سیاسه‌تى خوێندنى باڵا به‌ شێوه‌یه‌كى سه‌رده‌میانه‌ تیایدا ڕه‌نگ بداته‌وه‌. ده‌بوایه‌ وه‌زیر پرۆژه‌ یاسایه‌كى گونجاو بنێرێته‌ په‌رله‌مان، به‌لام نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ى نه‌كرد، به‌لكو  كۆمه‌ڵێك بڕیار‌و ڕێنمایی خراپتر ده‌ركران، كه‌ پێچه‌وانه‌ی یاسا به‌ركاره‌كه‌ش بون. ئه‌گه‌ر شیكارییه‌ك بۆ یاساكانى په‌یوه‌ندیدار به‌ خوێندنى باڵاوه‌ بكه‌ین به‌شێكى زۆرى ماده‌و بڕگه‌كانیان یا جێبه‌جێ ناكرێن یا پێشێلكراون. بۆ نمونه‌ له‌ یاساى ژماره‌ (10) دا ماده‌ى (4) بڕگه‌ى (1) خاڵه‌كانى (5-6-7)‌و بڕگه‌ى (3)‌و ماده‌كانى (9، 11، 14، 18، 19، 20، 21، 22، 39)‌و چه‌ندین بڕگه‌و ماده‌ى تر پێشێلكراون.  

سیسته‌می خوێندنی باڵا
نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكو وه‌زاره‌تى خوێندنى باڵا ده‌یتوانى ئه‌و گرفتانه‌ى له‌ سیسته‌مه‌كه‌دا هه‌بوو گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا بهێنێ، به‌ڵام نه‌یكرد، ده‌یتوانى ئه‌و یاسا‌و سیسته‌مه‌ى هه‌یه‌ جێبه‌جێى بكات‌و رێگه‌ به‌ پێشێلكردنیان نه‌دات، به‌ڵام ئه‌وه‌شی نه‌كرد. له‌ ماوه‌ى چوار ساڵى ڕابردوودا، سه‌ربارى ئه‌وه‌ى گرفتێكى زۆر به‌رۆكى خوێندنى باڵاى گرتووه‌، به‌ڵام وه‌زاره‌تى خوێندنى باڵا بۆ به‌دواداچوونى گیروگرفته‌كان‌و چاره‌سه‌ركردنیان، هیچ كۆنگره‌‌و كۆنفرانسێكى تایبه‌ت به‌م مه‌سه‌له‌یه‌ى نه‌به‌ستوه‌. 
ئه‌وه‌ی جێگای نیگه‌رانیه‌، زۆر له‌ زانكۆكانی ئه‌فریقیا له‌پێش زانكۆكانی كوردستانن، كه‌ئه‌مه‌ش شكستی سیسته‌م وسه‌ركرده‌و به‌رێوه‌به‌رانی وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا وزانكۆكانی كوردستان نیشان ده‌دات.


شكاندنی شكۆی مامۆستا‌و زانكۆكان
له‌ ماوه‌ی نزیكه‌ی ئه‌و پێنج ساڵه‌دا، له‌ جیاتی گێرانه‌وه‌ی شكۆ بۆ پێگه‌ى مامۆستایان‌و زانكۆ‌و په‌یمانگاكان، خۆی‌و گوێڕایه‌ڵه‌كانی ئه‌و دامه‌زراوه‌یه‌ رۆژ به‌ رۆژ زیاتر شكۆی مامۆستا‌و زانكۆ‌و په‌یمانگاكانیان هێنایه‌خواره‌وه‌.

ناعه‌داله‌تی‌و جیاوازیكردن
جگه‌ له‌مانه‌، جیاوازیكردن له‌ نێوان زانكۆیه‌ك‌و زانكۆیه‌كی تردا هه‌یه‌. هه‌ندێك زانكۆ پاره‌یه‌كی باشیان بۆ خه‌رجكراوه‌ بۆ دروستكردنی باڵه‌خانه‌‌و تاقیگه‌‌و له‌هه‌مان كات كڕینی كه‌لوپه‌ل‌و په‌رتوك‌و سه‌رچاوه‌‌و شتی تری پێویستی زانكۆ. به‌هه‌مان پێوه‌ر بۆ زانكۆیه‌كی تر نه‌كڕاوه‌. هه‌ندێك زانكۆ له‌ ڕووی (نه‌سریه‌‌و پاره‌ی وانه‌ی زێده‌كی‌و كڕینی پێداویستی) كه‌موكوڕیان نه‌بووه‌‌و ده‌ست به‌ڕوویانه‌وه‌ نه‌نراوه‌. كه‌چی له‌ولاشه‌وه‌ به‌ بیانوی جیا جیا پاره‌ له‌ بانك نیه‌‌و ئه‌و پاره‌یه‌ له‌سه‌ریه‌ك زۆره‌‌و... هتد بۆ زانكۆیه‌كی تر خه‌رج نه‌كراوه‌. ئه‌وه‌ش به‌ بڕوای پسۆڕان، ناعه‌داله‌تی دروستده‌كات.

بازرگانیكردن به‌ خوێندن
یه‌كێكی تر له‌ ره‌خنه‌ جددیییه‌كان له‌سه‌ر ئه‌و وه‌زیره‌، پرسی بازرگانیكردنه‌ به‌ خوێندن له‌ زانكۆ‌و په‌یمانگاكان‌و ماسته‌ر‌و دكتۆرا له‌ هه‌رێمی كوردستاندا. ناوبراو وه‌ك خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتی یه‌كه‌م ده‌یتوانى رێگه‌ نه‌دات بازرگانى به‌خوێندنه‌وه‌ بكرێت، به‌ڵام نه‌یكرد، به‌ڵكو به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ زۆر رێگه‌ی خۆشكرد له‌وباره‌یه‌وه‌.
به‌ پێی ده‌ستور‌و یاسا له‌ عێراق‌و هه‌رێمى كوردستانیشدا خوێندن به‌ خۆڕاییه‌، كه‌چی به‌ كۆمه‌ڵێك بڕیار‌و ڕێنمایی خوێندنی ئێواران، پارالێڵ (كڕینى نمره‌)، كرێی نیشته‌جێبون له‌ به‌شه‌ناوخۆییه‌كان... تاد پاره‌ وه‌رگیرا، له‌سه‌ر ده‌ستى ئه‌م وه‌زیره‌دا دیارده‌یه‌ چه‌ند قات زیادیكرد، كه‌ ئه‌مانه‌ هه‌مووى پێچه‌وانه‌ى یاسا بوون.
هه‌روه‌ها پێشتر خوێندكاران مانگانه‌ ده‌رماڵه‌یان وه‌رده‌گرت، خوێندكارانى ناو شار بڕى (100) هه‌زار دینار‌و خوێندكارانى ده‌ره‌وه‌ى شاریش (50) هه‌زار دیناریان پێ ده‌درا، به‌ڵام له‌ساڵى خوێندنى (2014-2015)ه‌وه‌ نه‌ك هه‌ر ئه‌و ده‌رماڵه‌یه‌ به‌ خوێندكاران نادرێت‌و لێیان بڕاوه‌، له‌ به‌رامبه‌ردا سالانه‌ بڕى (100)هه‌زار دیناریشیان وه‌ك كرێی مانه‌وه‌ له‌ به‌شه‌ ناوخۆییه‌كان لێ وه‌رده‌گیرا.

په‌كخستنی توێژینه‌وه‌ی زانستی
توێژینه‌وه‌ى زانستى له‌ زانكۆكاندا پشتگوێخراوه‌، نه‌ك هه‌ر هاندان نیه‌، به‌ڵكو بارى سه‌رشانى مامۆستایان قورستر كراوه‌، بۆ نمونه‌ هه‌ر مامۆستایه‌ك ئه‌گه‌ر توێژینه‌وه‌یه‌ك بنوسێت، بۆ بڵاوكردنه‌وه‌ى ده‌بێت (250) هه‌زار دینار بدات به‌ گۆڤاره‌كه‌. ئه‌مه‌ش بۆته‌ مایه‌ى ئه‌وه‌ى گه‌لێ جار به‌ چه‌ند مامۆستایه‌ك یه‌ك توێژینه‌وه‌ بنوسن، له‌ كاتێكدا ته‌نها یه‌كێكیان نوسیویه‌تى‌و ناوى ئه‌وانه‌ى تری ده‌درێته‌ پاڵ، تا پاره‌ی تێچوونیان كه‌متر له‌سه‌ر بكه‌وێت.

ئاسته‌نگه‌كانی به‌رده‌م ته‌رقییه‌
گرفتى زۆر له‌به‌رده‌م به‌رزكردنه‌وه‌ى پله‌ى زانستیدا دروستكراوه‌، مه‌رجى زمانى ئینگلیزى دانراوه‌ له‌ كاتێكدا پێچه‌وانه‌ى یاسایه‌، خوله‌كانى ڕێگاى وانه‌وتنه‌وه‌ یه‌كێك له‌ مه‌رجه‌كانه‌، به‌ڵام خوله‌كان سستن‌و وه‌ك پێویست ناكرێنه‌وه‌، هه‌ر زانكۆیه‌ك له‌ به‌رامبه‌ر ناردنى توێژینه‌وه‌ بۆ هه‌ڵسه‌نگاندن لای هه‌ڵسه‌نگێنه‌ران بڕێك پاره‌ وه‌رده‌گرێت‌و له‌یه‌كترى جیاوازن، كه‌ مامۆستا بۆ پله‌ به‌رزكردنه‌وه‌ ده‌بێت خۆى پاره‌ى هه‌ڵسه‌نگاندن بدات، هه‌ندێك له‌ لیژنه‌كانى به‌رزكردنه‌وه‌ی پله‌ سستن‌و مامه‌ڵه‌ى به‌رزكردنه‌وه‌ هه‌یه‌، زیاد له‌ ساڵێكى پێده‌چێت. له‌ چه‌ندین زانكۆدا لیژنه‌ى گازانده‌ بوونى نیه‌ تا له‌كاتى دواكه‌وتنى مامه‌ڵه‌ گازانده‌ بكرێت.
 مه‌رجی نازناوی زانستی كه‌ سه‌نگی مه‌حه‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی مامۆستایانی زانكۆ بتوانن له‌ پسپۆڕیه‌كانی خۆیان وانه‌بڵێنه‌وه‌، مه‌رجی نازناوی زانستیش دیسانه‌وه‌ وابه‌سته‌كراوه‌ به‌ توانستى زمانی ئینگلیزییه‌وه‌، به‌مه‌ش نزیكه‌ى پێنج هه‌زار له‌ هه‌ڵگرانی بڕوانامه‌ی ماسته‌ر‌و دكتۆرا له‌م نازناوه‌ زانستیه‌ بێبه‌شن‌و به‌ ده‌ست ئه‌م بڕیاره‌ نابه‌جێیه‌ گیریان خواردوه‌. جگه‌ له‌مه‌ ناچار كردنى ماموستایان به‌پێدانى پاره‌ به‌ هه‌لسه‌نگێنه‌ر له‌ پێناو په‌سه‌ند كردنى تۆێژینه‌وه‌كان گرفتێكى تره‌. 
جگه‌ له‌مه‌ پێویسته‌ بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ى ئاستى زانستى زمان خولى زمان بۆ مامۆستایان بكرێته‌وه‌ به‌ پاره‌یه‌كى كه‌م، له‌ هه‌ندێك سه‌نته‌ردا خولى زمان ده‌گه‌یشته‌ 600000 دینار، كه‌ئه‌مه‌ش له‌م بارودۆخه‌دا بارقورسییه‌كى زۆر بوو له‌سه‌ر مامۆستایان.

نایاساییبوون‌و ناواقیعیبوون
توانستى زمانى ئینگلیزى كراوه‌ به‌مه‌رج بۆ وه‌رگرتن له‌ ماسته‌ر‌و دكتۆرا‌و به‌رزكردنه‌وه‌ى پله‌و نازناوى زانستى، به‌لام ئه‌وه‌ى جێگه‌ى سه‌رنجه‌ وه‌زاره‌ت هیچ كارئاسانیه‌كى بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ نه‌كردووه‌، هه‌ر بۆیه‌شه‌ ناره‌زایی زۆرى لێكه‌وته‌وه‌. ئه‌م بڕیاره‌ش بووه‌ مایه‌ى ناڕه‌زایی هه‌ڵگرانى بڕوانامه‌ى ماسته‌ر كه‌ ژماره‌یان نزیكه‌ى (2000) هه‌ڵگرى بڕوانامه‌ى ماسته‌ر بوو، له‌ كه‌مپینێكدا كه‌ (394) كه‌س له‌سه‌رتاسه‌رى هه‌رێم سه‌رپه‌رشتیان ده‌كرد، ئه‌م فرمانه‌یان به‌ پێشێلكاریه‌كى ئاشكرا ده‌زانی به‌رامبه‌ر مافێكى تایبه‌تى خۆیان، هه‌ر بۆیه‌ ناره‌زایى خۆیان نیشاندا، پێیانوابوو نه‌ لۆژك‌و نه‌پره‌نسیپى كارگێڕى ئه‌وه‌ى تیادا جێ نابێته‌وه‌ كه‌ بڕیار‌و فه‌رمانى كارگێرى شوێنكار له‌سه‌ر پێش خۆى دروست بكات، به‌ڵكو ئه‌گه‌ر پێشوه‌خت فه‌رمانێكى له‌و جۆره‌ بوونى هه‌بوایه‌ گومانى تێدا نیه‌ زۆربه‌ى ماسته‌ره‌كانى ئێستا بڕیارێكى تریان ده‌دا.
له‌لایه‌كى دیكه‌وه‌ ئه‌م فرمانه‌ سه‌ره‌ڕاى ئه‌وه‌ى ناوه‌رۆكه‌كه‌ى ئیدارى نه‌بوو، هاوكات نا هاوتابوو به‌ ژینگه‌ى زانستى هه‌رێم‌و ئاستى گوزه‌رانى ماسته‌ره‌كان‌و ئامانجه‌كه‌شى ته‌نها خزمه‌ت كردن بوو به‌ ئه‌جێندایه‌ك كه‌مه‌به‌ستى ئابوورى نه‌بێت هیچى دیكه‌ى لێنه‌ده‌خوێندایه‌وه‌.

ماسته‌ر‌و دكتۆرا‌و سیاسه‌تی  رازیكردن!
به‌ هۆى گیروگرفته‌وه‌ خوێندنى دكتۆرا له‌ زۆربه‌ى زانكۆكاندا وه‌ستابوو. به‌هۆى مه‌رجی توانستى زمانی ئینگلیزیه‌وه‌ كه‌ كرابوو به‌ مه‌رجی ته‌واوكردنی خوێندنی ماسته‌ر‌و دكتۆرا، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ زیاتر له‌ دوو هه‌زار خوێندكار كه‌ له‌ ماسته‌ر‌و دكتۆرا وه‌رگیرابون، نه‌یانتوانی خوێندنه‌كه‌یان ته‌واو بكه‌ن‌و هه‌مویان به‌ دڵشكاوی‌و به‌ تێكشكانه‌وه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ ماڵه‌وه‌. له‌ كاتێكدا پێویست بوو زمانه‌كانى پێویست بۆ به‌شه‌كان جیا بكرێنه‌وه‌، چونكه‌ هه‌ر به‌شێك پێویستى به‌ فێربونی زمانێكى جیاواز هه‌یه‌. یاخود ناكرێت بۆ نموونه‌ پسپۆڕى شه‌ریعه‌ وه‌ك مێژوو یاخود پسپۆڕیه‌كى تر سه‌یربكرێت.
كه‌چى له‌م مانگه‌ى دواییدا، وه‌زیرى خوێندنى باڵا بۆ ئه‌وه‌ى دووباره‌ به‌ وه‌زیر له‌ كابینه‌ى داهاتوودا دابنرێته‌وه‌، چه‌ند وه‌جبه‌یه‌ك لیستى ناوى خوێندكارانى دكتۆرا‌و ماسته‌رى راگه‌یاند، بۆ ئه‌وه‌ى ده‌نگه‌ ناڕازییه‌كان به‌مه‌ خه‌فه‌بكات.
له‌ رێنمایی ژماره‌ (5) ى سالى 2016 ى خوێندنى دكتۆرا له‌ زانكۆ حكومیه‌كاندا هاتووه‌: "بۆ كردنه‌وه‌ى خوێندنى دكتۆرا له‌هه‌ر به‌شێكى زانستى مه‌رجه‌ یه‌ك پرۆفیسۆر‌و سێ یا پێنج پرۆفیسۆرى یاریده‌ده‌ر هه‌بێت كه‌ هه‌لگرى بڕوانامه‌ى دكتۆرا بن‌و پسپۆریان له‌ هه‌مان بوارى به‌شه‌كه‌دا هه‌بێت‌و مه‌رجیشه‌ ئه‌و به‌رێزانه‌ له‌سه‌ر میلاكى هه‌میشه‌یی به‌شی زانستى بن یا خانه‌نشینكراو بن له‌هه‌مان ئه‌و به‌شه‌، پێویسته‌ ئه‌وانه‌ى ستافى به‌شێكى دیاریكراون دووباره‌ نه‌بنه‌وه‌ له‌ به‌شێكى تر". به‌لام ئه‌وه‌ى تێبینى ده‌كرێت دكتۆرا كراوه‌ته‌وه‌ له‌هه‌ندێك به‌ش‌و كۆلیژدا‌و ئه‌و مه‌رجه‌ش بوونى نه‌بووه‌. جگه‌ له‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ رێنماییه‌كانى تایبه‌ت به‌ خوێندنى دكتۆرا ئه‌وه‌نده‌ په‌رشوبلاون كه‌ زوو زوو زۆرترین گۆڕانكارییان به‌سه‌ردا هاتووه‌و به‌مه‌ش وه‌زاره‌ت سه‌رى له‌خۆى‌و زانكۆكان‌و خوازیارانى دكتۆراش شێواندووه‌.
 
ناشه‌فافیی
له‌م كابینه‌یه‌دا، به‌ هۆی زیادبونی داهات له‌ پاره‌ی خوێندنی ئێواران، پاراڵێڵ، به‌شه‌ ناوخۆییه‌كان، تاقیگه‌كان، سه‌نته‌ره‌كانی ڕاوێژكاریی، پاره‌ی كافتریا، ... تاد، زانكۆكان به‌ گشتی پاره‌یان زۆر بووه‌‌و ٧٠%ـش بۆ خۆیان بووه‌، به‌ڵام پرسیاره‌كه‌ لێره‌دایه‌: ئایا چۆن سه‌رفكراوه‌؟ ئیفاد‌و سه‌فه‌ری به‌رده‌وامی خۆیان، پاداشتكردنی خۆیان‌و نزیكه‌كانیان، كه‌ چه‌ندین كه‌س دووباره‌و چه‌ندباره‌ بوونه‌ته‌وه‌، كه‌چى كه‌سانى لێهاتووى تر هه‌ر پاداشت نه‌كراون، خۆڕاسپاردنیان بۆ خوێندنی ئێواران‌و له‌گه‌لأ نزیكه‌كانیان‌و دانانی پاره‌ی تایبه‌ت، ناشه‌فافی‌و ته‌خشان‌و په‌خشان كردن...تاد. جیاوازی له‌ نێوان زانكۆكاندا هه‌یه‌، به‌ تایبه‌ت له‌ گرێبه‌ستی ستافی بیانی، زانكۆ هه‌یه‌ زۆری بۆ كراوه‌‌و هه‌شیانه‌ كه‌م. شێوازى سه‌رفكردنى پاداشتی توێژینه‌وه‌‌و پاره‌ی بڵاوكردنه‌وه‌ی توێژینه‌وه‌ له‌ گۆڤاره‌كاندا له‌ نێوان زانكۆكاندا جیاوازه‌و بۆ پله‌به‌رزكردنه‌وه‌ش هه‌روا. 

زیادكردنی باج‌و رسومات
هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و شكۆشكاندنه‌دا، نمونه‌ زۆرن، له‌وانه‌: ده‌یتوانى له‌م بارودۆخه‌ قه‌یراناوییه‌دا، تۆزێك له‌گوزه‌رانى مامۆستایان‌و فه‌رمانبه‌ران‌و خوێندكاران به‌ره‌و باشی بگۆڕێت، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌ى نه‌كرد، به‌ڵكو بارى سه‌رشانیانى قورستر كرد‌و باج‌و رسوماتێكى زۆر زیاترى خسته‌ سه‌ریان. 

ده‌ستی حزب
یه‌كێكی دیكه‌ له‌ ره‌خنه‌ جددییه‌كان له‌ یوسف گۆران، مه‌سه‌له‌ی تۆخكردنه‌وه‌ی حزبایه‌تییه‌ له‌ دامه‌زراوه‌ی خوێندنی باڵادا. له‌و ماوه‌یه‌دا ناوبراو ده‌یتوانى تا ئاستێك ده‌ستى حزب له‌ناو زانكۆكاندا بكێشێته‌وه‌‌و مامۆستایان‌و فه‌رمانبه‌ران‌و خوێندكاران هیچیتر له‌سه‌ر بیروڕاى سیاسی سزا نه‌درێن‌و له‌ پله‌و پۆستى كارگێڕیدا به‌هۆى بۆچوونى سیاسیه‌وه‌ بێبه‌شنه‌كرێن‌و دوورنه‌خرێنه‌وه‌، به‌ڵام نه‌ك هه‌ر نه‌یكرد، به‌ڵكو تۆخی كرده‌وه‌‌و له‌ناو حزبیشدا ته‌نها پشتگیریی ئه‌وانه‌ی كرد كه‌ ته‌كه‌تول یان گوێڕایه‌ڵی خۆی بوون. له‌كاتێكدا، ده‌یتوانى به‌پێى یاساو رێنماییه‌كان پۆسته‌كان ده‌ستنیشان بكات‌و كه‌سانى شیاو دابنێت، به‌لام نه‌یكرد.

سوپایه‌ك پۆستی به‌ وه‌كاله‌ت
ئه‌مه‌ش وایكردووه‌، له‌ ئێستادا له‌به‌ر ئیعتیبارى حزبی‌و شه‌خسی، زۆرینه‌ى پۆسته‌كان به‌وه‌كاله‌تن‌و زانكۆكان به‌ وه‌كاله‌ت به‌ڕێوه‌ده‌برێن. ده‌یتوانى به‌پێى یاساو پێوه‌ره‌ زانستیه‌كان سه‌رۆك به‌شه‌كان دابنێت، به‌ڵام نه‌یكرد‌و زۆرینه‌ى زۆریی سه‌رۆك به‌شه‌كان به‌ نایاسایی دانراون.
له‌ دانانی سه‌رۆكی زانكۆكاندا زۆر كات یاسا پێشێلكراوه‌، ئه‌و كه‌سه‌ى به‌ سه‌رۆكى زانكۆ دانراوه‌ مه‌رجه‌ یاساییه‌كانى تیادا نه‌بووه‌، ئه‌مه‌و سه‌ربارى بوونى هه‌یمه‌نه‌ى حزبی‌و ده‌ستخستنه‌ كاروبارى زانكۆوه‌ له‌كاتى دانانى سه‌رۆكى زانكۆكاندا كه‌ حزب به‌ ئاره‌زووى خۆ دایناوه‌، جگه‌ له‌مه‌ ژماره‌یه‌ك له‌ سه‌رۆكی ده‌سته‌‌و زانكۆكان ماوه‌ى یاساییان به‌سه‌ر چووه‌و به‌بێ ئه‌وه‌ى بیانگۆڕن یا به‌پێى یاسا بۆیان تازه‌ بكه‌نه‌وه‌، سه‌ربارى ئه‌وه‌ى ژماره‌یه‌ك سه‌رۆكى زانكۆش هه‌ن كه‌ به‌وه‌كاله‌ت پۆسته‌كانیان به‌ڕێوه‌ ده‌به‌ن. وه‌ زۆربه‌یان به‌پێ ى ئه‌و ڕێنماییانه‌ دانه‌نراون كه‌ وه‌زاره‌ت خۆى بانگه‌شه‌ى بۆ ده‌كات گوایه‌ له‌ ڕێگه‌ى پێشكه‌شكردنى سیڤى‌و چاوپێكه‌وتن. هۆكارى به‌وه‌كاله‌ت دانانیش له‌م پرۆسه‌یه‌دا ته‌نها میزاج‌و ململانێ بووه‌.

په‌راوێزخستنی زمانی كوردی
یوسف گۆران، زۆر ئاسان ده‌یتوانى هه‌وڵى به‌ره‌وپێشه‌وه‌بردنى زمانى كوردى بدات، بزاڤێكی گه‌وره‌ی وه‌رگێرانی زانستی له‌ زمانه‌كانی تره‌وه‌ بۆ زمانی كوردی وه‌ڕێبخا، به‌ڵام نه‌ك هه‌ر نه‌یكرد، به‌ڵكو هه‌نگاوه‌كانى له‌پێناو پشتگوێخستنى زمانى كوردى بوون. له‌ بڕیارێكى ناپه‌سه‌نددا زمانى كوردى پشتگوێخست‌و هه‌وڵى بێبایه‌خكردنی دا، ئه‌وه‌ بوو بڕیارێكی دا، كه‌ زمانی كوردی له‌ پۆلی دوانزه‌هه‌می ئاماده‌ییدا‌و له‌ كاتی وه‌رگرتن له‌ كۆلیژه‌كانی (پزیشكی‌و ئه‌ندازیاری‌و زانست) ئاره‌زوومه‌ندانه‌ بێت. 
ئه‌م بڕیاره‌ش سه‌ره‌تایه‌كی خراپ بوو له‌ په‌راوێزخستن‌و بێبایه‌خكردنی زمانی كوردی، چونكه‌ بڕیارێكى نایاسایی بوو‌و پێچه‌وانه‌‌و دژی چه‌ند یاسا‌و بڕیارێك بوو، له‌وانه‌:  پێچه‌وانه‌ی ماده‌ی (4)ی ده‌ستوری كۆماری عێراقه‌، كه‌ تیایدا زمانی كوردی له‌ پاڵ زمانی عه‌ره‌بی وه‌ك دوو زمانی فه‌رمی ناسێنراون. پێچه‌وانه‌ی یاسای ژماره‌ (6)ـی ساڵی 2014ـی زمانه‌ فه‌رمییه‌كان له‌ هه‌رێمی كوردستان ـ عێراق بوو. پێچه‌وانه‌ی یاسای ژماره‌ (7)ی ساڵی 2014ی زمانه‌ فه‌رمییه‌كان بوو، كه‌ له‌ لایه‌ن ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی عێراقه‌وه‌ په‌سند كراوه‌. پێچه‌وانه‌ی یاسای ژماره‌ (12)ی ساڵی 1997 ئه‌كادیمیای كوردی بوو، كه‌ له‌ په‌رله‌مانی كوردستان ده‌رچووه‌. جگه‌ له‌مه‌ بڕیارێكی ناپه‌روه‌رانه‌ بوو، چونكه‌ له‌ كاتێكدا ده‌ركرا، كه‌ كۆتایی ساڵ بوو سه‌ری له‌ خوێندكاران‌و قوتابیان شێواند. بڕیارێكی نائیداریی بوو، چونكه‌ په‌یوه‌ندیدار بوو به‌ وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌شه‌وه‌، به‌ڵام ته‌نها وه‌زاره‌تی خوێندنی باڵا ده‌ریكردبوو‌و په‌روه‌رده‌ ئاگادار نه‌بوو. بڕیارێكی نانه‌ته‌وه‌یی بوو، چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندی باڵای زمانی نه‌ته‌وه‌یه‌كى كرده‌ قوربانیی به‌رژه‌وه‌ندیی تایبه‌تی چه‌ند كه‌سێك‌و زمانی كوردی بێبایه‌خ كردووه‌.  
ئه‌م بڕیاره‌ى وه‌زیرى خوێندنى باڵا هاوتاى ئه‌و بڕیارانه‌ی ڕژێمی به‌عسی ڕوخاو بوو، كه‌ سه‌باره‌ت به‌ زمانی كوردی له‌ ساڵانی 1976‌و 1989 ده‌ریكرد‌و هه‌مان ناوه‌رۆكی هه‌یه‌.
 
چه‌ندین گرفتى ترى زانستى‌و یاسایی‌و كارگێڕى
ئه‌مانه‌و چه‌ندین گرفتى ترى زانستى‌و یاسایی‌و كارگێڕى، دابه‌زینى ئاستى زانستى زانكۆكان‌و بێ به‌هابوونى بڕوانامه‌ى هه‌رێمى كوردستان له‌ده‌ره‌وه‌و دابه‌زینى ریزبه‌ندیی زانكۆكان له‌ له‌لایه‌ن رێكخراوه‌كانى‌و یۆنسكۆ‌و ئه‌و رێكخراوانه‌ى ریزبه‌ندى زانكۆ جیهانیه‌كان ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن‌و چه‌ندانى تر كه‌ كاریگه‌ریی خراپیان له‌سه‌ر سایكۆلۆجیاى مامۆستایان‌و خوێندكاران به‌تایبه‌تى‌و كۆمه‌ڵى كورده‌وارى به‌گشتى هه‌بووه‌.


Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP