هەموو شتێك دەربارەی گەرمبوونی زەوی بزانە!

- 7/3/2018 9:06:00 AM 50786 جار خوێندراوەتەوە

خەندان-  

Global Climate Change  واتا گۆڕانی كەشوهەوای جیهانی بە شێوەیەكی سروشتی یاخود دەستكرد، دەكرێت گۆڕانەكە بۆ ساردتر بێت، یاخود بۆ گەرمتر.

بەشێوەیەكی سروشتی هەموو سەد ساڵێك جیهان ٢ پلەی سیلیزی گەرمتر دەبێت. 
لە دوای جەنگی جیهانی دووەم بەگشتی و سەرەتای سەدەی بیست و یەك بەتایبەتی گەرمبوونێكی هەستپێكراو لە جیهاندا ڕوویدا. دوای لێكۆڵینەوەیەكی زۆر زاناكانی بواری كەشناسی و ژینگە ئەوەیان بۆ دەركەوت كە بەهۆی فاكتەرە دەستكردەكانی وەك (كارگەكان، بڕینی دار و نەهێشتنی سەوزایی، دوكەڵی ئەگزۆزی سەیاره و شەمەندەفەر و فڕۆكە،‌ پیسكردنی‌ ژینگە و ئاژەڵداری،...هتد) ڕێژەی غازی گرین هاوس Greenhouse Gasses لە هەوادا ڕۆژ له ‌دوای ڕۆژ ڕوو لە زیادبوون دەكات‌.

غازی گرینهاوس بە شێوەیەكی سەرەكی پێكهاتوون لە غازەكانی (دوان ئۆكسیدی كاربۆن، میسان، نایترۆس ئۆكساید، ئۆزۆن، كلۆرۆ فلۆرۆ كاربۆن، كاربۆن مۆنۆكساید، سەلفەر دایۆكساید). ئەم غازانە لە بەرگەهەوای ناو چینی ئۆزۆندا دەمێننەوە و وادەكەن كە ئەو تیشكی خۆرەی دێتە ناو بەرگە هەواوە زیاتر بمێنێتەوه و گەرمیەكە قەتیس دەكەن و ناهێڵن بچێتە دەرەوەی چینی ئۆزۆن.‌ زاناكان ئاماژەیان بەوە كردووە كۆی گشتی ئەو وزەیەی كە غازی گرینهاوس لە هەوادا قەتیسی كردووه،‌ یەكسانە بە ٤٠٠ هەزار جار تەقاندنەوەی بۆمبی ناوەكی هێرۆشیما لە یەك ڕۆژدا و ئەم پرۆسەیە بۆ ٣٦٥ ڕۆژەكەی ساڵ بەردەوامی هەیە!..

 

هەردوو غازی دوان ئۆكسیدی كاربۆن وغازی میسان بۆ ماوەیەكی دوورودرێژ لە هەوادا دەمێننەوە، سەرەنجامی زۆر مانەوەی گەرمی تیشكی خۆر، كەشوهەوا گەرمتر دەكات. گەرمتربوونی كەشوهەوا وادەكات چینی سەرەوەی زەریاكان گەرمتربێت. ئەمەش ڕێ بۆ توانەوەی بەستەڵەكەكانی جەمسەری باكوور خۆش دەكات. بەپێی دواین ئامار تا ئێستا لەسەدا ٥٠ی بەستەڵەكی جەمسەری باكوور تواوەتەوە.

 بەهۆی توانەوەی بەستەڵەكەكانەوە‌، ئاستی ئاوی زەریاكان زیاتر دەبێت. بەم هۆیەوە كرداری بەهەڵمبوون خێراتر ڕوودەدات و دەبێتە هۆی بارانی بەلێزمە و لافاو؛ وەك ئەو بارانانەی كە لە ماوەی ڕابردوودا لە دهۆك و هەولێر و سلێمانی روویدا.

دەرەنجامی ئەم كارەساتە: 
١- نوقومبوونی ١ لەسەر ٣ی وشكانی زەوی؛ وەك شارەكانی (نیویۆرك، مۆمبای، ئەمستەردام، شانگەهای...هتد‌)
٢- تەقانی بوركانەكان.
٣- لافاو و تۆفان و ئاگركەوتنەوە لە دارستانەكان.
٤- دروستبوونی وشكەساڵی؛ وەك زۆربەی وڵاتانی ئەفریقا 
٥- بەهۆی تۆفان و لافاوەوە چینی بایۆلۆجی سەرەوەی زەوی بەتەواوەتی تێكدەچێت و چیدی ناتواندرێت سوود لەو زەویە وەربگیرێت و وەك زەویەكی بەپیت ناوببرێت؛ (لە كوردەواریدا بەم كردارە دەوترێت ''خاكەكە شۆراوەتەوە، بەكەڵكی هیچ نایەت'')
٦- بڵاوبوونەوەی نەخۆشی ساری كوشندە وەك ڤایرۆسی (زیكا، ئیبۆلا...هتد). ساڵانە ٦.٥ ملیۆن خەڵك لە سەرتاسەری جیهاندا بە هۆی پیسی هەواوە گیان لەدەست دەدەن.
٧- بەهۆی خاڵی ٥ و ٦ ەوە هەندێك ناوچەكە چیدی بۆ ژیان دەست نادات‌. خەڵكی ناچار دەبن لە ناوچەیەكەوە بۆ ناوچەیەكی تر كۆچ بكەن. ئەم كۆچكردن و ئاوارەبوونە پێی دەوترێت كۆچی ژینگەیی و لە ئێستادا بوونی هەیە.

دوای زانینی ئەم زانیاریە سەرەتاییانە دەربارەی هۆكار و لێكەوتەكانی گەرمبوونی زەوی، پرسیار ئەوەیە كە ئاخۆ چارەسەر چیە؟.

- تەنها چارەسەر بنەبەڕكردنی سەرچاوەكانی زیادبوونی غازی گرین هاوسە. بۆ ئەم مەبەستەش لە ساڵی ٢٠١٥دا ١٩٥ وڵات لە پاریسی پایتەختی فەڕەنسا ڕێككەوتننامەی پاریسیان واژوو كرد. بە شێوەیەكی گشتی هەر وڵاتە و ئامانجێكی بۆ خۆی دانا تا كاری لەسەر بكات. بە تایبەتی جەخت لەسەر ئەوە كرایەوە كە لە كۆتایی ساڵی ٢٠٥٠دا ڕێژەی غازی گرین هاوس بۆ لەسەدا ٥٥ كەمبكەنەوە و ڕێژەی زیادبوونی گەرمی لە سەدەیەكدا بۆ ١.٥ پلەی سلیزی داببەزێنن.

بۆ كەمكردنەوەی ڕێژەی غازی گرین هاوس، وڵاتان پەنایان بۆ وزەی تازەكراو Renewable Energy برد. هەندێك وڵات وەكو هیندستان بڕیاری ئەوەیاندا كە تا ساڵی ٢٠٥٠ هیچ كارگەیەكی وەبەرهێنانی كارەبا بە خەڵوز و پێتڕۆل لە وڵاتدا نەمێنێت و لە جێی خەڵوز پەنا بۆ بەكارهێنانی وزەی خۆر و با  solar system & wind power ببەن.

- كۆمەڵێك كۆمپانیای گەورەی بواری ئۆتۆمبێل وەك تێسلا و ڤۆڵڤۆ و چەندین كۆمپانیای تر بڕیاری ئەوەیاندا كە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە سەرجەم بەرهەمە تازەكانیان بە ئاو و كارەبا Hybrid كار بكات. 

- كەمكردنەوەی ڕێژەی خۆڵ و خاشاك و پلاستیك.

لە ئێستادا یەكێتی ئەوروپا یاسایەكی دەركردووە كە چیدی لە ئەوروپادا نابێت كەوچك و قاپ و چەتاڵ و پەرداخی پلاستیكی بەرهەمبهێندرێت.

لە زۆربەری كۆفی شۆپەكانیشدا هانی خەڵك دەدەن كە ئەگەر پەرداخی خۆیان پێبێت ئەوا بە نرخێكی كەمتر پێیان دەفرۆشن.

-چاندنی دار و زیادكردنی سەوزایی یەكێكی ترە لە فاكتەرە بەهێزەكانی نەهێشتنی دوانئۆكسیدی كاربۆن لە هەوادا. هەموان كرداری photosynthesis دەزانن كە گەڵای دارەكان دوان ئۆكسیدی كاربۆن هەڵدەمژن و ئۆكسجین دەدەنەوە. 

ئەم خاڵانەی سەرەوە بەگشتی كۆمەڵێك چارەسەری سەرەتایین كە پێویستە سەرجەم وڵاتان جێبەجێی بكەن، بەڵام مەخابن وڵاتانی جیهان لەمەر ئەم پرۆسەیە و بەڵێنەكانی پاریسیان بێباكن!..

ئەوەی ڕاستیە لەم بابەتەدا ئەوەیە كە مان و نەمانی ژیانێكی كامەرانی نەوەی داهاتوومان لەدەستی ئێمەدایە. دەتوانین بەرامبەر هەموو شتێك بێباكبین، بەڵام سەرەنجام نەمانی داهاتوو بەچاوی خۆمان دەبینین. یاخود دەتوانین كار بكەین تا ژیانی نەوەی داهاتوومان بپارێزین. 

پارێزگاریكردن لە كەشوهەوا و ژینگە ئەركی سەرشانی هەموو لایەكمانە و هەموومان وەك یەك بەرپرسیارین. 

بەندە هەمیشە وتەیەكی هەیە: ''یان داهاتویەكی گەشمان دەبێت، یان شتێكمان نابێت بە ناوی داهاتووەوە''.


نوسەر:

پێشەنگ نەوشیروان حەمەكریم

خوێندكاری ماستەر لە زانكۆی پۆلەتەكنیك-ی وارشۆ- پۆڵەندا لە بواری ئەندازیاری ژینگە
ئەندام لە ڕێكخراوی نێودەوڵەتی Climate Reality Projectی تایبەت بە گۆڕانی كەشوهەوای جیهانی

 



Copyright © 2016 Xendan.org all rights reserved

designed and developed by AVESTA GROUP